Ebook Gánh nặng bệnh tật và tổn thất kinh tế của việc sử dụng thuốc lá: Phần 1

Nội dung của ebook Gánh nặng bệnh tật và tổn thất kinh tế của việc sử dụng thuốc lá trình bày về khái niệm thuốc lá, các thành phần độc hại trong khói thuốc, gánh nặng bệnh tật của việc sử dụng thuốc lá, tổn thất kinh tế của việc sử dụng thuốc lá và các bệnh do sử dụng thuốc lá gây ra.

GÁNH NẶNG BỆNH TẬT VÀ TỔN THẤT KINH TẾ

CỦA VIỆC SỬ DỤNG THUỐC LÁ

Hà nội, 2014

Chủ biên

PGS TS Lương Ngọc Khuê

Biên soạn Ths Phan Thị Hải Ths Nguyễn Tuấn lâm

CN Nguyễn Thị Thu Hương Ths Nguyễn Thùy Linh …………

Chương trình Phòng chống tác hại thuốc lá, Bộ Y tế 138A Giảng Võ - Hà nội;Điện thoại/fax: (04) 62733379

Website: www.vinacosh.gov.vn

MỤC LỤC Lời giới thiệu

PHẦN IV TỔN THẤT KINH TẾ CỦA VIỆC SỬ

2 Vai trò của cán bộ y tế trong công tác PCTH

thuốc lá

31

3 Trích một số nội dung văn bản pháp luật về

Phòng chống tác hại của thuốc lá

32

LỜI GIỚI THIỆU

Trên thế giới có khoảng 1,3 tỷ người hút thuốc lá Dự báo đến năm 2020, con số này sẽ lên tới trên 1,6 tỷ người Tại các nước có thu nhập cao, tỷ lệ hút thuốc lá đang giảm đi, ngược lại sử dụng thuốc lá đang có xu hướng gia tăng tại các nước có thu nhập trung bình và thấp 80% số người sử dụng thuốc lá

là tại các nước có thu nhập trung bình và thấp Việt Nam là một trong 15 nước

có số người hút thuốc lá cao nhất trên thế giới, trung bình 2 nam giới từ 15 tuổi trở lên có một người hút thuốc

Hút thuốc gây tử vong và tàn tật So sánh với các nguy cơ khác, nguy cơ

tử vong sớm so hút thuốc lá là rất cao Một nửa những người thường xuyên hút thuốc bị chết sớm do sử dụng thuốc lá và một nửa trong số này chết ở độ tuổi trung niên, mất khoảng từ 15 năm đến 20 năm của cuộc sống Sử dụng thuốc lá là nguyên nhân của 6 triệu ca tử vong hàng năm trên toàn thế giới Theo Tổ chức Y tế thế giới, đến năm 2013, con số này sẽ tăng lên thành 8 triệu người, trong đó 70% các ca tử vong là ở các nước đang phát triển

Có bằng chứng rõ ràng rằng đa số người hút thuốc khi mới bắt đầu hút

đã không nhận thức được đầy đủ những rủi ro về bệnh tật và tử vong sớm do việc sử dụng thuốc lá cũng như đánh giá thấp nguy cơ nghiện nicotine trong khói thuốc Vì vậy, với mong muốn các thông tin về tác hại của thuốc lá được phổ biến rộng rãi tới cộng đồng nhằm góp phần ngăn ngừa, giảm tỷ lệ hút thuốc, Chương trình Phòng chống tác hại thuốc lá, Bộ Y tế biên soạn cuốn tài liệu: Gánh nặng bệnh tật và tổn thất kinh tế của sử dụng thuốc lá Chúng tôi

hy vọng các cán bộ trong ngành y tế cộng cộng, cán bộ chăm sóc sức khoẻ và những người làm trong lĩnh vực truyền thông về phòng chống tác hại thuốc lá

sẽ tìm thấy trong cuốn tài liệu này những nguồn thông tin tham khảo phục vụ cho công tác truyền thông phòng chống tác hại của thuốc lá

Ban soạn thảo xin chân thành cảm ơn Quỹ hành động vì trẻ em không hút thuốc (TFK) đã tài trợ cho việc xây dựngvà in ấn cuốn sách này, xin cảm

ơn các ý kiến góp ý của các cán bộ Văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam và các chuyên gia Chúng tôi mong tiếp tục nhận được ý kiến góp ý của đọc giả để tài liệu ngày càng hoàn thiện trong những lần tái bản sau

T/M Ban soạn thảo

Chủ biên PGS.TS Lương Ngọc Khuê

I KHÁI NIỆM THUỐC LÁ

Thuốc lá là sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên

liệu thuốc lá, được chế biến dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc các dạng khác

Nguyên liệu thuốc lá là lá thuốc lá dưới dạng rời, tấm đã sơ chế tách

cọng, sợi thuốc lá, cọng thuốc lá và nguyên liệu thay thế khác dùng để sản xuất thuốc lá

II CÁC THÀNH PHẦN ĐỘC HẠI TRONG KHÓI THUỐC LÁ.

Theo báo cáo mới nhất của Tổng hội Y sĩ Hoa kỳ năm 2010, con số các chất độc trong khói thuốc được tìm thấy là 7.000 chất

* Nicotine

Nicotine là một chất gây nghiện có trong thuốc lá, được hấp thụ vào máu

và ảnh hưởng đến não bộ trong khoảng 10 giây sau khi hút vào Sau mỗi lần hít một hơi thuốc lá, Nicotine gây tăng nhịp đập của tim, co thắt mạch máu ở tim, tăng mạch và huyết áp

Cơ quan Kiểm soát Dược và thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) xếp nicotine vào nhóm các chất có tính chất dược lý gây nghiện mạnh, tương tự như các chất ma tuý như Heroin và Cocain Khi Nicotine trong khói thuốc gắn kết thụ thể Nico-tine trên các tế bào thần kinh tại “trung tâm thưởng” ở hệ viền não bộ, các hóa chất trung gian dẫn truyền thần kinh được phóng thích gây ra một loạt các phản ứng hóa học tạo ra nhiều tác động tâm thần kinh như cảm giác sảng khoái, vui

vẻ, tăng hoạt động nhận thức Tuy nhiên cảm giác đó sẽ mau qua đi sau vài phút Khi nồng độ Nicotine trong cơ thể giảm xuống, người hút thuốc sẽ cảm thấy bứt rứt, căng thẳng; không tập trung được; buồn bã, lo lắng; rối lọan giấc ngủ vì vậy để có sự thoải mái, người hút thuốc phải hút điếu thuốc tiếp theo

Ở những người sử dụng thuốc lá, Nicotine được tìm thấy ở tất cả các cơ quan, bộ phận trong cơ thể và trong cả sữa mẹ Đối với những người hút trên 15 điếu thuốc một ngày, nồng độ Nicotine trong máu luôn ở mức cao làm cho việc cai thuốc trở lên khó khăn hơn rất nhiều 1

Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các nhà sản xuất thuốc lá sử dụng nhiều hoá chất đi kèm nhằm tăng độ hấp thu Nicotine vào cơ thể2

* Hắc ín (Tar)

Nhựa thuốc lá chính là sản phẩm của sự cô đặc khói thuốc, có màu đen

và quánh giống như nhựa đường Trong nhựa thuốc lá chứa hàng ngàn chất hoá học trong đó có các chất độc và chất gây ung thư

Khi khói thuốc được hít vào phổi, các chất nhựa lắng đọng và bám vào các khoang chứa khí của phổi Chúng làm bất hoạt các tế bào lông chuyển của niêm mạc hô hấp Đồng thời các hóa chất độc trong khói thuốc sẽ tấn công vào

tế bào tại đường hô háp và toàn bộ cơ thể

Có 69 chất gây ung thư được được khẳng định có trong khói thuốc Phần lớn các chất gây ung thư trong khói thuốc lá được tạo ra do quá trình phân huỷ

của các chất Polycyclic aromatic hydrocarbon (PAH) và chất phóng xạ

polo-nium bay hơi lẫn vào khói thuốc khi điếu thuốc cháy

* Carbon monoxide (khí CO):

Khí CO trong khói thuốc lá khi hấp thụ vào máu sẽ gắn với hemoglobine làm giảm khả năng vận chuyển oxy của hồng cầu vì vậy làm giảm lượng oxy trong máu Khí CO trong máu góp phần hình thành các mảng xơ vữa động mạch

và ảnh hưởng xấu đến sự tăng trưởng và điều chỉnh cơ thể, từ đó gây ra bệnh tim, đột quỵ và các vấn đề tuần hoàn khác

* Ammonia

Là một chất được sử dụng trong thuốc kích thich tăng trưởng và trong các sản phẩm tẩy rửa Trong sản xuất thuốc lá, chất này được sử dụng để tăng cường tác động gây nghiện của Nicotine

* Formaldehyde

Dung dịch dùng trong ướp xác, và nó cũng có nhiều trong khói thuốc Chất này gây kích thích mũi, họng và mắt của người hút thuốc khi hít phải khói thuốc lá

THUỐC LÁ ”NHẸ” CÓ THẬT SỰ ÍT CÓ HẠI CHO SỨC KHỎE KHÔNG?

Trên thị trường có các loại thuốc lá: “ít hắc ín (low tar), nhẹ (light), siêu nhẹ (ultra light), dịu êm (mild) Rất nhiều người hút thuốc lá lựa chọn loại thuốc

lá này vì tin rằng những loại thuốc này ít các chất độc hại hơn các loại thuốc lá khác Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng sử dụng những sản phẩm thuốc

lá này không hạn chế được tác hại của thuốc lá với sức khoẻ bởi mỗi người nghiện thuốc đều cần có một “ngưỡng” nicotin nhất định Vì vậy, khi hút những loại thuốc này, họ sẽ buộc phải hít sâu hơn, hút nhiều hơn để bù lại hàm lượng nicotine mà cơ thể đã quen đòi hỏi Chính việc hút bù này buộc cơ thể tiếp xúc nhiều hơn các chất độc hại

Luật Phòng chống tác hại thuốc lá cũng đã cấm sử dụng các từ, cụm từ:

“ít hắc ín (low tar), nhẹ (light), siêu nhẹ (ultra light), dịu êm (mild) hoặc các từ, cụm từ khác có nghĩa hoặc cách hiểu tương tự làm cho người tiêu dùng hiểu nhầm sản phẩm thuốc lá này ít có ảnh hưởng tới sức khỏe hơn sản phẩm thuốc

Các nghiên cứu thuần tập về can thiệp phòng chống ung thư của Hội Ung thư Hoa kỳ theo dõi hơn một triệu người Mỹ trưởng thành cho thấy ở những người hút thuốc nguy cơ tử vong do mắc bệnh ung thư phổi ở tuổi trung niên cao gấp 20 lần so với người không hút thuốc; nguy cơ tử vong do mắc bệnh tim mạch,

bao gồm cả suy tim, đột quỵ thì cao gấp 3 lần Đồng thời hút thuốc lá cũng là nguyên nhân hàng đầu của các căn bệnh viêm phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính và các ung thư khác như bàng quang, thận, thanh quản, miệng, tụy, dạ dày

Với các thành phần độc tính trong khói thuốc, sử dụng thuốc lá là nguyên nhân gây ra hơn 25 căn bệnh khác như: ung thư phổi, ung thư thanh quản, ung thư khoang miệng, ung thư da, các bệnh tim mạch (xơ vữa động mạch, bệnh mạch vành, đột quỵ, nhồi máu cơ tim, ) và các bệnh về hô hấp… Tính chung trên thế giới, sử dụng thuốc lá gây ra 90% các ca ung thư phổi, 75% các ca bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và 25% các trường hợp bệnh tim thiếu máu cục bộ Theo ước tính ở Hoa Kỳ, sử dụng thuốc lá là nguyên nhân của khoảng 30% các trường hợp tử vong do bệnh ung thư Trên thế giới đã có 100 triệu người chết do các bệnh liên quan đến sử dụng thuốc lá trên thế giới trong thế kỷ 20 Mỗi năm thuốc lá gây ra gần 6 triệu ca tử vong, con số này sẽ tăng thành hơn 8 triệu người một năm vào năm 2030

Tử vong do sử dụng thuốc lá đã từng phổ biến ở nam giới tại các nước

có thu nhập cao, hiện nay có xu hướng mở rộng tới phụ nữ tại các nước có thu nhập cao và nam giới tại các nước có thu nhập trung bình và thấp, trong đó bảy phần mười số người chết do sử dụng thuốc lá là tại các nước có thu nhập trung bình và thấp Điều này được lý giải bởi thực trạng sử dụng thuốc lá có xu hướng giảm tại các nước có thu nhập cao và có đang có xu hướng gia tăng tại các nước

có thu nhập trung bình và thấp Điều đáng lo ngại là bệnh tật do thuốc lá gây ra

có thể phát sinh sau một vài thập kỷ, thậm chí ngay cả khi việc hút thuốc lá trở nên phổ biến thì tổn hại tới sức khỏe có thể vẫn chưa nhìn thấy được Vì vậy, nếu các biện pháp phòng chống tác hại thuốc lá hiệu quả không được thực hiện, trong thế kỷ này sử dụng thuốc lá sẽ giết chết 1 tỷ người Số lượng này lớn hơn bất kỳ một nguyên nhân gây tử vong nào khác

Hút thuốc lá thụ động cũng ảnh hưởng tới sức khoẻ Người không hút thuốc nhưng thường xuyên hít phải khói thuốc cũng mắc các bệnh giống như người hút thuốc Những người không hút thuốc tiếp xúc với khói thuốc bao gồm con cái, vợ (chồng) của người hút thuốc, sống trong cùng nhà với người hút thuốc hoặc người làm việc trong môi trường có khói thuốc Theo Tổ chức lao động quốc tế, hàng năm trên thế giới có khoảng 200.000 ca tử vong do phải tiếp xúc thụ động với khói thuốc lá tại nơi làm việc Số liệu của Tổ chức Y tế thế giới cũng cho thấy hàng năm trên thế giới có khoảng 600.000 ca tử vong do hút thuốc thụ động

Nam giới hút thuốc hoặc tiếp xúc thường xuyên với khói thuốc làm giảm lượng tinh trùng, gây dị dạng tinh trùng, giảm lượng máu đến dương vật gây liệt dương Phụ nữ mang thai hít phải khói thuốc trong quá trình mang thai có thể

gây biến đổi sự phát triển của bào thai, dễ sảy thai, đẻ non hoặc sinh con nhẹ cân hơn so với phụ nữ mang thai không hít phải khói thuốc Báo cáo của Ngân hàng thế giới năm 2003 cho thấy xác suất chết sơ sinh đối với con của những bà mẹ hút thuốc cao hơn tới 35% so với con của những bà mẹ không hút thuốc Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thường xuyên hít phải khói thuốc sẽ làm tăng tỷ lệ viêm đường

hô hấp dưới (như viêm phế quản, viêm phổi) và viêm tai giữa; làm tăng các triệu chứng của đường hô hấp mãn tính như hen; làm giảm sự phát triển của phổi và tăng nguy cơ đột tử ở trẻ sơ sinh

Tại Việt Nam

Việt Nam nằm trong nhóm 15 nước có số người hút thuốc lá nhiều nhất thế giới Theo Điều tra toàn cầu về sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm

2010, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới là 47,4% (trung bình hai nam giới có một người hút thuốc), ở nữ giới là 1,4% Hai phần ba số phụ nữ và trẻ em thường xuyên hít phải khói thuốc ở nhà 33 triệu người không hút thuốc nhưng thường xuyên hít phải khói thuốc trong nhà 5 triệu người không hút thuốc thường xuyên hít phải khói thuốc tại nơi làm việc

Tỷ lệ hút thuốc lá cao đã gây ra các tác hại rất lớn về mặt sức khỏe và kinh tế tại Việt Nam

Theo điều tra tại bênh viện K năm 2000, tỷ lệ bệnh nhân ung thư phổi có

-

hút thuốc lá lên tới 96,8%

Nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách Y tế năm 2011 cho thấy

tử vong do các bệnh không lây nhiễm chiếm 75% tổng số ca tử vong do bệnh tật và thương tích ở Việt Nam

Các bệnh có nguyên nhân chính từ sử dụng thuốc lá như đột quỵ, mạch

IV TỔN THẤT KINH TẾ CỦA VIỆC SỬ DỤNG THUỐC LÁ

Trên thế giới

Sử dụng thuốc lá làm tăng gánh nặng kinh tế cho các quốc gia

Mỗi năm thuốc lá gây thiệt hại cho nền kinh tế thế giới khoảng 200 tỷ

Thuốc lá gây tổn hại kinh tế cho gia đình

Ngoài việc gây tổn thất kinh tế ở cấp quốc gia như tăng chi phí chữa

Tại Việt Nam

Mặc dù ngành công nghiệp thuốc lá có những đóng góp cho ngân sách quốc gia, nhưng phần đóng góp của ngành công nghiệp thuốc lá không đủ để bù đắp những tổn thất kinh tế và sức khoẻ do sử dụng thuốc lá gây ra đối với các cá nhân, gia đình và xã hội Những tổn thất này bao gồm chi tiêu cho hút thuốc, chi cho khám, điều trị bệnh liên quan đến hút thuốc, do mất khả năng lao động vì bệnh tật và tử vong sớm, tổn thất do cháy nổ, ô nhiễm môi trường… Năm 2012 người dân Việt Nam đã chi cho việc mua thuốc lá là 22 nghìn tỷ đồng

Chi tiêu cho thuốc lá làm giảm các chi tiêu thiết yếu khác của hộ gia đình đặc biệt là các hộ có thu nhập thấp Các hộ nghèo tại Việt Nam phải tiêu tốn khoảng 5% thu nhập của gia đình vào thuốc lá Ở những hộ này, khoản tiền mua thuốc lá thậm chí cao hơn khoản tiền chi cho y tế hay cho giáo dục Nếu người hút thuốc nghèo bỏ thuốc, họ sẽ có nhiều tiền hơn để mua thức ăn hoặc để trả tiền học cho con cái của mình

Ngoài tổn thất do chi mua thuốc hút, tổng chi phí điều trị và tổn thất do mất khả năng lao động vì ốm đau và tử vong sớm cho 5 bệnh (ung thư phổi, ung thư đường tiêu hóa- hô hấp trên, bệnh phổi tắc nghãn mãn tính, nhồi máu cơ tim, đột quỵ) do hút thuốc gây ra trong năm 2011 là hơn 23 nghìn tỷ đồng (23.139,3) Các tổn thất Việt Nam chưa tính được do sử dụng thuốc lá bao gồm chi phí điều trị 22 bệnh còn lại (tại Thái Lan tổng chi phí này là hơn 414 triệu USD/năm); chi phí giảm hoặc mất năng suất lao động do mắc bệnh và tử vong sớm liên quan đến thuốc lá, (tại Mỹ: 167 tỷ USD/năm; Úc: 23 tỷ USD/năm); chi phí nghỉ giữa giờ để hút thuốc, tổn thất do cháy nổ liên quan đến thuốc lá (Úc: 63 triệu AUD/năm; Canada: 81,5 triệu CAD/năm), chi phí vệ sinh môi trường tăng …

V CÁC BỆNH DO SỬ DỤNG THUỐC LÁ GÂY RA CÁC BỆNH

DO HÚT THUỐC LÁ CHỦ ĐỘNG:

HÚT THUỐC VÀ BỆNH UNG THƯ

1 Ung thư phổi

Sử dụng thuốc lá là nguyên nhân gây hơn 90 phần trăm các ca tử vong vì ung thư phổi Trên thế giới tỉ lệ mắc ung thư phổi tăng khá nhanh trong vòng 60 năm qua, tăng hơn nhiều so với các loại ung thư chính khác và tỉ lệ này cho thấy

có sự liên quan mật thiết với việc số người hút thuốc tăng lên Thực tế ung thư phổi là căn bệnh hiếm thấy trước khi sử dụng thuốc lá trở nên phổ biến Ung thư phổi không phổ biến ở nhóm người không hút thuốc

Rất nhiều nghiên cứu trong những năm 1990 và sau này chỉ ra nguy cơ mắc ung thư phổi ở những người hút thuốc cao hơn những người không bao giờ hút thuốc 20 lần hoặc nhiều hơn3 4 Khi hút thuốc lá với lượng lớn hơn và thời gian hút dài hơn, nguy cơ ung thư phổi tăng lên 5

2 Ung thư thanh quản (UTTQ):

Thanh quản tiếp xúc trực tiếp với chất sinh ung thư (carcinogens) trong khói thuốc lá khi hơi thuốc được hít qua thanh môn ở khoảng giữa hai dây thanh âm

Những người hút thuốc từ 30 đến 39 năm có nguy cơ mắc UTTQ cao gấp

12 lần

Những người hút từ 40 năm trở lên có nguy cơ mắc UTTQ gấp 14,2 lần

so với những người không hút thuốc Những người hút thuốc từ 20 đến trên 20 điếu /ngày có nguy cơ mắc ƯTTQ cao gấp 12 đến 25 lần so với người không hút thuốc Một số nghiên cứu khác trong khoảng 10-15 năm trở lại đây ở Đức, Thổ Nhĩ Kỳ, Hoa Kỳ , Brazil cũng cung cấp những bằng chứng tương tự 6 7 8 9

3 U.S Department of Health and Human Services The Health Benefits of Smoking Cessation A Report of the Surgeon General Atlanta: U.S Department of Health

and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control, Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health,

6 (Schlecht NF, Franco EL, Pintos J, Negassa A, Kowalski LP, Oliveira BV, Curado

MP Interaction between tobacco and alcohol consumption and the risk of cancers

of the upper aero-digestive tract in Brazil American Journal of Epidemiology 1999: 150(11);

7 Tavani A, Negri E., Franceschi S., Barbone F., La Vecchia C Attributable risk for larayngeal cancer in Northern Italy Cancer Epidemiology, Biomarkers and Preven- tion 1994; 3(2): 121-5;

8 Maier H., Tisch M Epidemiology of Laryngeal cancer:result of the Heidenberg case-control study Acta Otolaryngologica Supplementum 1997; 527: 160-4;

9 Dosemeci M., Gokmen I., Unsal M., Hayes RB., Blair A Tobacco, alcohol use, and risks of laryngeal and lung cancer by subsite and hostologoic type in Turkey Cancer