Vai trò người trợ sinh trong chuyển dạ và sau sinh tại Bệnh viện Quân y 103

Mục tiêu nghiên cứu của bài viết này nhằm đánh giá vai trò của người trợ sinh chăm sóc sản phụ trong và sau đẻ tại Bệnh viện Quân y 103.

VAI TRÒ NGƯỜI TRỢ SINH TRONG CHUYỂN DẠ VÀ SAU SINH

TẠI BỆNH VIỆN QUÂN Y 103

Nguyễn Viết Trung*; Đào Nguyên Hùng*

TÓM TẮT

Mục tiêu: đánh giá vai trò của người trợ sinh chăm sóc sản phụ trong và sau đẻ tại Bệnh viện Quân y 103 Đối tượng: 255 sản phụ được theo dõi chuyển dạ đẻ tại Khoa Phụ Sản, Bệnh viện Quân y 103 trong năm 2017 Kết quả: 97,6% sản phụ có thời gian chuyển dạ trung bình và ngắn

98,8% sản phụ có thời gian rặn đẻ nhanh và trung bình 89,8% sản phụ đau ít và đau vừa trong chuyển dạ 87,9% trường hợp đẻ thường hoặc đẻ đường âm đạo, chỉ có 12,1% phải mổ đẻ Sau đẻ: 85% sản phụ yên tâm, vui vẻ 100% sản phụ phục hồi sức khỏe nhanh, ngủ tốt; 100% trẻ

sơ sinh được chăm sóc chu đáo Kết luận: người trợ sinh đóng vai trò quan trọng trong chuyển

dạ và ngay sau đẻ, giúp sản phụ giảm đau, giảm căng thẳng, tạo tinh thần thoải mái, yên tâm trong suốt quá trình chuyển dạ và sau đẻ

* Từ khóa: Người trợ sinh; Chuyển dạ; Sản phụ

The Role of Doula in the Care of Pregnancy during and after Delivery at 103 Military Hospital

Summary

Objectives: To assess the role of Doula in the care of pregnancy during and after delivery at

103 Military Hospital Subjects and methods: 255 pregnancies were followed up at Department

of Obstetrics, 103 Military Hospital in 2017 Results: 97.6% of pregnancies had medium and short time of labor 98.8% of pregnancies had fast and medium inducing labor 89.8% had low and moderate pain during labor 87.9% had vaginal delivery, only 12.1% had cesarean section Postpartum: 85% of pregnancies were happy 100% of pregnancies recovered fast, slept well; 100% of neonatal were carefully taken Conclusion: Doula has an important role in intrapartum and postpartum, helped to reduce pain, relieve stress, create comfort and peace during labor and postpartum

* Keywords: Doula; Labor; Pregnancy

ĐẶT VẤN ĐỀ

Doula là một từ Hy Lạp với nghĩa

"người hầu của người phụ nữ" Doula

sớm nhất là phụ nữ chăm sóc phụ nữ

khác trong thời gian mang thai và sau khi

sinh Ngày nay, Doula dùng để chỉ người phụ nữ được đào tạo chuyên nghiệp để cung cấp dịch vụ hỗ trợ trong và sau sinh Khi nhắc đến Doula, chúng ta hiểu là những người chăm sóc, hỗ trợ cả trong và sau sinh; chăm sóc cả sản phụ và sơ sinh

* Bệnh viện Quân y 103

Người phản hồi (Corresponding): Đào Nguyên Hùng (bshung103@gmail.com)

Ngày nhận bài: 13/06/2018; Ngày phản biện đánh giá bài báo: 10/08/2018

Ngày bài báo được đăng: 20/08/2018

Doula có thể không phải là nhân viên

của bệnh viện, khi cần thiết họ được gọi

vào bất kỳ thời điểm nào Doula ở lại với

sản phụ từ lúc bắt đầu chuyển dạ cho

đến vài giờ sau khi sinh

Theo thống kê ở Mỹ quý I năm 2005,

chỉ 12% số sản phụ chuyển dạ có Doula

hỗ trợ phải mổ lấy thai so với 22% số sản

phụ chuyển dạ không được Doula hỗ trợ

phải mổ lấy thai Như vậy, Doula giúp

giảm rõ rệt tỷ lệ mổ lấy thai [1] Một số

nghiên cứu phát hiện hỗ trợ của Doula

trong và sau đẻ mang lại lợi ích lâu dài

cho cả mẹ và con

Các bà mẹ được Doula hỗ trợ có nhiều

khả năng cho con bú sữa mẹ, ít lo lắng

hơn và giảm nguy cơ trầm cảm hơn bà

mẹ không có Doula hỗ trợ Tại Việt Nam,

chương trình tập huấn và đào tạo Doula

đang được triển khai tại các bệnh viện

lớn trên toàn quốc Tuy nhiên, trên thực

tế chưa có nhiều bệnh viện áp dụng biện

pháp chăm sóc này Năm 2016, Bệnh

viện Quân y 103 đã có đội tập huấn và

được cấp chứng chỉ Doula, bắt đầu thực

hành Doula tại Khoa Phụ Sản từ tháng

01 - 2017

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu tiến hành trên 255 sản

phụ được theo dõi chuyển dạ, đẻ thường

hay mổ đẻ tại Khoa Sản, Bệnh viện

Quân y 103 từ tháng 1 đến 7 - 2017

* Tiêu chuẩn lựa chọn sản phụ:

- Sản phụ có thai đơn, đủ tháng, chuyển

dạ đẻ thường hoặc mổ đẻ

- Không có biến chứng trước, trong

chuyển dạ và sau đẻ

- Được giải thích về lợi ích của chăm sóc Doula, đồng ý tham gia nghiên cứu

* Tiêu chuẩn loại trừ sản phụ:

- Có bệnh lý mạn tính toàn thân nặng

- Sản phụ bị tai biến, biến chứng sản khoa

- Sản phụ không đồng ý tham gia nghiên cứu

* Tiêu chuẩn chọn người trợ sinh (Doula):

- Phải là nữ

- Có sức khỏe tốt, ngoại hình ưa nhìn, khả năng giao tiếp tốt

- Được đào tạo chương trình, có chứng chỉ người trợ sinh theo chuẩn

- Nhiệt tình tham gia vào nghiên cứu

- Được học về các bước tiến hành một nghiên cứu y học

2 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tiến cứu, mô tả cắt ngang

* Nội dung nghiên cứu:

- Xác định một số đặc điểm của sản phụ chuyển dạ liên quan đến chăm sóc của người trợ sinh trong và sau đẻ tại Bệnh viện Quân y 103

- Đánh giá kết quả sớm việc chăm sóc của người trợ sinh trong và sau đẻ tại Bệnh viện Quân y 103

* Các bước thực hiện chăm sóc Doula:

- Thực hiện chăm sóc Doula khi chuyển dạ:

+ Hướng dẫn mặc quần áo hoặc mặc váy sản khoa

+ Hướng dẫn cách đi lại để giảm đau + Hướng dẫn bổ sung thức ăn, năng lượng và nước

+ Hướng dẫn cách thở (cách hít vào

và thở ra)

+ Hướng dẫn cách giảm căng thẳng,

bớt lo âu: hướng dẫn tưởng tượng những

điều tích cực, vui vẻ cho sản phụ

+ Hướng dẫn gia đình và sản phụ tạo

môi trường xung quanh tin tưởng, bình yên,

thoải mái

+ Hướng dẫn sản phụ và gia đình

chăm sóc toàn thân: xoa bóp, di chuyển,

tư thế để tạo thoải mái, giảm đau

+ Hướng dẫn sản phụ và gia đình giữ

gìn vệ sinh ngoại cảnh, vệ sinh cá nhân

phòng nhiễm khuẩn

+ Hướng dẫn sản phụ tắm, phương

pháp mát xa trong quá trình tắm…

+ Hướng dẫn chườm ấm hoặc liệu pháp

vật lý trị liệu giảm đau

- Thực hiện chăm sóc Doula trong rặn đẻ:

+ Hướng dẫn thực hiện liệu pháp tâm

lý cho sản phụ trong lúc rặn đẻ

+ Hướng dẫn sản phụ giảm bớt lo âu,

giảm căng thẳng trong lúc rặn đẻ

+ Hướng dẫn sản phụ về quá trình

chuyển dạ, di chuyển của thai khi rặn đẻ

+ Hướng dẫn sản phụ cách giảm đau

lúc rặn đẻ

+ Hướng dẫn sản phụ cách hít thở,

lấy hơi, gắng sức trong rặn đẻ

+ Hướng dẫn tư thế rặn đẻ có hiệu quả

+ Hướng dẫn cách gắng sức khi rặn đẻ,

phối hợp các động tác hít thở, tay cầm,

đạp chân trong lúc rặn đẻ

+ Hướng dẫn sản phụ thả lỏng toàn thân

sau khi sổ thai

+ Hướng dẫn sản phụ chăm sóc, vuốt ve

trẻ sơ sinh khi thực hiện da kề da

+ Hướng dẫn sản phụ tình thần lạc quan,

hạnh phúc khi nghe tiếng khóc chào đời

của con mình

- Hướng dẫn chăm sóc sản phụ và sơ sinh sau đẻ:

+ Hướng dẫn lợi ích, tầm quan trọng của việc nuôi con bằng sữa mẹ

+ Hướng dẫn cách vệ sinh đầu vú, cách chăm sóc vú trước, trong và sau khi cho con bú

+ Hướng dẫn tư thế cho con bú

+ Hướng dẫn cách bế trẻ sơ sinh, cách đưa miệng trẻ vào đầu vú, cầm đầu

vú, nặn vú, xoa vú khi cho con bú

+ Hướng dẫn cách âu yếm bé khi bú

và vệ sinh bé sau khi bú

+ Hướng dẫn những dấu hiệu trẻ đòi bú, đòi ăn, hướng dẫn khoảng cách thời gian cho con bú trong ngày

+ Hướng dẫn phát hiện các dấu hiệu bất thường của trẻ trong, sau lúc bú và bất kỳ thời gian nào

+ Hướng dẫn theo dõi các bất thường của mẹ như ra máu bất thường, cơn co

tử cung, đau bất thường…

+ Hướng dẫn cách nằm, đi lại, vận động ngay sau đẻ và thời kỳ hậu sản

+ Hướng dẫn chế độ dinh dưỡng cho

mẹ và bé trong thời kỳ hậu sản

+ Hướng dẫn tạo điều kiện thoải mái

về tinh thần và thể chất để phục hồi lại các cơ quan và sức khỏe sau đẻ

+ Hướng dẫn cách thức mặc, hình thức

và thời gian ngủ, phương pháp đi vệ sinh trong thời kỳ hậu sản

+ Hướng dẫn gia đình, đặc biệt là chồng sản phụ phát hiện kịp thời các trạng thái tâm lý bất thường của sản phụ sau đẻ, đề phòng các bệnh lý liên quan đến thần kinh, tâm thần sau sinh

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN

1 Đặc điểm sản phụ

- Tuổi trung bình 27,9 ± 4,3, thấp nhất 17 tuổi, cao nhất 41 tuổi

- Trình độ học vấn: 77,7% có trình độ đại học và sau đại học

- Nghề nghiệp: 72,2% công chức

- 2,8% sản phụ có tiền sử mổ đẻ; 43,1% đẻ thường 01 lần; 1,6% tiền sử mổ phụ khoa

- 99,6% sản phụ có chồng và mang thai tự nhiên

- 96,5% sản phụ vào viện có dấu hiệu chuyển dạ, 9 sản phụ có ối vỡ non, ối vỡ sớm Tình trạng ối vỡ non, vỡ sớm làm sản phụ và gia đình lo lắng nhiều hơn, nhưng sau khi được người trợ sinh chăm sóc, sản phụ yên tâm theo chuyển dạ [2]

2 Đặc điểm sản phụ và chăm sóc của người trợ sinh trong chuyển dạ

Bảng 1: Trạng thái tinh thần của sản phụ lúc vào viện

Tất cả sản phụ đều mong muốn được

nhìn, sờ, đón, ôm sơ sinh; mong chờ cảm

giác làm mẹ 50,2% sản phụ biểu hiện lo

lắng cho cuộc đẻ; 13 sản phụ có biểu hiện

kêu la, vật vã khi có cơn co tử cung

Một nghiên cứu gần đây cho thấy, sản

phụ chuyển dạ lần đầu muốn nữ hộ sinh

giành 53% thời gian hỗ trợ trong lúc

chuyển dạ, khi rặn đẻ và sau đẻ Để lấp

khoảng trống này, nhiều sản phụ đã

chuyển sang nhờ Doula trợ giúp chuyển

dạ và sinh đẻ [3]

* Hỗ trợ của Doula trong chuyển dạ:

250 sản phụ (98%) được Doula hỗ trợ

trong thay đổi cách di chuyển và tư thế;

thực hiện các biện pháp giảm đau, giảm

căng thẳng và hướng dẫn tập thở

243 sản phụ (95,3%) được hỗ trợ duy trì lượng nước uống vào; 128 sản phụ (50,2%) được bấm huyệt và 99 sản phụ (38,8%) được chườm ấm 209 sản phụ (82,0%) được xoa bóp, 160 sản phụ (62,8%) được hướng dẫn cách tưởng tượng về tương lai tốt đẹp; 130 sản phụ (51,0%) được hướng dẫn thay đổi môi trường xung quanh; 130 sản phụ (51,0%) được tắm nước ấm Sản phụ được Doula

hỗ trợ đã yên tâm chờ đợi và kiên trì theo dõi chuyển dạ Theo các nghiên cứu tại Mỹ, Doula có thể cung cấp giúp đỡ sản phụ rất nhiều trong quá trình chuyển dạ về mặt thể chất và tinh thần Doula sẽ hỗ trợ

liên tục trong thời gian chuyển dạ Một Doula

chỉ chăm sóc một sản phụ trong toàn bộ

quá trình chuyển dạ Hiện nay ở Mỹ có

trên 150 bệnh viện đã thành lập các

chương trình trợ sinh Doula Kết quả ban

đầu, hầu hết sản phụ được Doula trợ sinh

đều hài lòng với dịch vụ này [4, 5]

3 Chăm sóc của người trợ sinh trong

rặn đẻ

* Các biện pháp chăm sóc:

Tất cả sản phụ đều được Doula động

viên tâm lý 250 sản phụ (98%) được

hướng dẫn thở; 245 sản phụ (96,1%)

được hướng dẫn tư thế; 237 sản phụ

(92,9%) được hướng dẫn cách rặn và

235 sản phụ (92,2%) được hướng dẫn thì

sổ thai và thả lỏng sau sổ thai Doula luôn

bên cạnh sản phụ trong suốt quá trình

chuyển dạ, rặn đẻ và vài giờ sau đó

Doula trấn an tinh thần, giúp sản phụ có

cảm hứng làm mẹ để vượt cạn Doula

cống hiến hoàn toàn cho nhu cầu phi y tế

của một sản phụ mà họ phụ trách Không

chỉ vậy, Doula có chuyên môn riêng của

mình, sẽ sử dụng các biện pháp chuyên

môn để giảm đau, động viên tinh thần cho

sản phụ, qua đó giúp cuộc đẻ thành công

[6]

4 Chăm sóc sản phụ và sơ sinh

sau đẻ

* Hướng dẫn chăm sóc mẹ sau đẻ:

250 sản phụ (98%) được hướng theo

dõi các dấu hiệu bất thường sau đẻ, có thời

gian ngủ > 7 giờ 100% sản phụ được

hướng dẫn vệ sinh (vú, tầng sinh môn),

chăm sóc, dinh dưỡng và an ủi sau đẻ

nhờ trợ sinh Sản phụ có tinh thần vui vẻ,

hài lòng, ngủ ngon, yên tâm vì người trợ

sinh chăm sóc, theo dõi các bất thường

về mẹ và bé Theo Perez, chăm sóc của Doula là đặc biệt và cần thiết cho sản phụ trong suốt quá trình chuyển dạ và sau sinh Vì vậy, cần có hỗ trợ của bệnh viện,

sự tôn trọng và hợp tác chặt chẽ của nhân viên y tế Các bệnh viện nên mở rộng truyền thông, tăng cường tập huấn để nhân viên y tế, sản phụ và gia đình hiểu

rõ hơn vai trò của Doula [7]

* Hướng dẫn chăm sóc sơ sinh sau đẻ:

255 sản phụ (100%) được hướng dẫn cách cho con bú, tư thế bế sơ sinh, cách

vệ sinh cho trẻ, cách âu yếm trẻ 253 sản phụ (99,2%) được hướng dẫn theo dõi các dấu hiệu bất thường Ngay sau đẻ, sản phụ thường mất sức nhiều, cần thời gian phục hồi lại sức khỏe, cần một người

có kinh nghiệm chăm sóc con để họ yên tâm nghỉ ngơi, bình phục sau sinh, đó chính

là Doula Doula có kinh nghiệm, được đào tạo cẩn thận về chăm sóc sơ sinh Không những thế, Doula là người có hiểu biết về các dấu hiệu bình thường, bất thường của sơ sinh, kịp thời phát hiện biểu hiện bất thường, đặc biệt trong 6 giờ đầu sau sinh để báo bác sỹ kịp thời xử trí [8]

5 Kết quả chăm sóc của Doula

- Thời gian chuyển dạ và đẻ: 97,6% sản phụ

có thời gian chuyển dạ trung bình và ngắn Nhờ trợ sinh hướng dẫn các tư thế giảm đau, tư thế giúp thai nhi xuống thuận lợi , thời gian chuyển dạ có xu hướng giảm đặc biệt ở giai đoạn xóa mở cổ tử cung 98,8% sản phụ rặn đẻ nhanh và trung bình Sản phụ tự tin, yên tâm và phối hợp tốt trong quá trình rặn đẻ

- Mức độ đau trong chuyển dạ: 89,8% sản phụ đau ít và đau vừa trong

chuyển dạ 10,2% đau nhiều, trong đó 5

sản phụ vật vã, kêu la, mất bình tĩnh trong

chuyển dạ Nhờ Doula hướng dẫn tư thế

giảm đau, cách hít thở trong mỗi cơn co nên

mức độ chịu đau của sản phụ tăng lên

- Hình thức đẻ: 87,9% trường hợp đẻ

thường hoặc đẻ đường âm đạo, chỉ có

12,1% phải mổ đẻ

- Biểu hiện tinh thần sau đẻ: phần lớn

sản phụ thoải mái, hạnh phúc và yên tâm

sau đẻ Sản phụ ngủ sâu, ăn ngon, không

có cảm giác lo lắng về bản thân và em bé,

hài lòng với dịch vụ trợ sinh Tuy nhiên,

còn 14,1% sản phụ có biểu hiện đau;

31% sản phụ biểu hiện mệt mỏi, người trợ

sinh tiếp tục bên cạnh và động viên tinh

thần giúp sản phụ và gia đình yên tâm,

vui vẻ và hạnh phúc khi em bé chào đời

Tumblin thấy dịch vụ Doula giúp giảm

tỷ lệ mổ đẻ, chỉ 12% số chuyển dạ có

Doula hỗ trợ phải mổ lấy thai so với

22% chuyển dạ không được Doula hỗ trợ

Như vậy, dịch vụ Doula giúp giảm rõ tỷ lệ

mổ lấy thai [9]

Hiện nay, tỷ lệ mổ lấy thai ở Khoa Phụ

sản, Bệnh viện Quân y 103 dao động từ

20 - 22% khi không có Doula hỗ trợ

Trong nghiên cứu của chúng tôi, tỷ lệ mổ

lấy thai 12,1% Như vậy đã giảm rõ rệt

Nhờ đội ngũ Doula chuyên nghiệp, có kiến

thức sâu về điều dưỡng trong chuyển dạ,

được đào tạo bài bản, khả năng hướng

dẫn tốt, nhiệt tình, trách nhiệm cao hỗ trợ

sản phụ trong suốt quá trình chuyển dạ

nên đã tạo động lực lớn, quyết tâm cao

cho sản phụ trong theo dõi chuyển dạ và

rặn đẻ Đây là nguyên nhân giảm tỷ lệ mổ

lấy thai

KẾT LUẬN

Doula đóng vai trò quan trọng trong chuyển dạ và ngay sau đẻ: hướng dẫn sản phụ và gia đình chuẩn bị trước sinh

Đồng hành cùng sản phụ trong chuyển

dạ, rặn đẻ và ngay sau đẻ; giúp sản phụ giảm đau, giảm căng thẳng, tạo tinh thần thoải mái, yên tâm trong suốt quá trình chuyển dạ; giúp sản phụ sớm phục hồi

sức khỏe sau sinh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Doulas of North America Position paper:

The doula's contribution to modern maternity care 1998 www.dona.org/PDF/BDPosition Paper.pdf (9 Dec 2003)

2 Doulas of North America Statistics 2003

www.dona.org/Statistics.html (9 Dec 2003)

3 Gagnon A, Waghorn K Supportive care

by maternity nurses: A work sampling study in

an intrapartum unit Birth 1996, 23 (1), p.1

4 Gale J, Fothergill-Bourbonnais F,

Chamberlain M Measuring nursing support

during childbirth Am J Matern Child Nurs

2001, 26 (5), p.264

5 Gilliland A.M Beyond holding hands:

The modern role of the professional doula

JOGN Nurs 2002, 31 (6), p.762

6 McNiven P, Hodnett E, O'Brien-Pallas L

Supporting women in labor: A work sampling study of the activities of labor and delivery nurses Birth.1992, 19 (1), p.3

7 Perez P.G, Herrick L.M Doulas:

Exploring their roles with parents, hospitals,

& nurses AWHONN Lifelines 1998, 2 (2), p.54

8 Scott K, Berkowitz G, Klaus M

A comparison of intermittent and continuous support during labor: A meta-analysis Am J Obstet Gynecol 1999, 180 (5), p.1054

9 Stein M.T, Kennell J.H, Fulcher A

Benefits of a Doula present at the birth of a child J Dev Behav Pediatr 2003, 24 (3), p.195