Tóm tắt Luận văn tiến sĩ Văn hóa dân gian: Nghi lễ Mỡi của người Mường (nghiên cứu trường hợp người Mường ở huyện Lạ Sơn, tỉnh Hòa Bình)

Luận án làm rõ chức năng việc thực hành nghi lễ và tìm hiểu sức sống mãnh liệt của nghi lễ Mỡi trong cuộc sống cộng đồng; tìm hiểu sự biến đổi nghi lễ Mỡi ở huyện Lạc Sơn.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

g h h h h i:

Viện Văn N ệ ố i Việ N

Bộ Văn , T ể D

N i n n : PGS.TS N ễn T Hiền TS H n Sơn P ản iện

P ản iện

Phản biện 3: i g h Vi n h i:

i h gh h gi i

: g y h g

h hi i:

-

-

M ĐẦU

1 Lí do ch n đề tài

Nghiên cứu về h g g g i g nói chung

g h i ề ghi i g i g h y nói riêng h g h y rằng cần h i tìm hi u sâu h về các nghi l c a thầy M i thực hi n và ề hứ g trong vi c thực hành nghi l i i rong b i c h g i, nghi l

i mang tính ma thu h g vi c thực hành nghi l M i vẫ g còn t n t i và có sức s ng mãnh li t trong cu c s ng c g ng

- Nghiên cứu h y g h i từ ổi m i (1986) n nay

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứ g ghi M i, kh g a các thầy

M i, sự giao ti p tâm linh gi a th gi i trầ gi h gi i h h

5 Câu hỏi nghiên cứu

- Nghi l M i có v trí g h h nào trong cu c s ng

6 P ơn p áp iếp c n p ơn p áp n i n ứu

- Lu n án cung c i m khoa h c có th ứng dụng trong

kh o (8 trang) và Phụ lục (20 trang), lu c trình bày trong 4

h g:

h g 1: Tổng quan tình hình nghiên cứ s lý lu n (48

trang)

h g 2: h g i ng huy n L (16 trang)

1.1.1 Nghiên cứu về người Mường và văn hóa tín ngưỡng của người Mường

- Ng n về n ườ Mườn : iê i h i Địa chí Hòa Bình (2005) d h h x g h Văn óa

n ườ Mườn yện K m Bô ỉn Hòa Bìn (2009) d g

h h iê N ườ Mườn v văn óa yền Mườn B -

H Sơn Bìn N ườ Mườn ở V ệ Nam (1999) ùi y i

ứ â “Dâ g” g Cá dân ộ V ệ Nam

(2017) g y g h h g h g gi i hiề

ề g i g h g ùi y g h : Làng Mườn ở Hòa Bình (2014) Văn óa dân an Mườn ; Mộ ó n ìn

(2015)

- Nghiên c u về ín n ư ng, nghi l của n ườ Mường n ư:

Nguy n Th Song Hà Nguy n Th g h : Nghi l trong chu kỳ

đờ n ười của n ườ Mường ở Hòa Bình (2001); Tập tụ s n đẻ của

n ườ Mường, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình, (2005); Bùi Huy V ng

h : “l kéo si trong truyền thốn Mường” (2007); Tục cúng sao giải hạn của n ườ Mường ở Hòa Bình (2014) Những biể ượn đặc

ưn on văn óa dân an ủa n ườ Mường (2016); Đền Băn

và các nghi l ín n ư ng dân gian (2015), Quan niệm và ng xử v i vía on đời sống của n ườ Mường (2016), Phong tụ m ay,

ập : ụ m ay ảy ờ ủa n ườ Mườn : n do M m ủ (2011) g y hứ ín n ư n dân an Mườn ỉn Hòa Bìn , (2001)

- N n về Mo Mườn :

ừ hi ( ầ ừ), N ườ Mườn ở Hòa Bìn (1996); i h

 s ầ iê s Mo kể yện đẻ đấ đẻ nư ; ùi h Ki Phúc (2004), N Mo on đờ sốn n n ủa n ườ Mườn ; Hoàng Anh Nhân N vía C a ủa n ườ Mườn ; ùi hi

n ủa n ườ Mườn (2001) g Kh h g L ộ on

ộn đồn á dân ộ V ệ Nam (2004) M Mườn (2015) h

ỹ i h M v va ò ủa M on đờ sốn n n ủa n ườ

Mườn ở Hòa Bìn (2017) ùi y g M on đờ sốn

n ườ Mườn ở Lạ Sơn - Hòa Bình (2016)

he gi ùi hi , Mo - g - i h g

g g hàng - Trò, Mo - g - i

1.1.2.2 Một số công trình của n ườ nư c ngoài về M i

Jean Cuisinier, trong cu n Les Mường - N ườ Mườn , địa lý,

n ân văn v xã ội học (1995) Jean Cuisinier ph n ánh b n ch t c a

g i làm M i và ho g hầy i g i s g si h h

g i ng

Tác gi ng i g i G ig e “ g g dâ gi

g i g iê g g h ẫ g i i ” (2017)

1.1.3 Nghiên c u về í ỡng, nghi lễ, Shaman giáo

3 Cá ôn ìn on nư c

Tác gi Á h g i Tìm hiểu phong tục Việt Nam, n p ũ,

l t t, hội hè (1992) ức, N ồn ố n ườ V ệt - n ườ Mườn

(2013) Nhóm tác gi ê g ( h biên), Nguy n H g D g

Lê H ng Lý (2007) Nghi l vòng Trầ ổn Phong tục nghi l vòn đờ n ườ K ơme ở Nam Bộ (2002) Phan Qu c Anh về Nghi l vòn đờ n ười của n ườ C ăm A ở Ninh Thuận (2006); Lý

h Các nghi l chủ y on đờ n ười của nhóm Dao tiền ở

Ba Bể, Bắc Kạn (2001); Lê H i g các nghi l a đìn ủa n ười

y Mường ở Con Cuông, Nghệ An (2011) Di p Trung Bình Phong tục và nghi l chu kỳ đờ n ười của n ười Sán Dìu ở Việt Nam (2005) Lê H ng Lý và Nguy h Ph g hâ Sự bi n đ i của

ôn áo ín n ư ng ở Việt Nam hiện nay (2008) V H ng Thu ( ê

g ý - g y h Ph g hâ ) “Đờ sốn âm n ủa ván n a ấn ạ …” (2008)

- Nghiên c u về Shaman giáo và chữa bệnh trị liệu: Nguy n Th

Hiền The Religion of Four Palaces: Mediumship and Therapy in Viet Culture (T Phủ: L n đồng và trị liệ on văn óa n ười Việt)

(2016) “ nh âm: Chẩ h a b h g ghi ê ng

c g i Vi ” (2010) Dựa trên nền t ng lý thuy t về Shaman giáo,

về h g g a nghi l Nguy n Kim Hiền (2004), “ ê ng

Vi t Nam - m t sinh ho h â i h g tính tr li ” g

ức Th nh L n đồng: Hành trình của th n linh và thân phận (2015)

Nguy n Th Hiề “ he then performer of the Dai as folk singer and

h ( g i di x ng Then-ngh nhân hát dân ca và thầy Shaman) (1999) Tác gi làm rõ b n ch t Shaman giáo c a nghi l

Then Nguy n Th Yên, Then Tày (2007) Nghi l he h t

hi ng Shaman giáo

3.2 Cá ôn ìn nư c ngoài về Shaman

Shirokogorov S.M (1935) cho rằng thầy Shaman c g i

Tungus Xi ê i “ ửa tâm thầ ” “ ch l c” Trong sách Những hình th ôn áo sơ k a , c a Tôcarép Eliade Mircea (1964),

Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy (Shaman giáo: kỹ thuật xuất nhập th n c sơ) Trong bài tổng quan các quan ni m nghiên cứu về Shaman giáo in trong t p chí Annual Review of Anthropology,

Atkison Jane Monning (1992) Gibert Rouget (1985), Music and Trance (Âm nhạc và nhập Đồng)

4 á á ề các công trình nghiên c u

Qua phân tích các công trình trên, NCS nh n th y rằ g h công trình nào chuyên sâu, phân tích rõ b n ch t và sức s ng, sự phát tri n c a nghi l M i trong xã h i g i Ch g h làm rõ b n ch t Shaman giáo c a nghi l M i, vai trò , chứ g a

các thầy M i ây h ng kho ng tr ng mà lu n án này mong

Trong công trình này, NCS cho rằng nghi l g ng là m

hự h h g ng dân gian, do các thầy cúng/Shaman thực hi n,

1.2.1.3 Nghi l Shaman giáo và th y Shaman

1.2.1.4 Nghi l M i của n ườ Mường

Trong lu n án này, NCS cho rằng nghi l M i là m t lo i h h

hự h h dâ gi ừa th hi n tính Shaman (nh p thần và thoát

h n), là cầu n i trung gian nh p vai các v thầ i h thực hi n nghi

l cầu cúng trừ tà, nhằm mụ h h a b nh, gi i tỏa tinh thần và tr

li h g i m, tr n an cho nh g g i g p hoàn c h h h

Cơ sở lý lu n

- Q an đ ểm ma ậ đồn ảm (sympathetic magic)

James Frazer cho rằng thự h h g g “ h ng

c ” (sympathetic magic) g : (1) h i g ng cân (homeopathic magic), là ma thu t ho g h g h h ng

g ng gián ti p, sự gi ng nhau s n sinh ra sự gi ng nhau; (2)

Ma thu t lây nhi m (contagious magic), là ma thu t ho ng thông

h h ng ti p xúc trực ti p có h h g n k t qu mong

mu n

- Q an đ ểm về ự n , d n xư ng dân gian

Khái ni m thực hành, di x ng mà trong thu t ng chuyên

- Lý thuy t ch năn

M t trong nh g i m khá thuy t phục trong phân tích về chứ g g ng, nghi l là nh ng tuyên b c a Bronislaw Malinowski Ông miêu t nh g g i dân i d h h ng

g i “d y ý” h bi t sự khác nhau gi g ng vào th gi i vô hình và công vi h h a h Nh nh này trong cu n sách

c a ông gi g h hực hành c g i Vi t và các dân t c khác

Vi t Nam

- Côn năn ủa nghi l

Sử dụ g i m h c thu t về chứ g a nghi l c a Malinowski di x ng nghi l c e g g ghi c a Tambiah giúp lu s lý lu n, phân tích sự t n t i và phát tri n c a các nghi l g h h yề g i c nh hi n nay

Tiểu kết

Tổ g i ề g i g h g ng c a

g i ng và ch ra nh ng v ề mà các h c gi ghiê cứu và tìm ra kho ng tr g g ề tài c a lu ghi M i là

m t thực hành khá phát tri n hi y h hi n c h th g

h g g i m về ụ quan và nhân sinh quan c a

g i ng

Tổ g i u về các công trình nghiên cứu tiêu bi u trong

c ngoài về tín g ng, nghi l Vi t Nam và nghi l nói chung trên th gi i c chắt l c, lựa ch n m t cách cẩn th n

d h t phầ vi t về nghi l Shaman giáo và nh ng

i m h c thu t về nghi l và thầy h i m tựa về

m t lý lu n cho các phần vi t ti p theo c a lu n án Nghi l M i và thầy M i g m tính ch t Shaman giáo mà các công trình nghiên

cứ h c b n ch t này và nhìn nh g i

c a nghi l i g i s g si h h g g g i

g h y h h

h g y g h ng khái ni iê h

h g ng, về nghi l và thầy Sha ù g h ng quan

i m lý lu n làm nền t ng cho phân tích các n i dung c a lu n án ghiê ứ ề ghi m t ch ề, m ĩ h ực h sự

â ghiê ứ hiề h gi g g i ù g hiề

h yê g h h h x h i i h ghiê ứ

h nhân h gi h dâ gi h y h hiề g h s h ý ề ghi h ng quan

i m có tính ch t lý thuy t làm nền t ng cho nghiên cứu về nghi l từ

g c g h h dân gian có nhiều h h ng về h g pháp ti p c n từ g g i thự h h g i trong cu c c a nhân

h h ừ i m về ma thu ng c m c a Frazer, chức

g i ws i g g ghi c a Tambiah Các quan

i m h c thu y s lý lu n cho lu n án phân tích các n i dung h g i p theo

C ơn ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU, NG I NG

VĂN HÓA VÀ TÍN NG NG CỦA NG I NG 2.1 Gi i thiệu về đ a bàn và tộ n i nghiên cứu

2.1.1 Khái quát về huy n L Sơ

Huy n L ổng di h t tự nhiên 580 km2, chi m 12,4% tổng di n tích to n t nh) Huy n L c chia thành 28

xã và m t th tr n Dân s huy 2013 141 096 g i, trong

dâ ng chi m 90,37% dân s c a toàn huy n, còn l i là dân t c Kinh, Thái dâ s ng thành ba vùng: Vùng cao, vùng th p và vùng sâu

2.1.2 Khái quát về ờ M ờng ở Sơ

g i g dâ a, chi s huy n L

ù g g i ng h g ti g g ỗi i ỗi ù g i mang âm sắc h h g i ng L h phân thành

h i ù g h h ù g ng trên (moọn mươn n ), vùng

g d i (moọn mươn ờl)

Văn ủ n i ng ở Lạ Sơn

dâ ủ ờ M ờng ở L Sơ

Ng i ng huy n L c s g o nên m t kho tàng

h i h hần, tri thứ dâ gi ù g h g h d ng Khi nhắ n ng i ng có câu: “ h g

h i g y i h g i …” ây â ù ê t c nét sinh ho t c a g i ng L Về trang phục, ẩm thực, ngôn

ng , l h i, mỹ thu t, múa, dân nh c, dân ca, t h i dân gian và

h dâ gi h ều có nh ng nét h dâ gi iê g

C ơn 3 THẦY M I VÀ VIỆC THỰC HÀNH

NGHI LỄ MỠI CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở LẠC SƠN

3 T ầ ỡi ự n n ề ủ

Thầy M i chính g i thực hi n các nghi l M i Theo tín

g ng c g i g g h h h t Shaman giáo, h là

nh g g i có th giao ti c v i th gi i h h g i có quyề g h iều khi n sai khi n thần linh, tr x ổi các

th lực ma qu hắc ám càn qu y cu c s ng c g i Thầy M i

là nh g g i thực hi gi nh ng bài cúng, kh i u hát

M i cổ, câu chuy n dân gian cổ truyền Có th nói h là nh g g i

hi u bi t, là báu v hâ s ng thự h h gi nh ng tri thức dân gian c a t g i

Có th nói, thầy M i là m t thầy cúng có nhiều vai trò, vừa là

ăn s hi ổ i i h i i i h h

ghề i h g yề h g hi i iê g ừ g hầy

3.3 Đ i sống và truyền nghề của các thầy Mỡi

Đời sống của các th y M i: Nh g g i c lựa ch n làm

thầy M i h g hiền lành, có l i s ng lành m nh và r t s ch sẽ

H h g h g i d è h h t

h g i s ng hàng ngày, các thầy M i luôn là nh ng con

g i chân chính, có l i s ng chuẩn mự h ng v i m i g i xung quanh, ch u khó, ch u khổ, không bỗ bã, không nói tục, không than thân trách ph n, không nề hà công vi c

V ệ yền n ề ủa á y M : hầy i h g i

i yề d y s 49 g y i gi g i s

g y h h h g s hi i h g i

- 1 là cho g i thực hành ghi ; (Thầy M i tự làm cho mình trên i n th i gi )

- 2 là cho g i thụ l ( on m y, hầy i ổ hứ

hự hi ghi ầ g h h)

3.5.1 N ghi lễ dành cho thầy Mỡi

Lu n án lựa ch n m t s nghi l tiêu bi u d h h i

- Nghi l bán áo cho Cha (Bo nh h ng Cha)

- Nghi l tr g h i hai bà Mụ (Cắt cầu lân)

- Nghi l cầu an, gi i h n d ầ i

- ghi “ ” ( gi iê iề ổ)

- Nghi l cắ ứt tình duyên (Cl c a R Ma)

- Nghi l làm bùa yêu và h gi i bùa yêu; ghi m n m

h u linh dẫ n nh ng nghi l g h hù h a

g i ng H cho rằng xung quanh cu c s ng c a con

g i còn có h n, vía, tà ma, qu quái, vi c nh t t, sinh n là do b m t th gi i vô hình gây ra Khi b bắt m t vía

sẽ b h g y g ý gi i về nền t ng sinh ra các nghi l M i mang tính ma thu t và Shaman giáo Thầy M i

là nh g g i h h g gi i p v i thần linh,

x ổi ma qu ề v i th x gi h g i hỏe m nh tr l i H th ng các nghi l c g i

ng huy n L gi i quy t nh ng y u t về tâm linh, gi i tỏ â ý ứng nhu cầu nguy n v ng cho

ng Các th lo i nghi l dành cho thầy M i h g i

thụ h ng nghi l (con mày) c mô t khá chi ti t trong

h g y hằm ph n ánh sự d ng, phong phú c a các lo i nghi l Thầy M i g i có kh g hực hi n các chức

g h h ừ h n tinh thần, vừ g i có

th làm các lo i nghi l phụ thu h h h g g i dân

n thầy M i nh thầy làm l v i mụ h h nh