Nội dung của tài liệu trình bày khái niệm về bệnh tiểu đường lúc mang thai, nguyên nhân gây ra bệnh tiểu đường lúc mang thai, những đối tượng có nguy cơ bị bệnh tiểu đường lúc mang thai, chẩn đoán bệnh tiểu đường lúc mang thai và cách kiểm soát bệnh tiểu đường lúc mang thai.
Trang 1Bệnh tiểu đường lúc mang thai
Chăm sóc bản thân và chăm sóc trẻ sơ sinh
Gestational Diabetes – Caring for yourself and your baby – Vietnamese
Trang 2Miễn trách nhiệm:
Tài liệu gồm các chi tiết chỉ có mục đích hướng dẫn Không nên dùng những hướng
Trang 3Mục lục
Trang 4Giới thiệu
Tại Úc, mỗi năm có ít nhất 17 000 người phụ nữ mắc bệnh tiểu đường lúc mang thai – do đó trường hợp của quý vị không phải là cá biệt! Số phụ nữ bị bệnh
tiểu đường lúc mang thai ước đoán sẽ gia tăng đáng kể trong vài thập kỷ tới
Bệnh tiểu đường lúc mang thai làm tăng nguy cơ bị biến chứng lúc mang thai
và khi sinh con, đồng thời gia tăng nguy cơ của cả bà mẹ và đứa trẻ dễ bị mắc
bệnh tiểu đường loại 2 hơn sau này Nhưng điều đáng mừng là với việc kiểm
soát hữu hiệu bệnh tiểu đường lúc mang thai những nguy cơ đó giảm đi rõ rệt
Đã có những bước phát triển vượt bậc về hiểu biết việc kiểm soát và điều trị
bệnh tiểu đường lúc mang thai và tầm quan trọng của lối sống lành mạnh
để chặn đứng sự phát triển bệnh tiểu đường lúc mang thai và tránh các biến
chứng Tài liệu này nhằm cung cấp cho quý vị các chi tiết về bệnh tiểu đường
lúc mang thai, làm thế nào để kiểm soát tiểu đường lúc mang thai và tới đâu để được giúp đỡ nếu cần
Tài liệu này không nhằm thay thế cho những lời khuyên quý báu mà quý vị sẽ
nhận được từ nhóm chuyên môn tiểu đường Tài liệu này được soạn thảo nhằm giúp quý vị học hỏi được càng nhiều càng tốt về bệnh tiểu đường lúc mang
thai và tầm quan trọng của việc kiểm soát bệnh và tiếp tục duy trì lối sống lành
mạnh sau khi đã sinh con
Bệnh tiểu đường lúc mang thai là gì?
Bệnh tiểu đường lúc mang thai là dạng tiểu đường xảy ra khi người phụ nữ có
thai và thường sẽ hết sau khi sinh con Khoảng từ 5% tới 8% số phụ nữ có thai
sẽ bị tiểu đường lúc mang thai và thường bị vào khoảng giai đoạn từ tuần 24
đến tuần 28 của thời kỳ thai sản
Trang 5Tiểu đường là dạng bệnh lý phổ biến khi các tế bào của cơ thể không thể hấp
thụ một cách hữu hiệu lượng đường từ mạch máu Đường cần để cung cấp năng lượng cho cơ thể hoạt động hàng ngày Chất nội tiết insulin chuyển đường từ
trong máu vào các tế bào cơ thể làm thành năng lượng nuôi dưỡng tế bào
Khi quá trình chuyển đường vào tế bào bị trì trệ, lượng đường trong máu tăng lên, là nguyên nhân gây ra bệnh tiểu đường
Những thay đổi lượng đường và insulin trong trường
hợp bị bệnh tiểu đường lúc mang thai
Bình thường:
Insulin chuyển đường
từ máu vào tế bào
Bệnh tiểu đuờng lúc mang thai:
Tình trạng ngăn chặn việc hấp thu chất insulin
và thiếu insulin làm cho lượng đường chuyển vào các tế bào bị giảm đi do đó dẫn đến lượng đường trong máu tăng cao hơn
Bệnh tiểu đường lúc mang thai sẽ không làm cho đứa con sinh ra bị tiểu đường
Khi được chẩn đoán bị tiểu đường lúc mang thai có thể gây bàng hoàng và buồn
bã Quý vị có thể lo lắng cho sức khỏe của đứa con và lo lắng mình sẽ gặp rắc
rối khi sinh con hay không Tài liệu này giải thích cách làm thế nào để có đứa con khỏe mạnh với các biện pháp kiểm soát bệnh tiểu đường hiệu quả và sự hỗ trợ
của nhóm nhân viên y tế của quý vị
Trang 6Nguyên nhân gây ra bệnh tiểu đường lúc mang thai?
Khi mang thai, nhau thai (nguồn máu nuôi thai) tiết ra các chất nội tiết giúp cho
thai nhi lớn lên và phát triển Một số chất nội tiết này ngăn chặn chức năng hoạt động của chất insulin của người mẹ gây ra tình trạng bị kháng insulin Trong
thời kỳ có thai, để giữ cho lượng đường trong máu ở mức bình thường, cơ thể
người mẹ cần sản xuất từ 2 tới 3 lần lượng insulin so với mức bình thường do
tình trạng bị kháng insulin
Nếu cơ thể không thể sản xuất thêm lượng insulin cần thiết hoặc còn bị kháng
insulin thêm nữa sẽ dẫn đến bệnh tiểu đường lúc mang thai Khi đã sinh con
và nhu cầu insulin tụt xuống, lượng đường trong máu sẽ bình thường trở lại và
bệnh tiểu đường sẽ biến mất
Ai là người có nguy cơ bị bệnh tiểu
đường lúc mang thai?
• Người mẹ lớn tuổi, nhất là có thai từ 30 tuổi trở lên
• Phụ nữ trong gia đình có thân nhân bị bệnh tiểu đường loại 2
Trang 7Làm thế nào chẩn đoán bệnh tiểu đường lúc mang thai?
Xét nghiệm mức thẩm đường ở miệng (GTT) được dùng để đánh giá mức độ cơ thể phản ứng với một lượng đường nhất định Mẫu máu được lấy sau khi nhịn
ăn uống từ 8 tới 12 giờ Quý vị sẽ uống lượng nước có chứa 75 gram đường rồi
lại lấy mẫu máu sau đó một giờ và sau đó hai giờ Nếu lượng đường trong máu
cao hơn mức bình thường tức là quý vị bị tiểu đường lúc mang thai
Tại sao bệnh tiểu đường lúc mang thai
cần được chữa trị?
Nếu lượng đường trong máu người mẹ cao, đường sẽ chuyển vào thai nhi qua
nhau thai dẫn đến tình trạng thai nhi phát triển to hơn trẻ sơ sinh bình thường
Sinh con to hơn có thể dẫn đến nguy cơ gây ra nhiều rắc rối hơn cho người mẹ
và trẻ sơ sinh trong lúc sinh và sau khi sinh Tuy vậy, mức đường trong máu của
em bé có thể lại quá thấp khi sinh (hypoglycaemia).
Nếu bệnh tiểu đường lúc mang thai không được chữa trị cũng có thể dẫn tới dễ bị huyết áp cao lúc mang thai hơn
Đối với nhiều phụ nữ, khi chuẩn đoán bị bệnh tiểu đường lúc mang thai có thể gây buồn phiền Tuy nhiên, nếu phối hợp chặt chẽ với bác sĩ và nhóm nhân viên y tế, quý
vị có thể giữ cho mức đường trong máu ở phạm vi ấn định để đạt được kết quả khả quan cho cả mẹ lẫn con
Trang 8Kiểm soát bệnh tiểu đường lúc mang
thai như thế nào?
Ăn uống tốt Vận động tốt Giữ sức khỏe tốt
• Ăn uống lành mạnh
• Vận động thân thể
• Theo dõi mức đường trong máu
• Thuốc men (nếu cần)
Trang 9Ăn uống lành mạnh
Tôi nên ăn những loại thực phẩm nào?
Thực hiện chế độ ăn uống lành mạnh là phần quan trọng để kiểm soát tiểu
đường và sẽ giúp:
• giữ mức đường trong máu ở phạm vi ấn định mà bác sĩ hoặc y sĩ chuyên
môn tiểu đường đã chỉ dẫn
• cung cấp đủ dinh dưỡng cho bản thân và cho đứa con đang phát triển
• đạt được mức thay đổi trọng lượng cơ thể thích đáng trong thời gian có thai
Phụ nữ bị bệnh tiểu đường lúc mang thai được khuyến khích nên:
• ăn theo bữa điều độ
• ăn ít và thường xuyên
• ăn đủ no và duy trì trọng lượng cơ thể ở mức phù hợp cho sức khỏe
• ăn những thứ có chứa chất bột trong mỗi bữa ăn chính và bữa ăn nhẹ
Chọn các loại thức ăn thực phẩm:
• đa dạng và ngon miệng
• chứa ít chất béo, nhất là loại chất béo bão hòa và chứa nhiều chất xơ
• là loại nguồn chất bột tốt (các loại hạt, ngũ cốc, các loại quả, mì Ý, gạo)
• cung cấp dinh dưỡng cần cho cơ thể trong khi có thai
Những chất dinh dưỡng cần có nhiều hơn khi có thai bao gồm:
• chất vôi (sữa, phô ma, các loại đậu, tahini)
• chất sắt (thịt đỏ, thịt gà, cá, đậu chickpea, đậu hũ)
• chất axit folic (rau có lá mầu xanh đậm)
Nếu có thể, quý vị nên gặp y sĩ chuyên môn dinh dưỡng để tìm hiểu thêm
việc dinh dưỡng đúng cách có lợi cho bản thân và cho con, đồng thời giúp
quý vị biết cách lựa chọn các loại thức ăn lành mạnh để kiểm soát mức
đường trong máu
Trang 10Chất bột
Thực phẩm có chất bột sẽ được tiêu hóa thành
chất đường và được cơ thể dùng làm năng lượng
Thực phẩm có chất bột rất quan trọng cho quý vị và
đứa con Để giúp kiểm soát mức đường trong máu,
điều quan trọng là chia đều lượng chất bột thành 3 bữa
nhỏ và từ 2 tới 3 bữa ăn nhẹ mỗi ngày
Thức ăn có chất bột gồm:
• bánh mì làm từ loại bột ngũ cốc nhiều hạt hoặc toàn hạt
và các loại hạt làm đồ ăn sáng
• thức ăn làm bằng bột mì, mì sợi và gạo (tốt hơn là loại
gạo Doongara hoặc gạo Basmiti vì những loại gạo này có chỉ
số glycaemic thấp và sẽ giúp cảm thấy no được lâu hơn)
• ăn khoai tây, khoai lang và ngô trong chừng mực
• các loại đậu như là đậu hầm, đậu đỏ hình thận và đậu xanh lentil
• trái cây
• các loại sữa, sữa chua
Thức ăn có chứa tinh bột có ít giá trị dinh
dưỡng như là đường hóa học, nước ngọt,
nước ngọt đậm đặc, nước trái cây, bánh kem
và bánh bích quy Cách khôn ngoan là tránh
ăn những loại này
Đối với một số phụ nữ, lượng đường trong
máu vẫn cứ ở mức cao, mặc dầu đã ăn uống
lành mạnh và có vận động thân thể thường xuyên
Nếu quý vị ở trong trường hợp này, điều quan trọng là
không nên giảm bớt lượng chất bột vì thai nhi cần có chất bột
là nguồn năng lượng chủ yếu cho thai nhi Một số cơ thể phụ nữ cần
được giúp đỡ để kiểm soát lượng đường trong máu và có thể cần phải
được tiêm chích insulin
Trang 11Chỉ số Glycaemic (GI)
Chỉ số GI là cách tính tốc độ hấp thụ nhanh chậm chất bột trong thức ăn ảnh
hưởng như thế nào tới mức đường trong máu Thức ăn có chỉ số GI cao sẽ làm
độ đường trong máu tăng nhanh, còn những loại có chỉ số GI thấp sẽ làm lượng đường trong máu tăng chậm hơn Thức ăn có chỉ số GI thấp hoặc trung bình có thể là lựa chọn tốt khi đang cố gắng kiểm soát mức đường trong máu Chỉ số GI trong thức ăn không làm thay đổi lượng thức ăn cần tiêu thụ
Thức ăn có chỉ số GI thấp hơn có thể:
• tránh được tình trạng lượng đường trong máu thay đổi nhiều
• làm quý vị có cảm giác no được lâu hơn
• giúp kiểm soát được trọng lượng cơ thể
GI Thấp = dưới 55, GI Trung bình = 56-69, GI Cao = từ 70 trở lên
Muốn biết thêm chi tiết thăm trang GI: glycemicindex.com
Chất béo
Dùng các loại chất béo lành mạnh hơn như là dầu canola,
dầu ô-liu, dầu lạc (đậu phộng) và dầu vừng (mè),
các loại dầu không bão hòa, bơ margarine, trái
bơ và các loại đậu không bỏ muối Ăn hạn chế
các chất béo, nhất là các loại chất béo bão hòa
bằng cách chọn loại thịt nạc, thịt gà đã bỏ da và các
loại sản phẩm từ sữa ít chất béo Tránh các loại thức ăn
nấu sẵn và thực phẩm đã qua chế biến Nếu ăn nhiều, tất
cả các loại chất béo có thể làm tăng trọng lượng cơ thể từ đó
làm cho tình trạng kháng insulin bị tệ hơn
Chất đạm
Mỗi ngày nên có từ hai tới ba phần nhỏ chất đạm bởi vì chất đạm quan trọng cho việc bảo dưỡng cơ thể và giúp cho
em bé phát triển Chất đạm có thể giúp quý vị có cảm giác
no được lâu hơn Thức ăn có chất đạm như là thịt nạc, thịt gà bỏ da, cá, trứng và phô ma đã được lọc bớt chất béo Các loại sữa chua, kem bơ custard và các loại đậu hạt (đậu đũa, lentil, đậu chickpea) cũng là nguồn cho nhiều chất đạm
Trang 12Kiểm soát phần ăn
Ăn những phần ăn nhỏ hơn có thể giúp kiểm soát lượng đường trong máu
Thử cách dùng đĩa hoặc chén nhỏ hơn
➥
chén thịt nhỏ (cỡ bằng bàn tay)
Trang 13Những vấn đề khác cần cân nhắc trong việc ăn uống
Tôi có thể dùng đường hóa học được không?
Những loại đường hóa học dưới đây có thể dùng được với lượng nhỏ:
• Aspartame (951)*
• Sucralose (955)*
• Acesulphame Potassium (950)*
*hãy tìm các con số này ở chi tiết thành phần trên nhãn mác
Tôi có thể uống gì được?
Những đồ uống như là nước ngọt đậm đặc, nước trái cây và nước ngọt có ga là những loại nước có nhiều năng lượng và nhiều đường cho nên sự lựa chọn tốt hơn là uống nước lọc, nước khoáng không ga hoặc nước sôđa – khi uống cho chanh tươi loại chanh ta hoặc chanh tây để đồ uống có thêm chút hương vị
Rượu
Hướng dẫn của Úc về rượu đề nghị rằng phụ nữ có thai, đang dự tính sẽ có thai hoặc đang cho con bú thì tránh uống rượu là phương cách an toàn nhất
Có những bằng chứng cho thấy rõ việc uống nhiều rượu sẽ có hại cho thai nhi, còn trường hợp chỉ uống
ít rượu, hoặc uống có chừng mực ảnh hưởng tới thai như thế nào thì chưa thấy có bằng chứng cụ thể
Thảo luận với y sĩ chuyên môn dinh dưỡng về việc lựa chọn thức ăn lành
mạnh nhằm kiểm soát tiểu đường và giữ sức khỏe tốt trong thời kỳ mang thai
Trang 14Bữa Chọn lựa Dùng thêm
Cách 1 Cách 2
Bữa sáng 2/3 chén (130g) cơm
(loại gạo Basmati/
Doongara) HOẶC chén cháo nhỏ HOẶC
1 đĩa mỳ (150g) với thật nhiều rau Và 1 phần nhỏ thịt (100g) loại thịt nạc, thịt gà, vịt bỏ da, cá, đậu hũ hoặc trứng nếu cảm thấy thèm
½ chén (60g) cốm ngũ cốc muesli không rang/
loại All Bran ® /hạt mạch (sống) HOẶC 1 chén (65g) loại Guardian ® / Special K Advantage ®
250 ml sữa ít béo/sữa đậu nành
HOẶC 100g sữa chua ít béo HOẶC
200g sữa chua đường nhân tạo
½ bánh muffin kiểu Anh làm bằng bột toàn mạch/bột mỳ toàn mạch HOẶC
1 lát bánh mỳ làm bằng bột mạch/ bột mỳ toàn mạch phết mỏng lớp bơ margarine và mứt trái cây, vegemite hoặc phô
Bữa trưa 2/3 chén (130g) cơm
(loại gạo Basmati/
Doongara) HOẶC 1 đĩa (150g)
mỳ VớI 1 phần nhỏ (100g) thịt nạc, thịt gà, vịt bỏ da, cá, đậu hũ hoặc trứng
2 lát bánh mỳ làm bằng bột toàn mạch/ bột mỳ toàn mạch
HOẶC 1 ổ bánh mỳ loại vừa nhân cá ngừ, cá hồi,
gà tươi, thịt bò nướng, đậu hũ hoặc phô ma đã bớt chất béo
Thật nhiều sà lách hoặc rau nấu chín (thay vì ăn khoai tây hoặc bắp)
200g sữa chua đường hóa học
1 lát bánh mỳ bằng bột trộn trái cây HOẶC
1 bánh bơ crumpet làm bằng bột toàn mạch HOẶC
½ cái bánh muffin kiểu Anh làm bằng bột toàn mạch/ bột
mỳ toàn mạch HOẶC
½ cái bánh pita làm bằng bột toàn mạch
Bữa chiều 2/3 chén (130g) cơm
(loại gạo Basmati/
Doongara) HOẶC
1 phần khoai tây vừa và một trái bắp nhỏ (mỗi thứ 100g)
Một phần nhỏ thịt nạc, thịt gà,
cá, hoặc đậu hũ với thật nhiều
sà lách hoặc rau nấu chín
Kế hoạch dùng bữa làm mẫu
Trang 15Vận động thân thể
Không bao giờ quá muộn để khởi đầu đời sống năng động hơn và có rất nhiều
cách quý vị có thể kết hợp việc ‘tập thể dục’ vào các sinh hoạt hàng ngày Nói
chung vận động dưới bất cứ hình thức nào cũng đều có lợi cho sức khỏe khi
đang bị tiểu đường Đi bộ là cách rất tốt để cơ thể được vận động, mà không
có cảm tưởng là mình đang tập ‘thể dục’
Đây là một số hướng dẫn về những cách kết hợp việc đi bộ vào đời sống:
• đứng ra thành lập nhóm đi bộ với những người trong
gia đình hoặc trong bạn bè
• đi bộ tới chỗ tiệm gần nhà thay vì lái xe
• dùng cầu thang thay vì dùng thang máy
• đứng và đi lại trong khi nói điện thoại
• làm vườn
Đối với phụ nữ bị bệnh tiểu đường lúc mang thai, vận động thân thể vừa phải có thể giúp kiểm soát lượng đường trong máu
‘Vừa phải’ có nghĩa là nhẹ nhàng nhưng vẫn có thể cảm thấy nhịp thở và nhịp
tim gia tăng Nếu không bị bệnh gì hoặc có trở ngại liên quan đến vấn đề thai
sản, quý vị có thể tập thể dục một cách an toàn trong thời gian mang thai
Tuy nhiên, tốt nhất là nên thảo luận việc này với bác sĩ
Vận động thường xuyên như là đi bộ hoặc đi bơi giúp:
• giảm mức kháng insulin
• giữ thân thể khỏe mạnh
• chuẩn bị sức khỏe cho việc sinh con
• kiểm soát lượng đường trong máu
Nếu cảm thấy mệt và ít vận động, lượng đường trong máu sẽ tăng cao hơn
Nên nhớ, trước khi bắt đầu hoặc tiếp tục bất cứ hình thức vận động thân thể
nào, phải luôn luôn hỏi ý kiến bác sĩ
Cân nhắc việc có nên mua máy đếm bước đi hay không Máy này là một dụng
cụ (pedometer) nhỏ dùng để đếm số bước đi hàng ngày Máy này sẽ đếm bước
đi bộ quý vị đã đi Đặt mục tiêu là phải đạt được 10 000 bước đi mỗi ngày
Lên cân quá nhiều khi mang thai sẽ làm cho việc kiểm soát tiểu đường và việc
sinh nở khó khăn hơn Thảo luận với nhóm nhân viên y tế nếu quý vị cảm thấy
mình đã tăng ký quá nhiều
Trang 16Theo dõi lượng đường trong cơ thể
Thường xuyên đo Lượng đường trong máu (Blood Glucose Level BGL) sẽ giúp
đánh giá việc chữa trị và nếu cần thay đổi việc chữa trị
Trong thời gian mang thai, lượng đường trong máu cần ở mức thấp hơn so với
những người bị tiểu đường nhưng không có thai
Tự kiểm tra lượng đường trong máu sẽ giúp quý vị:
• hiểu rõ hơn tác động của thức ăn và lối sống đối với lượng đường trong máu
• biết là khi nào cần tham khảo ý kiến bác sĩ
• tạo cho mình sự tự tin khi phải đối phó với bệnh tiểu đường
Mục tiêu tổng quát là làm sao để giữ lượng đường trong máu trong khoảng từ
4.0 tới 7 mmol/L tùy lúc đo Bác sĩ hoặc y sĩ chuyên môn tiểu đường sẽ hướng
dẫn cho quý vị nên duy trì lượng đường trong máu của mình ở mức nào
Lượng đường trong máu ấn định cho tôi là
từ _ tới lúc nhịn ăn/trước khi ăn
từ _ tới sau khi ăn
Thời điểm thông thường nhất để đo lượng đường trong máu là buổi sáng khi
thức giấc (nhịn ăn) và 2 giờ sau mỗi bữa ăn Các thời điểm đo khác có thể là
1 giờ đồng hồ sau bữa ăn và/hoặc trước bữa ăn
Máy đo đường trong máu (là dụng cụ dùng để đo lượng đường trong máu) có
bán tại Đại lý Chương trình Hướng dẫn về bệnh Tiểu đường trên toàn quốc tại
địa phương (được liệt kê tại trang 25), các tiệm thuốc tây hoặc y sĩ chuyên môn tiểu đường Quý vị sẽ được huấn luyện cách sử dụng máy đo đường trong máu
Khi tự đo đường trong máu phải có dụng cụ trích lể máu từ ngón tay để lấy một giọt máu nhỏ dùng cho máy đo đường trong máu Điều quan trọng là phải ghi
lại số đo đường trong máu vào sổ lưu lại hoặc vào trang giấy để có thể thảo
luận kết quả đo với nhóm y sĩ chuyên môn tiểu đường mỗi khi có cuộc hẹn