Ebook Viêm xoang những điều cần biết: Phần 1 - GS.TS. Ngô Ngọc Liễn

Phần 1 của cuốn sách Viêm xoang những điều cần biết nhằm cung cấp cho bạn đọc những kiến thức cơ bản về các xoang mặt, các thể viêm xoang thường gặp, cách chẩn đoán và điều trị viêm xoang cấp và viêm xoang mạn. Mời các bạn cùng tham khảo.

GS.TS N G Ô N G Ọ C LIỄN

GS TS NGÒ NGỌC LIÊN

VIÊM XOANG

NHỮNG ĐIỂU CẦN BIẾT

Lời nói đầu

Viêm xoang là bện h thư ờng gặp ở nước ta hiện nay do tìn h tr ạ n g ô nhiễm môi trường, điều kiện vệ sinh thâ'p, tìn h trạ n g nhiễm k h u ẩ n cao và cũng do n h ậ n thức, hiểu biết vê bệnh còn chư a đầy đủ

Tuy các thuốíc, phương ph áp điều trị viêm xoang có nhiều, sẵn tr ê n th ị trường; gần đây n g àn h T ai M ũi Họng nưóc ta đã triể n k h a i k h á rộng rãi p h ẫu th u ậ t nội soi xoang, tưởng n h ư cứu cánh của người bệnh nh ư n g không phải luôn m ang lại h iệu quả tô"t Viêm xoang vẫn được coi

là bệnh “dai d ắn g ”, ả n h hưởng n h iều đến sinh hoạt, học tập , lao động và sức khỏe; cũng gây n ên một sô" biến chứng phức tạ p , nguy hiểm

Cuôn sách nhỏ này n hằm cung cấp cho các b ạn đọc

nh ữ n g kiến thứ c cơ b ản vê các xoang m ặt, các th ê viêm

xoang thư ờng gặp, nguyên n h â n gây bện h và các biện pháp ch ẩn đoán, xử tr í để giúp n h ậ n thứ c và hiểu biết về Viêm xoang n h ằm phòng tr á n h thự c h iện th ă m khám

p h á t h iện bện h và có hướng điều trị khi đã bị bệnh

Cuô"n sách cô" gắng không đi vào kiến thứ c chuyên môn sâu, được trìn h bày để các b ạn đọc có trìn h độ học vấn phô cập có th ể nắm b ắ t được vấn để, n h ư n g cũng cô" gắng đưa ra n h ữ n g kiến thức, nguyên lý cơ b ản và cập n h ậ t đê các th ầ y thuôc chuyên n g àn h cũng có th ể ứng dụng được

Do tìn h h ìn h tiến triể n từ n g ngày của cơ ch ế thuôc thị trư ờng nên tro n g p h ầ n giới th iệ u các thuôc dùng tạ i chỗ

hay to àn th â n tr á n h không n ên tin thuổic, b iệ t dưỢc cụ

th ể m à chỉ nên các nguyên tắc, dược p h ẩm gốc, m ong các

b ạn đọc lưu ý, đôi chiếu, tự tìm h iể u th êm đế có th ể k ế t hỢp tô"t với các biện p h áp điều trị của các th ầ y thuôc chuyên n g àn h T ai M ũi Họng

R ất mong q u a cuô"n sách nhỏ này b ạn đọc có thêm

n h ậ n thức, h iểu b iế t về Viêm xoang để tr á n h m ắc hay

1 C hẩn đoán viêm xoang cấp

2 Đ iều tr ị viêm xoang cấp

3 Viêm xoang sàng câ'p

4 Viêm xoang hàm do ràn g

5 Viêm xoang trẻ em

4 V iê m x o a n g m ạ n

C hẩn đoán

1 Viêm đa xoang m ạn mủ

2 Viêm xoang sau m ạn

3 Viêm đơn xoang m ạn

Viêm xoang hàm m ạn

Viêm xoang tr á n m ạn

4 Đ iều trị viêm xoang m ạn

3577

11

12

1517

36

38 384041

5 P o lip m ũ i x o a n g 44

6 P h ẫ u t h u â t x o a n g 47

1 Khi nào nên p h ẫu th u ậ t xoang 48

2 Các phương pháp ph ẫu th u ậ t xoang 48

3 Chỉ định ph ẫu th u ậ t xoang 50

4 C huẩn bị cho ph ẫu th u ậ t 51

5 N hững điều cần thực hiện sau mổ 52

NHỮNG ĐIỂU CẦN BIÊT

VỂ CÁC XOANG MẶT

Chúng ta đểu biết viêm xoang là bệnh thường gặp với mọi lứa tuổi ở nước ta, nhưng riêng từ “viêm xoang” cũng mới cho được các thông tin chung như “nhức đầu”, “đau bụng”

Để có nh ận thức về phòng tránh khỏi bị viêm xoang và xử

trí khi đã lỡ bị viêm xoang th iết nghĩ mọi người cùng nên có những hiểu biết cần th iết cđ bản về “Các xoang m ặt”

H ai điểm cơ b ả n cần nhớ:

1 X oang m ặ t là các hốc nông trong khối xương m ặ t ở

q u a n h hô'c mũi

2 X oang m ặ t cùng với m ũi - họng tạo th à n h đường hô

h ấp trê n của cơ thế

Để h iểu đầy đủ vê' 2 điểm cơ b ản trê n , chúng ta cùng xem m ột vài v ấn để cần th iết:

1 Về giải phẫu

- Con người có 5 đôi xoang m ặt p h ân bô" ỏ hai bên m ặt

q u an h hốc mũi: các xoang thường đôi xứng hai bên nhưng đôi khi cũng có hiện tượng th iếu hay xoang một bên kém

p h á t triển , nhỏ hơn bên đôi diện Các xoang đều thông vối hốc mũi

Theo vỊ tr í q u an h hốc m ũi được p h â n chia:

1.1 Các xoang trước: nằm phần trước mặt, đi từ trên xuống có:

- X oang trá n : là hôc nằm tro n g xương tr á n từ gốc

m ũi lên trê n và ra ngoài Mức độ to, nhỏ k h ác b iệ t ở từ n g người và h a i xoang tr á n cũng không n h ấ t th iế t to n h ư

n h a u (nhữ ng người có xoang tr á n to thư ờng tiế n g nói, h á t vang hơn)

C ần lư u ý xoang tr á n p h á t triể n chậm n h ấ t, thư ờ ng

khoảng 9 -10 tuổi mới bắt đ ầ u h ìn h th à n h n ên trẻ nhỏ

không th ể bị viêm xoang tr á n (vì chư a có xoang trán ).Xoang trán thông với mũi qua một ôhg thông nhỏ nên cũng

dễ bị tắc do viêm, do áp lực như khi lặn sâu, leo núi cao Xoang tr á n có th à n h tro n g trự c tiếp với m àng não và não, th à n h dưới với p h ầ n trê n tro n g của hổc m ắt

Vì ở cao lại nhô ra trước n ên xoang trá n d ễ bị chấn thương n h ấ t (đặc biệt ta i n ạ n giao th ô n g khi không đội

m ũi bảo hiếm ), nếu ch ấn thư ơ ng m ạ n h làm rạ n vỡ th à n h tro n g h ay th à n h dưối gây ch ấn thư ơ ng sọ não, chân thư ơng m ắ t r ấ t nguy hiểm

- Xoang hàm : là hốc nằm tro n g xương hàm trê n ngay bên ngoài hôc m ũi ra tới gò má X oang h àm là hốic to làm nhẹ khôi xoang m ặt nên th à n h xương k h á mỏng

Xoang h àm có sớm khi sin h ra đã có n h ư n g mói là một hôh nhỏ, tiếp tục p h á t triể n to ra d ầ n đến kh o ản g 4,5 tuổi

th ì đã được h ìn h th à n h đầy đủ

X oang h à m thông trực tiếp với hốc m ủ i ở th à n h ngoài

hôh mũi, ngay dưới k h e cuôn giữa q u a một lỗ k h á rộng,

thư ờng có thêm vài lỗ thô n g ph ụ nhỏ nữ a Do đó, khe giữ a

là nơi q u an trọ n g tro n g việc khởi sin h viêm xoang và cùng là nơi q u a n s á t ch ẩn đoán cơ b ản tro n g viêm xoang.

C ầ n lư u ý: ở trẻ nhỏ các m ầ m răng n ằ m q u a n h , trong

th à n h hôc xoang n ên các can th iệp vào xoang n h ư chọc

rử a xoang hàm , p h ẫ u th u ậ t xoang làm ả n h hưởng đến

m ầm ră n g gây mọc lệch h a y kh ô n g mọc đưỢc răng.

T h à n h dưới xoang hàm liên qu an đến các ră n g h àm

tr ê n từ sô 3 đến sô 6, nên k h i bị sâu răng, nhổ, chữa các

ră n g n ày có th ể ả n h hưởng đến xoang h àm (xem bài Viêm xoang h àm do răng)

- X oang sàn g trưốc: n ằm tiếp nôi từ xoang h àm đến xoang tr á n , giữa k h o ản g hốíc m ũi và hôc m ắt Gọi là xoang sàn g vì xoang này không chỉ là m ột hốc n hư xoang

tr á n , xoang h àm m à thư ờng có kh o ản g 6 - 10 hốc nhỏ liên tiếp với n h a u nên y học thư ờ ng gọi là khôi sàng trưóc hay các t ế bào sàn g trước

X o a n g s à n g là xoang có sớm n h ấ t ngay từ bào th a i,

chính từ xoang sàn g p h á t triể n lên th à n h xoang tr á n và xuông th à n h xoang h àm n ên xoang sàn g tro n g bệnh học

thư ờ ng được coi là xoang chủ, tạo n ên viêm đa xoang.

C ầ n lư u ý: xoang sàn g chỉ được p h â n cách với hốc m ắt

ở p h ía ngoài bởi m ột vách xương r ấ t mỏng, được gọi là xương giấy (mỏng n h ư tờ giấy) n ên ở n h ũ n h i chủ yếu là viêm xoang sàn g và k h i bị viêm m ủ xoang sàng dễ p h á vỡ vách xương m ỏng để m ủ chảy vào ổ m ắ t h ay rò ra ngoài

da ở khoé tro n g m ắ t (xem bài Viêm xoang sàng)

1.2 Các xoang sau: nằm ở phần sau hốc mũi, gốm:

- X oang sàng sau; cũng từ tê bào sàn g n h ư xoang sàn g trư ốc n h ư n g p h á t triể n ng an g ra p hía sau ngay dưối

nền xương sọ tối xoang bướm X oang sàn g sau cũng được gọi là khôi hay các tê bào sà n g sau vì cũng gồm có n h iều hôc nhỏ có vách r ấ t m ỏng khi bị viêm h ay ứ m ủ các vách này có th ể bị dày lên hay tiêu đi.

Xoang sàn g sau nằm ở tro n g sâu n ên khi rỏ, x ịt m ũi

hay khí dung thuôh thư ờng khó đến được xoang.

Lưu ý xoang sàng sau nằm dọc bên trong đường đi của dây th ầ n kinh thị giác nên viêm xoang sàng sau có thể đưa

tối viêm thần kinh thị giác sau hốc m ắt, gây mò m ắt, mù

(xem biến chứng m ắt trong mục Biến chứng của viêm xoang)

- Xoang bưốm là xoang n ằm sâu n h ấ t, tạo th à n h hốíc trong xương bưóm ở nền sọ X oang bướm cũng cách biệt hơn, chỉ th ô n g vối xoang sàn g sau và hôh m ũi n ên k h i bị viêm cũng khó đưa thuôh đến được xoang bướm

+ Xoang bướm nằm ở nền sọ, dưói hô vên (có tuyến yên) nên khi viêm các xoang sau thường gây nhức đầu phía sau vùng gáy hay vùng chẩm

Dịch, m ủ ở xoang sau không chảy vào hôh m ũi, nên không xì m ũi ra đưỢc m à chảy vào lỗ m ũi sau, p h ải k h ịt khạc để nhô ra, m ủ đọng, dính ở vòm họng r ấ t khó chịu

và dễ xuông dưói gây viêm đường hô hâ'p dưới (H ình

X quang) (xem p h ầ n Biến chứng đường thở, mục Biến chứ ng của viêm xoang)

2 Cấu trúc của xoang

Các xoang m ặ t đều là các hốíc xuơng rỗng có đặc điểm

th à n h tro n g đều lá t lớp niêm mạc liên tiếp với niêm mạc hôc m ũi Lớp niêm m ạc này cũng n h ư niêm mạc m ũi được gọi là niêm mạc đường hô hâ'p hay đường thở trên

Lớp niêm mạc đường hô hâ'p trê n có cấu trú c phức tạp vối 2 đặc điểm:

- Có các tế bào lông chuyển ở bề m ặt trong xoang Các lông chuyển ở bề m ặ t trê n của tế bào lá t này là các lông rấ t nhỏ, luôn chuyển động n h ư nhữ ng lớp sóng theo một hướng n h ấ t định và một nhịp đều đặn

- Dưói và xen kẽ vỏi các tế bào lông này là nhiều tuyến tiế t gồm tuyến tiế t dịch và tuyến tiế t nhầy Dịch hay nhầy đưỢc tiế t ra nhiều hoặc ít tuỳ theo mức độ sạch, hay ô nhiễm của không k h í thở h ít vào và tìn h trạ n g bình thường hay bệnh lý của xoang

Nhò có các tê bào lông chuyển và các tu y ến tiế t mà mũi xoang thự c hiện được chức nàn g của đường thở trên ,

sự rô"i loạn, ngư ng trệ của 2 cấu trú c này sẽ đưa tối tìn h trạ n g bệnh lý của viêm xoang

3 Chức năng sinh lý của viêm xoang

0 nử a đầu th ế kỷ trước k h i chư a b iế t đến chức n ăn g sinh lý của xoang, người ta cho xoang m ặ t là các hô"c ph ụ của m ũi, do đó không th â y đưực b ện h lý của viêm xoang

- Trong vài chục năm gần đây, do tiến bộ của kỹ

th u ậ t vỏi các kính hiển vi điện tử, m áy th ă m dò, quay phim vi m ạch cho phép khảo s á t được đầy đủ hđn niêm mạc lá t các xoang m ặt mà y học th ấ y được đầy đủ chức năn g sinh lý của các xoang để từ đó đề ra được các biện pháp điều trị, xử lý hiệu quả hơn trong bệnh lý của các th ể viêm xoang

Trưốc h ế t vì cấu trú c niêm m ạc xoang cũng tương tự niêm m ạc m ũi nên xoang cùng vói m ũi có chức n ăn g sin h

lý chung của đường hô hâ”p trê n Các chức n ă n g chính được n êu lên là:

3.1 Làm ấm , ẩm k h ô n g k h í thở h ít vào: không k h í ngoài

tròi b ấ t kể là th ế nào n h ư n g k h i được thở h ít vào q u a m ũi xoang - p h ả i được làm ấm lên đến kh o ản g 30-33° và độ

ẩm p h ả i đ ạ t 90% vì không k h í khi thở vào đến phổi p h ả i

đ ạ t n h iệ t độ 37° (th â n nh iệt) và độ ẩm 100% N ếu không

k h í lạ n h , khô trự c tiếp đến phổi sẽ gây viêm phổi về đường thở dưới; khí, phê q u ả n chỉ có k h ả n à n g điều chỉnh

r ấ t ít (giải th ích lý do n h ữ n g người bị viêm m ũi, viêm xoang h ay bị viêm k h í - p h ế q u ả n h ay viêm phổi)

- Ngoài vai trò chính của m ũi, các xoang cũng có nhiệm vụ đáng kể trong làm ấm nhờ không khí h ít vào và làm ẩm nhờ các tuyến tiế t dịch trong các xoang trưốc khi

h ít xuông vào đường thở dưối

3.2 Làm s ạ c h k h í h ít vào: xoang có vai trò k h á q u an

trọ n g tro n g làm sạch không k h í thở h ít vào nhờ:

- Các lông mao và lớp dịch nhầy giữ các bụi bẩn, vi sinh lại.

- Tuỳ theo nồng độ và loại hóa ch ất độc m à các tuyến tiế t dịch để làm loăng đi hay các chất nhầy để bao bọc, giữ lại

- Các lông mao chuyển động theo hướng đưa các vi sinh, bụi, c h ấ t độc hại đã được làm loãng hay bao bọc lại ra khỏi hệ thông đường thở Đặc biệt hướng chuyển động nhằm đưa các c h ất cần th ả i trừ đến lỗ thông m ũi xoang

3.3 Vai trò m iễ n dịch: niêm mạc xoang còn có vai trò

q u a n trọ n g tro n g m iễn dịch vói việc bao vây, đưa các bạch cầu tói tiê u d iệ t vi k h u ẩ n , v irú t và tạo lập hệ thông m iễn dịch khi có các vật lạ (dị nguyên) thở h ít vào để huy động

k h ả n ă n g phòng chông k h i dị nguyên xâm n h ập vào các

lầ n sau

C ần nhớ từ k h i sin h ra đến 6 hay 12 th á n g k h ả năn g

m iễn dịch nhò vào m áu và sữ a của mẹ Từ 1 tuổi trẻ phải lập d ần hệ th ô n g m iễn dịch để đến khoảng 10 tuổi có đủ

k h ả n ă n g m iễn dịch n h ư người lớn Sự tạo lập hệ thông

m iễn dịch n ày (với kh o ản g 300 vi k h u ẩ n và v irú t thường gặp) chủ yếu nhò vào niêm m ạc m ũi xoang N hững đợt viêm m ũi xoang cấp (vối n g ạt, chảy nước mũi) thư ờng chỉ

là p h ả n ứng tạ o lập m iễn dịch, cần được theo dõi, hỗ trỢ không n ên sử dụng k h á n g sin h m ạnh ngay để làm ngừng cản quá trìn h tạo lập m iễn dịch của trẻ

Ngoài ra xoang m ặ t còn có chức n ă n g giữ cho tiến g nói,

h á t vang, ấm , tro n g sáng

- Vối các chức n ăn g trê n nên khi các xoang m ặt bị viêm sẽ ả n h hưởng trưóc h ế t đến k h ả năn g hô hấp, không khí thở h ít vào không đưỢc làm â'm, làm ẩm và làm sạch làm cho dễ bị viêm họng, viêm th a n h - khí - p h ế quản,

viêm phổi và các chức năn g khác Ngoài ra còn làm suy giảm hệ thông m iễn dịch, đặc biệt với trẻ nhỏ, từ đó ản h hưởng đến sự p h á t triể n cơ th ể và sức khỏe của người bị.

De đảm bảo chức năn g , h o ạ t động b ình thư ờ ng của xoang cần lưu ý:

- Tạo môi trường, không k h í h ít thỏ trong lành

- N ếu b ắ t buộc phải lao động, sinh h o ạt ở nơi nhiều bụi, ô nhiễm , khi phải tiếp xúc c h ất kích thích, hóa ch ất cần đeo k h ẩu tran g , sau đó rỏ m ũi, để trở lại thông thoáng

- Cơ b ản đảm bảo lỗ thông xoang - m ũi luôn được thông thoáng vì khi lỗ thông bị tắc do viêm nề hay do ô nhiễm , khi có các dị hình n h ư lệch, mào vách ngàn m ũi đưa tới hiện tưỢng

- Niêm mạc xoang th iếu không khí sẽ phù nề và tă n g hoạt động các tuyến tiế t - dịch, nhầy không được d ẫn lưu,

ứ đọng lại trong xoang làm cho áp lực trong xoang giảm

Ap lực xoang giảm là làm tă n g p h ù nề và tiế t dịch Đây chính là vòng q u ẩn đưa tới bệnh lý viêm xoang

- Hơn nữa, vì áp lực trong xoang giảm làm:

+ T ăng th ẩm th ấ u nhiễm k h u ẩ n từ ngoài vào xoang.+ Các vi k h u ẩn làn h cộng sinh trong xoang chuyển

th à n h vi k h u ẩ n bệnh và đặc biệt p h á t triển vi k h u ẩ n yếm khí (sông không cần không khí) m à các kh án g sinh thường

ít tác dụng

Vê cơ bản, qua th ă m k h ám các th ầ y thuôh sẽ ghi rõ th ể loại viêm xoang th ô n g qua:

- Diễn biến của bệnh: được chia làm hai th ể chủ yếu:+ Viêm xoang câ'p: thòi gian bị viêm mới xảy ra 2, 3

tu ầ n Viêm xoang cấp thường có các triệu chứng rõ rệ t như sôt, đau nhức vùng xoang, ngạt, chảy mũi

+ Viêm xoang mạn: đã bị từ lâu quá 3 tu ầ n đến hàng chục năm Thường có 3 triệu chứng chính: ngạt tắc mũi + chảy m ũi + đau nhức đầu Viêm xoang m ạn các triệu chứng cũng đa dạng hơn tuỳ theo th ể loại, nguyên nhân

+ Cần lưu ý với các viêm xoang m ạn trong quá trìn h diễn biến kéo dài có nhữ ng ngày, hay đợt tă n g nặn g vối các

dấu hiệu cấp n hư sốt, đau đưỢc gọi là viêm xoang đợt cấp N ếu xoang đã khỏi m ột thòi gian do điều trị hay

p h ẫu th u ậ t nếu các triệ u chứ ng lại x u ấ t hiện trở lại được

gọi là viêm xoang m ạ n tái p h á t.

- Xoang bị tổn thương: như đã biết xoang có 5 đôi, tuỳ theo xoang bị tổn thương có:

+ Viêm 1 xoang: gặp tro n g viêm xoang cấp, thư ờng gặp là viêm xoang hàm (một hoặc cả h a i bên); viêm xoang sàng hay gặp ở trẻ nhỏ, viêm xoang tr á n hiếm gặp hơn.+ Viêm n h iê u xoang: còn gọi là viêm đa xoang:

viêm đa xoang thư ờng gặp tro n g viêm xoang m ạn có th ể

chỉ viêm các xoang trước: xoang hàm , sàng, trá n ; hoặc viêm các xoang sau: xoang sàn g sau, xoang bướm N ếu bị lâu đưa tói viêm xoang toàn bộ cả các xoang trước và các

xoang sau

- B ệnh tích của xoang: tuỳ theo bệnh tích xoang được nêu: viêm xoang x u ấ t tiết: khi chảy nưốc m ũi loãng nhiều hay; viêm xoang m ủ nhầy: khi chảy dịch nhầy, không mùi, hơi đục trắn g ; Viêm xoang mủ: khi chảy m ũi đặc, có m àu bẩn, có mùi hôi; Viêm xoang có pôlip: R ất thường gặp trong viêm xoang m ạn

- Theo nguyên nhân; qua th ă m khám tìm được nguyên n h â n giúp cho việc điều trị có hiệu quả hơn Theo nguyên n h â n thường gặp có:

+ Viêm xoang nhiễm khuẩn: do nhiễm vi k h u ẩ n hay

v irú t thường có sô"t, chảy m ủ

+ Viêm xoang dị ứng: gặp ở người có bệnh dị ứng như hen xuyễn hoặc x u ấ t hiện từ ng đợt, từ n g cơn khi tiếp xúc với các c h ấ t gây dị ứng n hư p h ấn hoa, bụi n h à với h ắ t hơi nhiều, ngứa mũi, chảy nưốc m ũi trong

+ Viêm xoang do răng: gặp chủ yếu ở xoang hàm , một bên có mủ đặc hôi, cần k ết hỢp vối điều trị nguyên

n h ân ở răn g hàm trên

+ Viêm xoang do nấm : cũng hay gặp ở nước ta, nấm thường kh u trú ở xoang hàm , xoang sàng, một bên hoặc cả hai bên

N hư vậy, chi’ với từ viêm xoang đơn th u ầ n không

th ể cho biết dược tìn h trạ n g bệnh Q ua th ă m khám , tìm hiểu phải được chẩn đoán cụ th ể như:

+ Viêm xoang hàm cấp do răng

+ Viêm xoang trước m ủ mạn

+ Viêm đa xoang m ạn có pôlip hai bên

Trước h ế t p h ải ch ẩn đoán đầy đủ mới có th ể đề ra biện

ph áp điều trị và phòng bệnh có hiệu quả

VIÊM XOANG CẤP

Viêm xoang cấp là bện h thư ờng gặp ở mọi lứa tuổi

Do điều kiện thòi tiế t biến động b ấ t thường, đặc biệt các kh o ản g giao thòi: x u â n - h ạ, th u - đông Đặc b iệ t tìn h trạ n g ô nhiễm không k h í không chỉ ở nơi lao động, giao thô n g công cộng với bụi, k h í th ả i m à cả ở nơi sinh hoạt với các phòng c h ậ t hẹp, ẩm th ấ m , khói bếp th a n đưa tới viêm m ũi là bện h r ấ t phô biến, ai cũng từ n g bị

C ũng do cấu trú c các xoang đều thông trự c tiếp vối

m ũi, lá t bằn g niêm m ạc liên tiếp vói niêm mạc m ũi (xem

n h ữ ng điều cần b iế t vê các xoang m ặt) n ên khi bị viêm

m ũi thư ờ ng r ấ t dễ đưa tới viêm xoang cấp

Với trẻ em, đặc b iệ t trẻ nhỏ từ 2 - 10 tuổi viêm mũi họng cấp thư ờng gặp h à n g th á n g , nếu không dược theo dõi, xử tr í tô't dễ đưa tới viêm xoang câ'p

Các tổn thư ơng về ră n g với tỷ lệ ngày càng tă n g cao, các m ầm ră n g hàm trê n của trẻ nằm ngay tro n g và th à n h xoang hàm Vối người lỏn, các ră n g từ sô" 3 đến 6 h àm

tr ê n cũng liên q u an đến xoang N ên viêm xoang do ră n g cũng gặp ngày càng tăng

Viêm xoang cấp có bện h cản h khác biệt tu ỳ theo lứa tuổi, xoang bị viêm, yếu tô" gây viêm xoang lại th ư ờ n g k ế tiếp ngay với viêm m ũi cấp, tổn thư ơ ng răn g , ch ấn thư ơng

n ên thư ờ ng không đưỢc lư u ý p h á t hiện, điều tr ị tô"t để chuyển th à n h viêm xoang m ạn

Viêm xoang cấp có th ể gây n h ữ n g biến chứng phức tạ p , hiểm nghèo n h ấ t là ở trẻ em, người già yếu T rong đó cần đặc b iệ t lư u ý đến:

Viêm xoang sàng cấp m ủ và viêm xoang hàm do răng

1 Chẩn đoán viêm xoang cấp

Viêm xoang cấp là bệnh thư ờ ng gặp n h ấ t, có người cho

là 1/2 d ân sô" đã từ n g bị viêm xoang cấp 1 lần B ệnh có

th ể gặp từ trẻ nhỏ vài th á n g tu ổ i đến người già, r ấ t thư ờng gặp ỏ lứa tuổi học tậ p , lao động do p h ải tiếp xúc thư ờng xuyên với môi trư ờ ng ô nh iễm tro n g sin h h o ạ t đặc biệt ở các n h à máy, hầm mỏ, ở n h ữ n g người bị viêm m ũi,

có cơ địa dị ứ ng h ú t thuốc lá, cơ th ể suy nhược gặp với tỷ

lệ cao hơn

Viêm xoang câ'p thư ờng gặp viêm một xoang tro n g đó xoang hàm h ay gặp n h ấ t, ở trẻ em nhỏ dưới 3 - 4 tuổi xoang sàn g lại dễ gặp hơn; cũng h ay gặp viêm cả khối xoang trước; hàm - sàn g trá n , tro n g các trư ờ ng hỢp do nhiễm vi k h u ẩ n h ay virút

Viêc ch ấn đoán viêm xoang cấp không khó, n ên lưu ý

có h iểu b iế t có th ế tự ch ẩn đoán dựa trê n các d ấu hiệu lâm sàn g k h á điển h ình:

- Sổt: khi bị viêm xoang câ"p bao giò cũng có sốt như ng mức độ khác n h a u tuỳ từ n g người Với trẻ em sốt thường rõ rệt, sô"t cao: 38 - 39°c, tro n g vài ngày, ó người lớn khỏe m ạnh, chỉ sốt nhẹ, thoáng qua, có hiện tượng gây gấy sốt, gai rét, người m ệt mỏi

- Đ au, nhức vùng m ặt là dấu hiệu chính, đau th à n h

từ ng cơn, rõ rệ t vê sáng, vùng m ặt tương ứng vói xoang bị viêm Nếu viêm xoang hàm ấn ngón tay vùng m á bên cạnh

rã n h m ũi th ấ y đ au rõ rệt N ếu ở vùng gốc m ũi là viêm xoang sàng Vói xoang tr á n ấn vùng trê n lông m ày phía trong hốc m ắt

- C hảy m ũi m ủ luôn gây khó chịu, vì chảy nhiều, liên tục trong ngày N ếu chảy m ũi nhầy, đặc, dính thường do virút N ếu do v irú t sẽ chảy m ủ đặc, có m àu vàng hay nâu bẩn, đục, có m ùi hôi ta n h khó chịu N ếu xì m ũi m ạnh có

th ể chảy m ủ lẫn dây máu

- N gạt tắc m ũi là triệu chứng không thể thiếu, tuỳ theo bên viêm, mức độ viêm gây ngạt hay tắc mũi một hay

cả hai bên Nếu n g ạt tắc mũi cả hai bên sẽ gây m ất ngửi, hay ngửi m ũi không rõ, tiếng nói không rõ, không vang Do ngạt tắc mũi hai bên phải h á mồm thở bù về đêm, nếu trời lạnh gây đau, r á t họng, trẻ em đưa tối ho, kém ngủ, kém ăn

- Khi nhỏ các thuốc nhỏ mũi co mạch: ngạt, tắc mũi

cũng giảm n h ữ ng chậm và không giữ được lâu, n h ấ t là

trong m ũi còn nhiều mũi, nhầy, m ủ ứ đọng

N ếu được chụp X quang: trê n phim B londau ;ho th ấ y

xoang bị viêm (hàm hay tr á n hay các xoang trước) bị mờ đều, có khi th ấ y có mức dịch, m ủ tro n g xoang, (hình 2)

nói nhiều Với trẻ nhỏ có

th ể đưa tối viêm khí, p h ế

quản, viêm m àng tiếp

và có các biến chứng

- Hướng xử trí: cơ bản thự c hiện các nguyên tắc sau:1) Nghỉ ngơi, giảm các h o ạ t động m ạnh, căng th ẳ n g ,

tr á n h các yếu tô kích th ích n h ư bụi, nóng, ẩm , môi trư ờ ng

ô nhiễm , dễ lây - nhiễm k h u ẩ n

2) C hủ yếu đảm bảo m ũi thở thông: không bị dịch nhầy, m ủ ứ đọng tro n g hổíc m ũi (xem tra n g ??? thuốíc nhỏ

m ũi và cách sử dụng) N ếu hốc m ũi có n h iều m ủ cần rỏ

lầ n đầu để thở đưỢc thông, sau bài p h ú t xì m ũi sạch, rồi nhỏ tiếp để s á t k h u ẩ n và giữ m ũi được thô n g th o á n g lâu.Vối trẻ nhỏ (dưối 3 tuổi) chưa b iế t cách xì m ũi sau khi nhỏ m ũi lầ n đầu cho thông thoáng, n ên nhỏ dung dịch

sinh lý (N aCl 9 %o) h ay x ịt nưốc biển (sinh lý) để trô i h ết các ứ đọng tro n g hốic m ũi rồi nhỏ m ũi tiếp sau vài phút

Nếu được thự c h iện h ú t sạch m ũi; b ằn g bóng cao su tự

h ú t m ũi, hoặc do th ầ y thuôc thự c h iện sẽ râ't có tác dụng.Lưu ý: nếu chỉ nhỏ m ũi m ột lần sẽ râ't ít tác dụng, nếu

xì m ũi, h ú t m ũi k h i m ũi chưa thông sẽ gây h ại vì dịch mủ

ở m ũi có th ể bị đẩy ngược vào xoang, gây chảy m áu mũi

3) N ếu được th ự c hiện: k h í d u n g m ũi - xoang h ay xông hơi m ũi xoang (xem b ài Thuôc và cách dùng tạ i chỗ), có

tác d ụ n g r ấ t tôt

4) Thuốc to à n th â n : chỉ thự c h iện khi tìn h trạ n g p h ẫu

th u ậ t rõ (sôt cao, đ au nhức, chảy m ủ đặc hôi .) hoặc khi

m ũi nhiễm k h u ẩn , đặc b iệ t tro n g các trư ờ ng hỢp nhiễm

k h u ẩ n lây n h ư viêm m ũi do cúm

Thường gặp viêm xoang sà n g cấp m ủ và đặc b iệ t viêm xoang sàn g cấp m ủ x u ấ t ngoại có th ể đưa đến các biến chứng nguy hiểm ỏ m ắt, não và ả n h hưởng n h iề u đến

th ẩ m mỹ (gây sẹo rám ở m ặt) đòi hỏi các bậc cha m ẹ và các th ầ y thuốc lưu ý p h á t h iện sớm và điều tr ị tích cực

V iê m x o a n g s à n g c ấ p m ủ

T rẻ nhỏ sau vài ngày bị viêm nhiễm đường hô hâ'p trê n , n h ấ t là sau viêm m ũi do cúm vối các triệ u chứ ng thư ờng gặp ở m ũi như:

- N gạt, tắc m ũi thường cả h ai bên, rõ rệ t gây khó thở, quấy khóc, ngủ kém,

- Chảy mũi thường là mũi nhầy, hoặc mũi mủ đặc, bẩn

- Có th ể kèm theo ho, dễ nôn, chớ

- Với trẻ càng nhỏ (dưới 12 th á n g tuổi) do m ảnh xương ph ân cách xoang sàng và ổ m ắt râ't mỏng được gọi là xương giấy (mỏng như tờ giấy) nên các dâ'u hiệu ở m ắ t râ't

qu an trọng, cần được đặc biệt lưu ý p h á t hiện

- Đ ầu tiên th â y góc trong trê n hốc m ắt bị nề, sưng, ấn đau, sau lan ra gây nề, đỏ mi m ắt trê n rồi đến mi m ắ t dưới gây sụp mi nhẹ, trẻ mở m ắ t bên viêm không được to, đầy

đủ như biên kia Đồng thời m ắt bị viêm đỏ, chảy nước m ắt nhiều

T rong nhữ ng ngày này trẻ sôt cao, th ể trạ n g nhiễm

trù n g , quấy khóc nhiều, c ầ n đưỢc đưa đi k h ám tạ i m ũi

họng và theo dõi, điểu trị tích cực tr á n h bị viêm xoang

x u ấ t ngoại

Viêm xoang sàng xuất ngoại

Là th ể n ặn g , nguy hiểm do viêm xoang sàn g cấp m ủ không được p h á t hiện, điều trị đ ú n g đư a tới, đặc biệt vối trẻ nhỏ dưới 2 tuổi

- Tiếp đó hoặc góc tro n g hô'c m ắ t sưng phồng, căng

và vỡ th à n h lỗ rò m ủ theo đó chảy ra ngoài, lỗ rò ngày càng rộng và có xu hưống làm da ở q u a n h bị sẹo dúm

M ủ từ xoang sàn g cũng có th ể theo lỗ rò ở sàn g hơn (rò xoang sàn g ở m ắt) vào tro n g h ay sau bao ở m ắ t làm n h ã n cầu bị đẩy lồi ra ngoài, ấ n tr ê n n h ã n cầu th ấ y cứng, gây

đ au rõ rệt Hoặc gây viêm tấ y cả ở m ắt: m ắ t hơi lồi, vận động, liếc m ắ t q u a lạ i bị h ạ n chê và có th ể bị m ấ t hẳn;

m ắ t bị đỏ, nổi m ạch, p h ả n xạ m ắ t bị giảm rõ, đồng từ m ắt

bị giãn, n h ìn bị chói và mờ đi rõ rệt

b Các biến chứng:

Viêm xoang sà n g câ'p m ủ, đặc b iệ t viêm xoang sàng

x u ấ t ngoại ngoài biến chứ ng ở m ắ t đã nêu còn dễ đưa tối các biến chứ ng hiểm nghèo khác

- Viêm phê quản, viêm phổi cấp: các biến chứng đường hô h ấp dưối (khí, p h ế quản, phổi) là thường gặp;

T rẻ sôt cao, vối trẻ nhỏ, còn bú thư ờng có kèm ỉa chảy

Ho n h iều , có n h iề u đờm, m ủ n ên dễ gây sặc, chớ, tím tái Thở n h a n h , nông, có tiến g khò khè h ay tiến g rít; nằm khó