Hiệu quả của phương pháp lọc máu liên tục điều trị đợt cấp mất bù rối loạn chuyển hóa axít hữu cơ

Bài viết nghiên cứu đánh giá hiệu quả của phương pháp lọc máu liên tục tĩnh mạch - tĩnh mạch điều trị cơn cấp mất bù rối loạn chuyển hóa axít hữu cơ.

HIỆU QUẢ CỦA PHƯƠNG PHÁP LỌC MÁU LIÊN TỤC ĐIỀU TRỊ ĐỢT CẤP MẤT BÙ RỐI LOẠN CHUYỂN HÓA AXÍT HỮU CƠ

Đào Hữu Nam*; Tạ Anh Tuấn*; Trần Minh Điển*

Vũ Chí Dũng*; Nguyễn Ngọc Khánh*; Nguyễn Phú Đạt*

TÓM TẮT

Mục tiêu: đánh giá hiệu quả của phương pháp lọc máu liên tục tĩnh mạch - tĩnh mạch điều trị

cơn cấp mất bù rối loạn chuyển hóa axít hữu cơ Đối tượng và phương pháp: nghiên cứu mô tả

tiến cứu 6 bệnh nhân được chẩn đoán rối loạn chuyển hóa axít hữu cơ có cơn cấp và chỉ định

lọc máu liên tục từ 1 - 2014 đến 3 - 2015 Kết quả: 6 bệnh nhân độ tuổi từ 2 ngày đến 29 tháng

với biểu hiện lâm sàng hôn mê sâu, toan chuyển hoá nặng và tăng amoniac máu Sau lọc máu liên tục, NH 3 giảm rõ rệt sau 12 giờ lọc máu từ 822 ± 1107 µmol/l (151 - 3.000 µmol/l) xuống còn

171 ± 54 µmol/l, pH 7,1 ± 0,2 lên 7,32 ± 0,05 sau 48 giờ lọc máu Thời gian lọc máu trung bình 4,1 ± 4,3 ngày Thời gian nằm điều trị tại khoa hồi sức cấp cứu 6,4 ± 5,4 ngày Kết quả lọc máu:

3 bệnh nhân sống; 1 bệnh nhân hôn mê sâu và xin ngừng điều trị; 2 bệnh nhân tử vong vì suy

đa cơ quan không hồi phục, trong đó 1 bệnh nhân bị nhiễm khuẩn bệnh viện Kết luận: lọc máu liên tục bước đầu có hiệu quả làm giảm nhanh và hiệu quả NH 3 huyết tương và điều chỉnh tình

trạng toan chuyển hóa trong điều trị đợt cấp mất bù của bệnh rối loạn chuyển hóa axít hữu cơ

* Từ khóa: Rối loạn chuyển hóa axít hữu cơ; Lọc máu liên tục tĩnh mạch - tĩnh mạch; Cơn cấp mất bù; Amoniac

The Effectiveness of Continuous Veno-Venous Hemofiltration in the Treatment of Acute Crisis of Organic Acidurias

Summary

Objectives: To evaluate results of continuous veno-venous hemofiltration method in acute crisis of organic acidurias Subjects and methods: Descriptive, prospective study on 6 patients

with organic acidurias having acute crisis managed by continuous veno-venous hemofiltration from 1 - 2014 to 3 - 2015 Results: Six patients from 2 days to 29 months of age presented acute crisis of deep coma, severe metabolic acidosis, hyperammonemia After 12 hours treatment by continuous veno-venous hemofiltration, plasma ammonia levels significantly decreased from

822 ± 1107 µmol/L (151 - 3,000 µmol/L) to 171 ± 54 µmol/L, after 48 hours pH increased from 7.1 ± 0.2 to 7.32 ± 0.05 Average continuous veno-venous hemofiltration was 4.1 ± 4.3 days The mean time in intensive care unit was 6.4 ± 5.4 days Results of continuous veno-venous hemofiltration: 3 patients were alive with normal development; one patient withdrawed treatment due to deep coma; among two patients died, one suffered from multi-organ dyspection due to nosocomial infection Conclusion: Continuous veno-venous hemofiltration was effective method

to decrease plasma ammonia and correct metabolic acidosis in acute crisis of organic academias

* Keywords: Continuous veno-venous hemofiltration; Organic acidurias; Acute crisis; Amoniac

* Bệnh viện Nhi Trung ương

Người phản hồi (Corresponding): Nguyễn Ngọc Khánh (khanhnn@nhp.org.vn)

Ngày nhận bài: 13/04/2018; Ngày phản biện đánh giá bài báo: 13/06/2018

Ngày bài báo được đăng: 03/07/2018

ĐẶT VẤN ĐỀ

Rối loạn chuyển hóa (RLCH) axít hữu

cơ là nhóm bệnh RLCH trung gian bẩm

sinh đặc trưng bởi tăng các axít carboxylic

(axít hữu cơ không có nhóm amin) trong

máu Đây là bệnh hiếm gặp với tỷ lệ mắc

1/10.000 - 1/15.000 trẻ

Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng

thường xuất hiện trước 1 tuổi Cơn cấp

mất bù thường khởi phát do nhiễm trùng,

nuôi dưỡng không hợp lý Trong cơn cấp

mất bù, trẻ có biểu hiện lâm sàng giống

hội chứng não cấp do tăng NH3 máu và

toan chuyển hóa nặng Khi các biện pháp

điều trị nội khoa không có hiệu quả trong

cơn cấp, trẻ thường tử vong hoặc để lại

di chứng nặng nếu không được lọc máu

liên tục [1, 2]

Phương pháp lọc máu liên tục tĩnh

mạch - tĩnh mạch là phương pháp điều trị

cấp cứu duy nhất nhằm loại bỏ nhanh

chóng amoniac, các chất chuyển hóa

trung gian gây độc, giúp cân bằng chuyển

hóa cho cơ thể [3, 4] Nghiên cứu được

tiến hành với mục tiêu: Đánh giá hiệu quả

của phương pháp lọc máu liên tục tĩnh

mạch - tĩnh mạch điều trị cơn cấp mất bù

RLCH axít hữu cơ

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

6 bệnh nhân (BN) được chẩn đoán

bệnh RLCH axít hữu cơ, theo dõi tại

Khoa Nội tiết - Di truyền - Chuyển hóa,

bị cơn cấp mất bù nặng và lọc máu liên

tục tĩnh mạch - tĩnh mạch tại Khoa Hồi sức

Cấp cứu, Bệnh viện Nhi Trung ương từ

1 - 2014 đến 3 - 2015

2 Phương pháp nghiên cứu

* Thiết kế nghiên cứu: mô tả, tiến cứu

* Tiêu chuẩn lựa chọn BN:

- BN được chẩn đoán RLCH axít hữu cơ bằng xét nghiệm phân tích axít hữu cơ niệu,

có biểu hiện cơn cấp mất bù và được chỉ định lọc máu khi:

+ Amoniac máu tăng ≥ 500 µmol/l [2, 3] và/hoặc;

+ Tình trạng nhiễm toan nặng khó điều trị, pH < 7,2 [3]

+ Tình trạng ý thức không cải thiện hoặc xấu đi [3]

* Phương thức tiến hành:

BN vào Khoa Hồi sức cấp cứu được

ổn định tình trạng hô hấp, tuần hoàn và thần kinh, nhịn ăn, truyền glucose tốc độ cao 10 mg/kg/phút và được chỉ định lọc máu liên tục với máy lọc máu PRISMA Flex (Hãng Baxter) Quả lọc máu và catheter theo cân nặng của từng BN, dịch lọc hemosol do Công ty Phương Đông cung cấp, tốc độ máu 5 ml/kg/phút, tốc độ dịch thay thế 60 ml/kg/giờ Dịch rút tùy theo tình trạng của BN và quá tải dịch Chống đông bằng dung dịch heparin thường với mục tiêu giữ ACT 140 - 160 giây

* Đánh giá kết quả điều trị qua 3 tiêu chí:

- Hiệu quả giảm các chất độc của chuyển hóa như: amoniac, thay đổi pH máu sau thời gian lọc máu T0 (bắt đầu lọc máu), T1 (sau 6 giờ lọc máu), T2 (sau

12 giờ lọc máu), T3 (sau 24 giờ lọc máu), T4 (sau 36 giờ lọc máu), T5 (sau 48 giờ lọc máu), T6 (sau 72 giờ lọc máu)

- Thời gian nằm viện, thời gian nằm khoa hồi sức cấp cứu, thời gian lọc máu liên tục

- Tỷ lệ các biến chứng và di chứng: chảy máu, hạ thân nhiệt, di chứng não, nhiễm trùng bệnh viện Kết quả sống và tử vong

* Xử lý số liệu: sử dụng phần mềm SPSS 16.0

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN

1 Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu

- 6 BN RLCH axít hữu cơ được lọc máu liên tục cấp cứu tại Khoa Hồi sức Cấp cứu

từ tháng 1 - 2014 đến 3 - 2015, có 2 trẻ trai và 4 trẻ gái, cân nặng 3 - 11 kg, bệnh gặp

cả nam và nữ, phù hợp với quy luật của bệnh lý di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường của nhóm bệnh RLCH axít hữu cơ Tuổi trung bình 7 tháng, nhỏ nhất 2 ngày, lớn nhất 29 tháng

- 2 BN có tiền sử gia đình bất thường (có tiền sử bị sảy thai hoặc trẻ bị mất sớm)

- 2 BN nặng chẩn đoán nhiễm khuẩn huyết/RLCH propionic, 4 BN chẩn đoán RLCH axít hữu cơ

2 Triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng tại thời điểm bắt đầu lọc máu

Bảng 1:

6 BN đều hôn mê sâu và có tình trạng toan chuyển hóa nặng, nồng độ amoniac tăng rất cao trước thời điểm lọc máu, có nguy cơ tử vong cao Sau điều trị hỗ trợ hô hấp, tuần hoàn và thần kinh, 6 BN được lọc máu liên tục phương thức lọc liên tục tĩnh mạch - tĩnh mạch, tốc độ máu trung bình 5 ml/kg/phút và dịch thay thế 60 ml/kg/giờ Dịch rút tùy thuộc vào tình trạng huyết động của BN Chúng tôi giữ ACT trong giới hạn 140 -

160 giây

3 Thay đổi nồng độ NH 3 và pH máu theo thời gian lọc máu

NH3 (µmol/l) 822

383

0

200

400

600

800

1000

NH3

Trong quá trình theo dõi điều trị BN, NH3 giảm rõ rệt sau 12 giờ lọc máu: 822 ± 1.107 µmol/l xuống còn 171 ± 54 µmol/l sau 12 giờ lọc máu và giảm 50% sau 4,7 ± 2,5 giờ lọc máu với phương thức lọc liên tục tĩnh mạch - tĩnh mạch Tốc độ giảm NH3 xuống còn < 200 µmol/l trong khoảng 20 giờ sau lọc máu, tương tự như Anja [6] Tình trạng toan chuyển hóa của BN được cải thiện rõ sau 24 giờ lọc máu, chứng tỏ lọc máu có hiệu quả tốt, điều chỉnh tình trạng toan máu của BN

pH

7

7.1

7.32

6.8

6.9

7

7.1

7.2

7.3

7.4

pH

Biểu đồ 2: Thay đổi pH máu qua thời gian lọc máu

pH máu tăng dần qua các thời điểm lọc

máu, tại thời điểm T3 Sau 36 giờ lọc máu,

pH gần về mức bình thường Tuy nhiên,

thời gian lọc máu của chúng tôi dài hơn

so với nghiên cứu của Kevin D và Anja,

có thể do BN nhập viện muộn hơn, hầu

hết BN trong tình trạng suy đa cơ quan và

thời điểm lọc máu muộn hơn [5, 6]

4 Kết quả chung

- 3 BN sống, dừng lọc máu khi

NH3 < 200 µmol/l Cả 3 BN đều tiểu tốt,

tỉnh, lâm sàng ổn định, không có di chứng

thần kinh Những BN này được theo dõi

tại khoa sau lọc máu 1 - 2 ngày, sau đó

chuyển lên Khoa Nội tiết - Chuyển hóa -

Di truyền để điều trị và theo dõi tiếp

- 3 BN tử vong (50%): 1 BN hôn mê sâu nên gia đình xin về, 2 BN nhiễm khuẩn bệnh viện, tử vong vì suy đa tạng/sốc nhiễm khuẩn BN hôn mê sâu vào viện muộn khi có tổn thương não nặng và kéo dài (Glasgow 6), mặc dù nồng độ NH3

giảm sau lọc máu, nhưng tình trạng ý thức không cải thiện Vì vậy, các dấu hiệu nặng của đợt cấp như tình trạng ý thức, nồng độ NH3, toan chuyển hoá cần theo dõi và phát hiện sớm cũng như lọc máu sớm khi điều trị nội khoa không có hiệu quả thì mới không để lại di chứng não

2 BN sốc nhiễm khuẩn và suy đa phủ tạng đã tử vong, mặc dù cả 2 BN này có cải thiện tình trạng toan chuyển hóa và giảm NH3 Như vậy, để có kết quả tốt,

việc chống nhiễm trùng, đặc biệt nhiễm

trùng bệnh viện rất quan trọng Kết quả

của chúng tôi tương tự nghiên cứu của

Kevin D: 2/5 BN bị RLCH axít hữu cơ sống,

3 BN tử vong [5]

* Thời gian lọc máu và thời gian nằm

điều trị tại Khoa Hồi sức Cấp cứu:

Thời gian lọc máu trung bình 4,1 ±

4,3 ngày, ngắn nhất 2 ngày và dài nhất

13 ngày, thời gian nằm hồi sức cấp cứu

trung bình 6,4 ± 5,4 ngày, ngắn nhất 3 ngày

và dài nhất 16 ngày

5 Tai biến và biến chứng liên quan

đến lọc máu

1 BN bị tắc quả lọc, nguyên nhân tắc

quả lọc do catheter chạm thành mạch

máu, chúng tôi đã điều chỉnh lại catheter

1 BN nhiễm khuẩn máu do E.coli đa kháng,

trước khi lọc máu đã có tình trạng suy đa

phủ tạng và được chỉ định lọc máu trong

vòng 36 giờ, nhưng BN hôn mê sâu nên

gia đình xin về Kết quả nghiên cứu của

Falk, trong 4 trẻ được lọc máu, 1 BN tử

vong do nhiễm khuẩn bệnh viện [4] Do vậy,

việc phòng chống nhiễm khuẩn bệnh viện

và vi khuẩn siêu kháng thuốc rất quan trọng

trong hồi sức cấp cứu

KẾT LUẬN

Tất cả 6 BN RLCH axít hữu cơ có cơn

cấp mất bù sau lọc máu liên tục đều giảm

nồng độ amoniac và cải thiện tình trạng

toan máu nhanh chóng 3 BN sống và 3 BN

tử vong Tai biến liên quan đến lọc máu:

1 BN bị nhiễm khuẩn bệnh viện

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Wapper, Hain Line B.E Introduction to

inborn error of metabolisim In: os ki’s pediatric Principles and practice, 4th ed, Mc Millan JA, Feigin RD, De AngelisC, Jones MD (Eds), Lippincott, Williams and Wilkins, Philadelphia

2006, p.2145

2 Weiner D.L Metabolic emergencies

Textbook of Pediatric Emergency Medicine

5 th ed, Fleisher GR, Ludwigs, Henretig FM (Eds), Lippincott, Williams and Wilkins, Philadelphia

2006, p.1193

3 Johannes Zschocke, Heidelberg Georg F, Hoffmann Heidelberg Vademecum metabolicum:

Manual of metabolic paediatrics Milupa GmbH, Friedricsdorf, Germany 2004, pp.9-12

4 Falk M.C, Knight J.F, Roy L.P Continuous

veno-venous haemofiltration in the acute treatment of inborn errors of metabolism Pediatr Nephrol 1994, 8 (3), pp.330-333

5 Kevin D, McBryde K.D, Kershaw D.B, Bunchman T.E et al Renal replacement therapy

in the treatment of confirmed or suspected inborn errors of metabolism J Pediatr 2006, 148, pp.770-778

6 Ania K, Arbeiter, Birgitta Kranz et al

Continuous veno-venous haemodialysis and continuous peritoneal dialysis in the acute management of 21 children with inborn errors

of metabolism Nephrol Dial Transplant 2010,

pp.1257-1265