Luận án Thạc sĩ Khoa học sư phạm tâm lý: Thực trạng lối sống của học sinh, sinh viên thành phố Hồ Chí Minh và phương hướng giáo dục lối sống đó

Đề tài nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng lối sống của thanh niên học sinh, sinh viên; từ đó xác định và lý giải những nguyên nhân ảnh hưởng đến lối sống của họ, đồng thời đề xuất những phương hướng giáo dục lối sống cho thanh niên, học sinh, sinh viên đáp ứng được yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta trong giai đoạn sắp tới. Mời các bạn cùng tham khảo.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRƯƠNG ĐÌNH BẢO HƯƠNG

THỰC TRẠNG LỐI SỐNG CỦA HỌC SINH, SINH

VIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ PHƯƠNG HƯỚNG GIÁO DỤC LỐI SỐNG ĐÓ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRƯƠNG ĐÌNH BẢO HƯƠNG

THỰC TRẠNG LỐI SỐNG CỦA HỌC SINH, SINH

VIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ PHƯƠNG HƯỚNG GIÁO DỤC LỐI SỐNG ĐÓ

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo hướng dần khoa học PGS PTS

Nguyễn Ngọc Bảo trong thời gian qua đã tận tình giúp đỡ em hoàn thành luận án này

Em xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo bộ môn Lý luận dạy học khoa Tâm

lí - Giáo dục; Phòng Quản lý khoa học Ban Giám hiệu trường ĐHSP - ĐHQG Hà Nội;

Phòng Quản lý khoa học, Ban giám hiệu trường ĐHSP - ĐHQG Thành phố Hồ Chí Minh; Tổ

Tâm lí - Giáo dục, Ban giám hiệu và sinh viên trường Cao Đẳng Sư Phạm TP Hồ Chí Minh

đỡ tạo điều kiện cho em học tập nghiên cứu

Em xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo và học sinh các trường Phổ thông trung

học, các bạn sinh viên các trường Đại học và Cao đẳng ở TP Hồ Chí Minh đã giúp em trong quá trình điều tra, nghiên cứu

Em xin chân thành cảm ơn gia đình, các bạn bè và đồng nghiệp đã quan tâm, động

viên em trong quá trình tiến hành nghiên cứu đề tài luận án này

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 17/01/1999

TRƯƠNG ĐÌNH BẢO HƯƠNG

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

1 Lý do nghiên cứu 4

2 Mục đích nghiên cứu 5

3 Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu 5

4 Giải thuyết khoa học 5

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 6

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÊ LỐI SỐNG 8

1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 8

2 Chủ nghĩa Mác - Lênin về lối sống 10

3 Khái niệm về lối sống và các khái niệm khác có liên quan 13

4 Lối sống cùng với tư tưởng, đạo đức là lĩnh vực then chốt của văn hóa 15

CHƯƠNG II: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ LỐI SỐNG VÀ LỐI SỐNG HỒ CHÍ MINH 22

1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống 22

2 Lối sống Hồ Chí Minh 25

CHƯƠNG III: THỰC TRẠNG LỐI SỐNG THANH NIÊN HỌC SINH SINH VIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ PHƯƠNG HƯỚNG GIÁO DỤC LỐI SỐNG CÓ VĂN HÓA CHO HỌ 48

1 Vài nét về đối tượng, nội dung và cách tiến hành khảo sát 48

2 Lối sống của thanh niên, học sinh, sinh viên TP Hồ Chí Minh biểu hiện trọng định hướng

giá trị 49

3 Nguyên nhân tinh hình nêu trên 75

4 Phương hướng giáo dục lối sống cho học sinh, sinh viên 81

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

PHỤ LỤC 96

MỞ ĐẦU

1 Lý do nghiên cứu

Hiện nay ở nước ta yêu cầu đổi mới theo hướng đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa theo định hướng XHCN nhằm mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh, đòi hỏi phải coi trọng nhân tố con người Con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển Đầu tư cho con người là đầu tư cho sự phát triển Song nói đến con người là trước hết là nói đến tư tưởng, đạo đức, lối sống nói riêng và văn hóa nói chung Văn hóa do con người tạo ra, đồng thời chính nó tác động mạnh mẽ tới con người

Vì vậy vừa qua hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương khóa 8 đã đề ra nghị quyết về "Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc" Trong nghị quyết đó đã đề ra lối sống cùng với tư tưởng và đạo đức những lĩnh vực quan trọng nhất hiện nay Nghị quyết cũng đã khẳng định: "Từ nay đến năm 2000 đặt trọng tâm vào nhiệm vụ xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống lành mạnh trong xã hội " [43; 69] Phải tạo cho sự chuyển biến mạnh mẽ về tư tưởng, đạo đức, lối sống, một lĩnh vực then chốt trong đời sống văn hóa cùa dân tộc

Trên thế giới hiện nay có xu thế hòa hoãn và hợp tác đang phát triển, song cuộc đấu tranh dân tộc, đấu tranh giai cấp không vì thế mà giảm Trái lại cuộc đấu tranh đó đang diễn

ra gay gắt, quyết liệt dưới nhiều hình thức mới, trong nhiều lĩnh vực trong đó có lĩnh vực văn hóa Đối với nước ta, các thế lực thù địch vẫn đang thực hiện một cách ráo riết, mưu toan phá hoại tư tưởng, lợi dụng văn hóa để thực hiện âm mưu diễn biến hòa bình

Lối sống Việt Nam nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung là tinh hoa của dân tộc Việt Nam được hình thành và phát triển trong quá trình lịch sử đấu tranh với thiên nhiên, với giặc ngoại xâm, là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa của nhiều nên văn minh thế giới Và hơn nửa thế kỷ qua, dưới sự lãnh đạo của

Đảng, lối sống đó, văn hóa đó đã phát triển và không ngừng đổi mới, không ngừng tạo nên chất lượng mới Song không vì thế mà đã xóa bỏ những tàn dư của lối sống cũ Vì vậy, trong điều kiện của kinh tế thị trường, những mặt tiêu cực đó là mảnh đất tốt để làm trỗi dậy và nảy

nở những tàn dư của lối sống đó như: chạy theo lối sống thực dụng, cá nhân vị kỉ, chạy theo đồng tiền, danh vị mà chà đạp lên tình nghĩa gia đình, quan hệ bạn bè, đồng chí, đồng nghiệp, quan hệ thầy trò, làm gia tăng những tệ nạn xã hội, những hủ tục

Sự suy thoái về đạo đức, về lối sống cũng diễn ra toong thế hệ trẻ Vì vậy Bộ Chính trị đã ban hành chỉ thị số 34 CT/TƯ về "Tăng cường công tác chính trị, tư tưởng; củng cố tổ chức Đảng, Đoàn thể quần chúng và công tác phát triển Đảng viên trong các trường học"

Cần phải đánh giá thực trạng lối sống của học sinh, sinh viên và nói chung là thế hệ trẻ nước ta và qua đó mới đề ra phương hướng và biện pháp giáo dục đúng đắn Song việc đánh giá thực trạng đó không phải là việc đơn giản, cần phải nghiên cứu một cách nghiêm túc [5; 4] Đó là lý do nghiên cứu đề tài này

3 Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu: Lối sống của thế hệ trẻ Việt Nam Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng lối sống của học sinh, sinh viên TP Hồ Chí Minh và phương hướng giáo dục lối sống

đó cho họ

4 Giải thuyết khoa học

Lối sống của học sinh, sinh viên TP Hồ Chí Minh hiện nay nói chung là lành mạnh,

có xu hướng phát triển tốt đẹp Song lối sống của họ có những mặt chưa đáp ứng được yêu

phận học sinh, sinh viên có lối sống lệch lạc, thiếu lành mạnh có ảnh hưởng tới việc học tập

và tu dưỡng của họ và chất lượng đào tạo của nhà trường nói riêng và tới sự phát triển kinh

tế, văn hóa, xã hội nói chung

Nếu tiến hành giáo dục có hệ thống và quán triệt những đặc trưng lối sống Hồ Chí Minh thì có thể xây dựng lối sống lành mạnh, có văn hóa cho học sinh, sinh viên đáp ứng được yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay và trong thời gian sắp tới

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để tiến hành công trình đạt được kết quả cần thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

1 Nghiên cứu những vấn đề lý luận có liên quan đến đề tài nghiên cứu

2 Tiến hành nghiên cứu thực trạng lối sống của học sinh, sinh viên TP Hồ Chí Minh

và những nguyên nhân của chúng

3 Bước đầu đề xuất một số phương hướng cơ bản giáo dục lối sống theo lối sống Hồ Chí Minh cho học sinh, sinh viên

6 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết giả thuyết nghiên cứu và hoàn thành những nhiệm vụ nghiên cứu đề ra tác giả nghiên cứu công trình tiến hành với phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu sau:

a/ Phương pháp luận nghiên cứu: Dựa theo quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống, tiếp cận hệ thống để xem xét và giải quyết vấn đề về lối sống

b/ Phương pháp nghiên cứu: Tác giả sử dụng những phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu có tính chất lý thuyết: Tác giả sử dụng phương pháp phân

tích - tổng hợp, hệ thống hóa những tài liệu lý luận có liên quan đến đề tài nghiên cứu

- Phương pháp có tính chất kinh nghiệm: Tác giả sử dụng điều tra có tính chất xã hội

học như phương pháp trò chuyện, phỏng ván, đặc biệt là phương pháp điều tra bằng an - két gần 500 học sinh PTTH, sinh viên ở các trường Cao đẳng

đại học khác nhau về thành phần xuất thân, nghề nghiệp, giới tính ở TP Hồ Chí Minh về vấn

đề biểu hiện về lối sống và nguyên nhân của nó

- Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia: Trao đổi ý kiến với các chuyên gia về việc

nghiên cứu, am hiểu những vấn đề có liên quan đến vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp quan sát khoa học: Tác giả tiến hành quan sát những hoạt động, biểu

hiện trong cuộc sống: sinh hoạt, học tập, lao động, hoạt động xã hội, vui chơi, giải trí của họ

- Phương pháp toán - thống kê: nhằm xử lý những số liệu thu đƣợc

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÊ LỐI SỐNG

1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Vấn đề lối sống từ lâu đã được nhiều ngành khoa học khác nhau nghiên cứu như xã hội học, triết học, kinh tế - Chính trị học, tâm lý học, nhân chủng học Đặc biệt là vào những năm 70 - 80 của thế kỷ này ở các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Liên Xô lúc bấy giờ đã hết sức quan tâm nghiên cứu nhằm xây dựng mô hình lối sống phù hợp với hình thái kinh tế -

xã hội nhằm góp phần giải quyết vấn đề đấu tranh giữa hai hệ thống xã hội [20; 44]

Vì vậy vào tháng 9/1975 đã tiến hành hội nghị Quốc tế chuyên bàn về vấn đề lối sống

ở Buđapét (Hungari)

Tháng 5/1977 tại Kiếp (Ukrai - na) đã tiến hành hội nghi toàn Liên bang Xô viết bàn

về lối sống Và từ đó nhiều công trình nghiên cứu có tính chất tập thể hoặc có tính chất cá nhân về lối sống đặc biệt là lối sống xã hội chủ nghĩa được trình bày dưới nhiều góc độ khác nhau

Ở nước ta vào những năm 80 đã xuất hiện những công trình bày những vẫn đề có tính

lý luận về lối sống như bài báo của ông Hà Xuân Trường: "Từng bước xây dựng nền văn hóa mới" [40] Nguyễn Trọng Thụ và Phong Châu về "Lối sống của chúng ta" [35]

Trong những công trình này các tác giả đề cập đến khái niệm lối sống của các tác giả

có quan điểm khác nhau và vấn đề cơ sở lý luận nghiên cứu về lối sống của những quan điểm tương ứng đó

Vào những năm 90 nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề đó trong thế hệ trẻ với từng khía cạnh khác nhau từ đó bước đầu đề ra những giải pháp hình thành lối sống mới cho thế hệ trẻ Chẳng hạn tác giả Đỗ Long đã đề cập vấn đề mối quan hệ giữa lối sống và việc hình thành nhân cách cho thanh niên với công trình: "Lối sống và nhân cách của thanh niên" [19]; Tác giả Trần Thi Tố Oanh đã

đề cập tới vấn đề cách sống, nội dung chương trình giáo dục lối sống, hình thức và phương pháp giáo dục lối sống ở tiểu học với công trình "Công nghệ giáo dục lối sống trong trường tiểu học"! 34 )Tác giả Phạm Ngọc Định với công trình "Giáo dục lối sống mới cho học sinh tiểu học Giảng Võ, Hà Nội" cũng đề cập tới nội dung tương tự như vậy nhưng ở cụ thể một trường Tác giả Nguyễn Thanh Bình với công trình "Xây dựng nội dung và biện pháp giáo dục lối sống lành mạnh trong quan hệ với bạn khác giới cho học sinh phổ thông" [6] đã đề cập tới những biểu hiện về mặt nhận thức, thái độ và sự biểu hiện các phẩm chất, các chuẩn mực trong tình bạn khác giới Tác giả Đặng Thúy An với công trình "Giáo dục lối sống lành mạnh trong quan hệ giới tính cho học sinh trung học qua môn giáo dục công dân" [1] đã khai thác nội dung môn giáo dục công dân để thông qua đó giáo dục cho học sinh ý thức tuân thủ những qui định, chuẩn mực lối sống trong quan hệ giới tính Tác giả Trần Thi Minh Đức với công trình "Ảnh hưởng của môi trường ký túc xá sinh viên với lối sống sinh viên nội trú" đã phân tích thực ưạng lối sống của sinh viên trong môi trường ký túc xá, từ đó nêu lên những kiến nghị cải tạo điều kiện sống ở ký túc xá cho sinh viên và việc giáo dục lối sống văn hóa cho sinh viên nội trú [10]

Tác giả Văn Hùng đã phản ánh tình hình lối sống của thanh niên chịu ảnh hưởng không nhỏ của môi trường xã hội trong thời kỳ mở cửa với bài viết: "Thanh niên với lối sống thời mở cửa" [14]

Tác giả Mạc Văn Trang với công trình "Lối sống của sinh viên - Đặc điểm và phương hướng giáo dục" [39, 14] đã xác định một hệ thống những đặc điểm chủ yếu của sinh viên phản ánh những điều kiên sống, hoạt động và các mối quan hệ của họ Những đặc điểm này trong định hướng giá trị trong các hoạt động cụ thể, trong hành vi giao tiếp, ứng xử và trong sinh hoạt cá nhân

Thông qua những kết quả nghiên cứu công trình cấp nhà nước về con người (KX - 04

- 07) tác giả Nguyễn Ngọc Bảo với công trình "Thực trạng nếp sống của thế hệ trẻ" [2] và

"Thực trạng nếp sống của những nhà doanh nghiệp trẻ" [3] đã phản ánh một khía canh của lối sống trong thế hệ trẻ

Hà Nội hiện nay" của Trần Thị Vũ Hà [11]; " Bước đầu" tìm hiểu thực trạng và phương hướng giáo dục lối sống sinh viên Sư phạm của Lê Văn Khuyến [16]; "Lối sống Hồ Chí Minh và phương hướng giáo dục lối sống đó cho học sinh, sinh viên" của Mai Đình Nam [31]

Những công trình nghiên cứu đó đã phản ánh được thực trạng lối sống theo những khía cạnh khác nhau Song công trình nghiên cứu của tác giả có chỗ khác là đối tượng nghiên cứu là thực trạng của lối sống học sinh và sinh viên thành phố Hồ Chí Minh dưới góc độ văn hóa mà Nghị quyết Trung ương 5 đề ra và tư tưởng lối sống Hồ Chí Minh Đó là sự đóng góp mới mẻ của công tình

2 Chủ nghĩa Mác - Lênin về lối sống

Lối sống là một trong những khái niệm cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử Nó liên quan mật thiết với khái niệm phương thức sản xuất của cải vật chất, mà khái niệm này có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với nó Trong tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức", C.Mác và Ph.Anghen đã khẳng định rằng phương thức sản xuất không chỉ là "sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác con người" mà "trên một trình độ lớn hơn, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân đó, một phương thức nhất định để biểu hiện đòi sống của họ, một phương thức sinh hoạt nhất định" [21; 10] Từ đó có thể nhận thấy rằng lối sống một mặt đựơc xác định bởi các quan hệ vật chất, thực tiễn của con người đối với tự nhiên, bởi trình độ trang thiết bị kỹ thuật và năng suất lao động của họ, tức là trình độ phát triển lực lượng sản xuất Mặt khác lối sống được xác định bởi tính chất của quan hệ sản xuất, bởi chế độ kinh tế,

xã hội Vì vậy phương thức sản xuất như thế nào thì lối sống con người như thế đó

Song cũng không thể đồng nhất khái niệm lối sống với phương thức sản xuất, vì những lý do sau:

1 Trong khái niệm lối sống nổi bật lên vấn đề phương thức hoạt động Do đó, bộ phận cấu thành của lối sống không phải là bản thân tư liệu lao động mà cũng không phải là bản thân quan hệ lao động sản xuất mà chính là hoạt động của con người trong lĩnh vực sản xuất Hoạt động này do cả lực lượng sản xuất lẫn tính chất quan hệ sản xuất quyết định

2 Lối sống không chỉ giới hạn trong lĩnh vực sản xuất của cải vật chất Nó thể hiện không chỉ ở hoạt động lao động sản xuất mà cả trong hoạt động phi sản xuất của họ như trong đời sống hàng ngày, trong lĩnh vực văn hóa, trong đời sống chính trị và cả những chuẩn mực đạo đức mà con người ở mức độ này hay mức độ khác phải tuân theo trong cách cư xử của mình

3 Trong xã hội có giai cấp thì lối sống mang tính giai cấp: lối sống của giai cấp thống trị, lối sống của giai cấp bị trị, không thể có lối sống duy nhất cho cả mọi người Lối sống của giai cấp thống trị chi phối lối sống của toàn xã hội

Vì vậy, lối sống là tổng hợp một hệ thống những hình thức hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định

Tuy chủ yếu và cơ bản do các điều kiện sinh hoạt khách quan của con người qui định, lối sống cũng còn phụ thuộc vào cả nhân tố chủ quan, vào các mục tiêu mà con người đặt ra cho mình

Trong cùng những điều kiện như nhau, con người có thể hành động theo những cách khác nhau Đối với từng người không thể giải thích được các đặc điểm cá nhân trong cách đối

xử của con người nếu không chú ý tới cách của con người đó phản ứng với sự biến động của các điều kiện trong cuộc sống hàng ngày, với hành động của người khác Mặt khác cũng sẽ không giải thích được nếu không chú ý tới các điều kiện sinh hoạt chung của nhân dân đã ảnh hưởng như thế nào đến các điều kiện tồn tại của cá nhận nhất định

Vậy thì lối sống, hoạt động của con người có quan hệ như thế nào với điều kiện sinh hoạt? Theo triết học Mác - Lênin vật chất là cái có trước, tinh thần là cái có sau, ý thức xã hội

là cái phản ánh tồn tại xã hội Điều đó có nghĩa là trên cơ sở tồn tại của các điều kiện vật chất nhất định mà ở con người nảy sinh ra các nhu cầu và hứng thú khách quan Và ở những mức

độ khác nhau, chúng được phản ánh vào ý thức của con người như là động cơ tinh thần của hành động Trong khi con người hành động theo những động cơ đó, con người thỏa mãn toàn

bộ hay một phần của các nhu cầu đó và đồng thời làm thay đổi hoàn cảnh sống của mình và

sinh hoạt theo nghĩa rộng của từ là toàn bộ môi trường xã hội quy định hoạt động con người Song đưa toàn điều kiện sinh hoạt của con người vào lối sống thì không đúng, vì nếu vậy sẽ đồng nhất lối sống với xã hội nói chung và tính đặc thù của khái niệm lối sống sẽ bị mất Nhưng sẽ không đúng khi loại trừ mọi điều kiện sinh hoạt ra khỏi hoạt động sống hàng ngày của con người Vì vậy lối sống được hiểu như tổng thể các hình thức hoạt động liên hệ với nhau trong sự thống nhất chặt chẽ với các điều kiện nhất định của hoạt động đó: điều kiện vật chất và những điều kiện tinh thần

Lối sống của con người nói chung bị quy định bởi những điều kiện vật chất mà họ thừa hưởng của thế hệ trước và do lao động của thế hệ hiện tại làm cho nó phong phú thêm

Lối sống của toàn xã hội và các thành viên của nó liên hệ mật thiết với các điều kiện

xã hội mà trong đó họ đang sống, tức là các quan hệ xã hội đã hình thành trong quá trình phát triển trước đây của xã hội và đang quy định hoạt động hiện nay của con người Ngay cả những mục tiêu mà con người đặt ra trong quá trình sản xuất nhằm biến đổi môi trường vật chất, cũng gián tiếp thể hiện qua các quan hệ xã hội, từ những mục tiêu gần gũi như làm biến đổi quan hệ trong gia đình cho tới mục tiêu có tính lịch sử như giải phóng dân tộc, nhân dân lao động khỏi ách áp bức bóc lột

Lối sống của con người cần hiểu trong sự thống nhất giữa mặt lượng và chất Nhân tố quyết định mặt chất của lối sống là tính chất của chế độ xã hội - kinh tế, địa vị giai cấp trong

hệ thống các quan hệ kinh tế và chính trị Các nhân tố quyết định mặt lượng là trình độ phát triển của sức sản xuất và tiêu dùng, thể hiện ở mức sống, chất lượng sống và một số chỉ tiêu khác như chỉ số phát triển con người (HDI), chỉ số phát triển giới (GDI)

Mức sống là phạm trù kinh tế để đánh giá các nhu cầu vật chất và tinh thần mà con người được thỏa mãn Nó là một trong những yếu tố của lối sống Nâng cao dần mức sống là một trong những điều kiện cần thiết để phát huy lối sống, góp phần hoàn thiện lối sống Những điều kiện tạo thành mức sống đóng vai trò là cơ sở vật chất để thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của xã hội

Mức sống không phải là điều kiện quyết định của lối sống, là tiêu chuẩn đầy đủ để đánh giá lối sống Vì chỉ dựa vào mức sống thì chưa xác định được mục đích hoạt động sống của con người, trình độ phát triển năng lực, thái độ của họ với những hiện tượng xã hội Có những người có mức sống giống nhau nhưng lối sống khác nhau Song xây dựng lối sống sẽ góp phần nâng cao mức sống

Chất lượng sống là điều kiện sống được cung cấp đầy đủ nhà ở, giáo dục, dịch vụ y tế, lương thực, vui chơi giải trí cho nhu cầu của con người Đạt được điều đó sẽ tạo cho con người hanh phúc, an toàn gia đình, khỏe mạnh về thể chất và tinh thần [29, 11]

Có một số nhà khoa học đã đồng nhất lối sống với mức sống Theo họ, lối sống chính

là những điều kiện vật chất dành cho sự tồn tại của sinh vật trong môi trường Từ đó xã hội tràn ngập hàng hóa, đường phố chật ních ô tô, nhà cửa tiên nghi đầy đủ là xã hội có lối sống cao Trong xã hội có giai cấp, không phải ai cũng có ô tô, cũng có tiền để mua hàng hóa,

để có thể thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần, nghĩa là không phải ai cũng có mức sống cao, để đi đến kết luận xã hội đó có lối sống cao Hơn nữa họ quá nhấn mạnh đến mặt vật chất của mức sống, tầm thường hóa lối sống con người mà ít chú ý đến mặt tinh thần Từ đó

họ cho rằng, muốn có lối sống cao thì cần nâng cao mức sống và do đó dẫn tới lối sống tiêu dùng và bó hẹp lợi ích nhân dân lao động vào giá trị tiêu dùng

3 Khái niệm về lối sống và các khái niệm khác có liên quan

3.1 Khái niệm về lối sống

Vấn đề lối sống được các nhà khoa học nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau: xã hội triết học, chính trị kinh tế học, nhân chủng học, luật học, tâm lý học Vì vậy khái niệm về lối sống sẽ được trình bày dưới những góc độ của những khoa học đó Song lối sống được trình bày theo cơ sở triết học sẽ tạo nên cơ sở phương pháp luận cho việc nghiên cứu lối sống của các khoa học cụ thể

Dưới góc độ văn hóa học, tác giả chia sẻ với quan niệm của ông Hà Xuân Trường về lối sống trong bài báo "Từng bước xây dựng nền văn hóa mới" [40] Theo ông "Lối sống là

sự thể hiện đời sống thông qua cách thức và các hình thức

hoạt động xã hội có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến sản xuất theo lý tưởng nhất định Lối sống của chúng ta là lối sống xã hội chủ nghĩa Cùng một nội dung với đời sống, nhưng sống thế nào, đó là lối sống Nói cách khác, lối sống là văn hóa của đời sống"

Còn đời sống là gì? Theo ông, "Đời sống là tổng thể những hoạt động của con người

vì tồn tại của mình, cá nhân và cộng đồng xã hội Để duy trì và phát triển xã hội, phát triển sức mạnh của nhân cách, đời sống bao gồm những quan hệ cá nhân và cá nhân, giữa cá nhân

và tập thể, giữa tập thể với nhau, những quan hệ gia đình, bạn bè, đồng hương, đồng nghiệp, những quan hệ trên dưới những quan hệ đó tạo nên đời sống cá nhân, đời sống gia đình, đời sống tập thể, đời sống xã hội" [40],

Trong khái niệm lối sống đó đã thể hiện những dấu hiệu đặc trưng của khái niệm lối sống theo quan điểm xã hội triết học, đồng thời đã chỉ ra mối liên quan giữa lối sống và lý tưởng sống và quan hệ xã hội

Song lối sống theo ông là sự thể hiện đời sống thông qua cách thức và hình thức hoạt động xã hội thì có phần quá hẹp vì hình thức hoạt động xã hội chỉ là một phần của hoạt động sống

Vì vậy theo tác giả, lối sống là tổng thể giữa cách thức và hình thức hoạt động ổn định

có liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến sản xuất vật chất hoặc tinh thần theo một lý tưởng nhất định và thể hiện mối quan hê xã hội của các dân tộc, giai cấp, nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện xây dựng và phát triển văn hóa của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định

Dưới góc độ văn hóa, lối sống có những đặc trưng cơ bản sau:

1 Những định hướng giá trị, nhu cầu được thực hiện trong đời sống vừa là động cơ vừa là bộ điều chỉnh hành vi hoạt động

2 Trình độ văn hóa của con người, thế giới quan đạo đức và những xu hướng thẩm

mỹ của con người được hình thành trong giao tiếp hằng ngày trong hành vi, trong đời sống, trong những tập quán và trong tiêu chuẩn về phẩm hạnh của họ

3 Những thói quen là những tiêu chuẩn điển hình có tính chất xã hội của những mối quan hệ giữa mọi người với nhau, được hình thành trong những hoạt động cơ bản

4 Đời sống hàng ngày, những điều kiện của đời sống hàng ngày, những hình thức sử dụng thì gian rỗi của con người

3.2 Những khái niệm khác có liên quan

Để hiểu rõ hơn về khái niệm lối sống, thiết nghĩ cần làm sáng tỏ những khái niệm lẽ sống, nếp sống, với lối sống

3.2.1 Lẽ sống và lối sống

Lẽ sống là lý tưởng sống Lối sống nào cũng có một lẽ sống chỉ đạo Thiếu lẽ sống thì cuộc sống trở thành vô nghĩa, thiếu phương hướng, con người sống mà không hiểu mình sống

để làm gì, vì cái gì

Lẽ sống hay lý tưởng sống của chúng ta là sự thống nhất giữa khoa học và niềm tin

Và chỉ có như vậy mới tạo nên sức mạnh cực kỳ to lớn của lý tưởng Với lý tưởng có những đặc trưng đó mới tao cho chúng ta một ý chí kiên cường trong mọi thử thách: giàu sang không thể quyến rũ, nghèo khó không thể chuyển lay, uy vũ không thể khuất phục Nhờ thế

mà tạo cho lối sống lành mạnh, có văn hóa

Lý tưởng với những đặc trưng đó hoàn toàn trái ngược với lý tưởng có tính chất tôn giáo

3.2.2 Nếp sống và lối sống

Nếp sống phản ánh một khía canh của lối sống: khía canh đạo đức của lối sống Nếp sống cũng như lối sống được thể hiện ở trong các loại hình của hoạt động sống như: hoạt động lao động, học tập, hoạt động chính trị, xã hội, hoạt động vui choi, giải trí , nhưng nó chỉ dừng lại ở góc độ đạo đức, cách xử thế hàng ngày Mặt khác, nội dung của nếp sống biến động hơn lối sống để phù hợp với những biến động của những yêu cầu khách quan

4 Lối sống cùng với tư tưởng, đạo đức là lĩnh vực then chốt của văn hóa

4.1 Bản chất của văn hóa

Thoạt đầu văn hóa được quan niệm như sự gieo trồng, sự nâng niu chăm sóc (Culture)

quá trình sinh sống và hoạt động xây dựng nên một chất lượng mới từ học vấn, kinh nghiệm, vốn sống do từng người, từng cộng đồng, dân tộc và cả loài người tự tạo tinh thần phong phú tinh thần của mình

Hiện nay có hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa Theo ông Ph Mayoz, Tổng giám đốc UNESCO thì "Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ

và ở hiện tại

Qua các hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống giá trị, truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà từng dân tộc đã dựa trên đó mà khẳng định bản sắc riêng của mình [12; 39 - 40]

Từ đó có thể nhận thấy lối sống là một bộ phận của văn hóa Cốt lõi của giá trị văn hóa là tính đạo đức Không có tính đạo đức thì giá tai đó mất hết ý nghĩa

4.2 Vai trò của văn hóa

Vai trò đáng kể của văn hóa ít nhiều đã nhận ra từ khá sớm trong lịch sử trí tuệ của nhân loại nếu tính từ Xixêrông (106 - 43 Tr CN) hay là nhận ra cũng tương đối sớm nếu tính

từ Hécđe (1744 - 1803) hoặc Spênlơ (1880 - 1936)

Song trên thực tế, trực diện đặt vẩn đề văn hóa cần phải được coi là nhân tố có ý nghĩa nền tảng, đóng vai trò là cơ sở hoặc là một nhân tố quy định với sự phát triển xã hội thì phải đến những năm đầu của thế kỷ 20 Nghĩa là phải đến thế kỷ 20 loài người mới thấy thật cần thiết phải chú ý đến vai trò của các nhân tố văn hóa trong việc giải quyết các vấn đề xã hội (Nghiên cứu kĩ, xin xem Lăng kính văn hóa của Hổ Sĩ Quý)[36; 37 - 42] Bởi vì vào đầu thế kỷ 20, đặc biệt là giữa thế kỷ này, nhịp điệu phát triển khoa học, kỹ thuật hết sức nhanh chóng và có những cải biến xã hội hết sức to lớn Khi đó loài người càng nhận thức sâu sắc rằng điều mà khoa học đạt tới thì đôi khi lại là chỗ mà các giá trị nhân văn phải hy sinh, và lúc đó thấy cần phải phân biệt khái niệm văn hóa và văn minh Văn minh không phải lúc nào cũng gắn liền với văn hóa Văn minh thể hiện sự tiến bộ, nhưng văn hóa thì có nơi, có lúc lại

tỏ ra lạc hậu Điều đó loài người đã phải đối mặt ở thế kỷ này Chính vì vậy mà, ngày 8/12/1986 Đại hội đồng Liên hiệp quốc khóa 41 đã thông qua nghị quyết số 41/1987 tuyên bố thập kỷ 1988 -

1997 là thập kỷ Quốc tế phát triển văn hóa Tại hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển xã hội tại Côpenhagen (Đan Mạch) tháng 3/1995) các nguyên thủ Quốc gia đã thừa nhận "Các nhân tố văn hóa là những điều kiện thiết yếu cho một sự phát triển bền vững", là "một phần không thể tách rời của các chiến lược phát triển" (Xem tạp chí Người đưa tin UNESCO số 10/1995 )

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhìn thấy rất sớm vai trò của văn hóa và đã góp phần phát triển học thuyết của Mác bằng cách đưa văn hóa thâm nhập vào bên trong của chính trị và kinh tế tạo nên mối liên hệ biện chứng giữa văn hóa và chính trị, kinh tế, giữa các mục tiêu tăng trưởng kinh tế với mục tiêu xây dựng xã hội

Sau khi giành lại được chính quyền, Người đã xác định văn hóa là một mặt căn bản của xã hội Người đã chỉ ra: "Trong công cuộc kiến thiết nước nhà có bốn vấn đề phải chú ý tới, cũng phải coi trọng ngang nhau: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa"

Vì vậy ngay những ngày đầu của hội đồng Chính phủ Người đã đề ra nhiệm vụ: "Diệt giặc đói, diệt giặc dốt, diệt giặc ngoại xâm" Trước họa ngoại xâm đang diễn ra trên đất nước chúng ta lúc bấy giờ Người vẫn đánh giá giặc dốt còn nguy hiểm hơn

Với tư cách là Chủ tịch nước Người vẫn chú trọng giáo dục đạo đức, tư tưởng, nghiêm khắc đòi hỏi cán bộ phải có đạo đức cách mạng

Ý thức tầm quan trọng của văn hóa giai đoạn cách mạng dân tộc dân chủ Đảng ta đã sớm có Đề cương văn hóa Việt Nam (1943) Trong giai đoạn chuyển sang cách mạng xã hội chủ nghĩa, trong các kỳ đại hội Đảng đều đề cập đến đường lối văn hóa và luôn khẳng định văn hóa là một mặt trận, cách mạng tư tưởng văn hóa là một trong ba cuộc cách mạng phải được tiến hành đồng thời trong cách mạng XHCN Từ năm 1986 đến nay, trong tiến trình lãnh đạo sự nghiệp đổi mới, Đảng đã có nghị quyết 05 của Bộ Chính trị , Nghị quyết trung ương 4 (Khóa 7) về văn hóa theo nghĩa hẹp, chủ yếu là về văn nghệ và quản lý văn hóa - văn nghệ Ngày nay, trước yêu cầu đổi mới toàn diện, đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước, Đảng đã đề ra Nghị quyết trung ương 5

(khóa 8) về "Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc"

Đó là chiến lược văn hóa trong thời kỳ mới

Trong nghị quyết đó đề ra 5 quan điểm mà quan điểm đầu tiên khẳng định vai trò của văn hóa: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy

sự phát triển kinh tế, xã hội"[43; 55]

4.3 Mối quan hệ giữa lối sống, tư tưởng, đạo đức đối với văn hóa và giữa chúng với nhau

Nói tới văn hóa không thể không đề cập tới tư tưởng, đạo đức và lối sống Tư tưởng là quan điểm của con người với hiện thực khách quan Tư tưởng có vai trò rất lớn, nó chi phối quan niệm về giá trị, chi phối đạo đức, lối sống Cốt lõi của văn hóa là hệ tư tưởng Nhưng không thể từ đó mà đồng nhất tư tưởng với văn hóa Song cũng không vì thế mà phủ nhận vai trò của hệ tư tưởng đối với văn hóa nhất là khi đề cập tới cả nền văn hóa, dòng văn hóa

Trong xã hội có giai cấp, cốt lõi của văn hóa là tư tưởng của giai cấp thống trị Trong

xã hội chúng ta hiện nay, chủ nghĩa Mác - Lênin tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ tư tưởng có tác dụng chỉ đạo nền xây dựng nền văn hóa Việt Nam

Đạo đức cùng với tư tưởng có vai trò quan trọng trong việc định hướng nội dung và phát triển văn hóa Tính đạo đức là cơ sở, nền tảng của giá trị văn hóa Giá trị này sẽ mất hết

ý nghĩa khi nó thiếu tính đạo đức Sở đĩ giá trị văn hóa như năng lượng thúc đẩy con người đến cái chân, cái thiện, cái mỹ và cái có ích chính là do tính đạo đức của nó

Đạo đức có thể hiểu trên nhiều khía canh Với tư cách là một lĩnh vực của ý thức xã hội, đạo đức bao gồm các tri thức về các khái niệm, chuẩn mực và phẩm chất đạo đức, nguyên tắc đạo đức, bao gồm cả xúc cảm, tình cảm và đánh giá đạo đức

Với tư cách là một mặt của hoạt động xã hội, đạo đức bao gồm các hành vi đạo đức, tức là những hành động được thúc đẩy bằng các động cơ đao đức, đem lại những kết quả có ý nghĩa đạo đức và được đánh giá bằng những phạm trù đạo đức Với tư cách là một hình thái quan hệ xã hội, đạo đức bao gồm những

quan hệ đạo đức biểu thị trong hiện thực giao lưu giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với tập thể, trong đó mâu thuẫn giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể được giải quyết theo những nguyên tắc nhất định

Lối sống là sự thể hiện cụ thể, sự chuyển hóa những quan điểm chính trị, quan điểm

tư tường, những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức, quan điểm thẩm mỹ và cách thức hoạt động, cách thức quan hệ trong các hình thức hoạt động của con người trong xã hội, đồng thời qua đó mà có thể nhận ra mức độ hình thành thế giới quan nhân sinh quan và những phẩm chất đạo đức, trình độ văn hóa của họ Làm được điều này chính là làm cho văn hóa trở thành yếu tố khăng khít với đời sống và mọi mặt hoạt động của xã hội Theo Lênin thì "Chỉ có cái

gì đã ăn sâu vào đời sống văn hóa vào phong tục, tập quán, mới có thể coi là đã thực hiện" [17, 443]

Điều đó có nghĩa là tất cả những gì chỉ nói thôi hoặc hiểu thôi thì chưa là văn hóa, mới dừng lại ở nhận thức dù lý lẽ chặt chẽ, sâu sắc đến đâu đi nữa vẫn chưa phải là văn hóa

Từ đó có thể thấy lối sống đối với văn hóa quan trọng biết nhường nào

Từ cách xem xét trên có thể nhận thấy tư tưởng, đạo đức, lối sống có mối quan hệ thống nhất tác động lẫn nhau Tư tưởng là cái chỉ đạo, cái cốt lõi của văn hóa Đạo đức là cái nền tảng, cái cơ sở của văn hóa Lối sống là là sự thể hiện cụ thể, là sự chuyển hóa, là kết quả của sự nhận thức tư tưởng, rèn luyện đạo đức thành hành vi và thói quen hành vi trong cuộc sống

Việc nghiên cứu từng bộ phận, tư tưởng, đạo đức, lối sống được tách ra chỉ có tính tương đối, vì trong thực tế ba nội dung đó quện chặt vào nhau và cũng được biểu hiện ở thế giới quan và phẩm chất đạo đức của mỗi người

4.4 Lối sống cùng với tư tưởng, đạo đức là lĩnh vực then chốt của văn hóa

Như trên đã trình bày văn hóa có một nội hàm rất rộng, ngay đời sống tinh thần của

xã hội là bộ phận của văn hóa cũng bao gồm rất nhiều lĩnh vực Nghị quyết trung ương 5 (Khóa 8) đề cập đến 6 lĩnh vực chính: Tư tưởng, đạo đức, lối sống; giáo dục và khoa học; văn hóa và nghệ thuật; thông tin đại chúng;

giao lưu văn hóa với nước ngoài; thể chế về văn hóa Trong những lĩnh vực đó tư tưởng, đạo đức, lối sống được coi là những lĩnh vực then chốt

Sở đĩ như vậy là vì vị trí, vai trò của chúng đặc biệt quan trọng đối với văn hóa nói chung và đối với từng lĩnh vực văn hóa nói riêng Bất kì một loại hình văn hóa nào, dù là văn hóa vật chất hay văn hóa tinh thần, dù lớn hoặc bé, dù vào thời gian nào, ở giai đoạn lịch sử nào, ở bất kỳ đâu đều toát lên những nội dung tư tưởng, quan niệm, đạo đức, lối sống ẩn chứa bên trong các hình tượng, các chi tiết được biểu trưng bởi các loại hình văn hóa

Tư tưởng, đạo đức, lối sống có tác dụng định hướng cho văn hóa phát triển; chúng xác định nội dung cốt lõi có ý nghĩa chỉ đạo xây dựng nền văn hóa lành mạnh, tiến bộ trong cuộc sống; chúng là căn cứ để đánh giá thực trạng nền văn hóa, là cơ sử để đảm bảo cho văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển kinh tế - xã hội (32, 33 )

Những ý nghĩa đó đã làm cho chúng trở nên là một lĩnh vực then chốt của văn hóa Nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc sẽ được xây dựng một cách kết quả khi lĩnh vực tư tưởng đạo đức, lối sống của nó được đảm bảo ý nghĩa đó

Trong tình hình toàn bộ đời sống văn hóa rộng lớn ở nước ta hiện nay nhiều vấn đề trên các mặt tư tưởng, đạo đức đang tồn tại nhiều vấn đề nổi cộm hơn cả Không tập trung giải quyết những vấn đề cấp bách này thì nhiệm vụ mang tính bao quát có tính chiến lược, lâu dài về văn hóa không thể thực hiện [5, 8]

4.5 Lối sống mà chúng ta xây dựng là lối sống tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Là bộ phận then chốt của văn hóa nên lối sống mà chúng ta xây dựng là lối sống tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Tiên tiến là yêu nước và tiến bộ mà nội dung cốt lõi là lý tưởng độc lập, dân tộc và chủ nghĩa xã hội theo chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, nhằm mục tiêu tất cả

vì con người, vì hạnh phúc và sự phát triển toàn diện của

con người trong mối quan hệ hài hòa giữa cá nhân và cộng đồng, xã hội và tự nhiên

Tính chất tiên tiến của lối sống thể hiện không những ở nội dung tư tưởng mà cả trong hình thức biểu hiện trong các phương tiện chuyên tải nội dung Đó là cơ sở vật chất, kỹ thuật hiện đại trong đồi sống văn hóa nhằm nâng cao dần chất lượng cuộc sống

Lối sống phải đảm bảo bản sắc dân tộc, nghĩa là nó phải thể hiện những bản sắc giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua hàng ngàn năm cả lịch sử dựng nước và giữ nước Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý; đức tính cần cù sáng tạo trong lao động;

sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống

Bảo vệ bản sắc dân tộc phải gắn liền với việc mở rộng, giao lưu quốc tế, tiếp thu có chọn lọc những cái hay, cái tiến bộ trong văn hóa dân tộc khác

Giữ gìn bản sắc dân tộc phải tiến hành đồng thời với việc chống những cái lạc hậu, những tàn dư trong lối sống cũ do nền sản xuất nhỏ kéo dài hàng năm tạo ra Đó là tư tưởng bảo thủ, suy bì, đố kị, làm hạn chế tính tích cực lao động và phát huy sáng kiến; tâm lý cục

bộ như " Một người làm quan cả họ được nhờ", " Luật vua thua lệ làng"; thiếu tinh thần ý chí

và năng lực làm ăn lớn, suy nghĩ hẹp hòi, làm ăn tủn mủn của người sản xuất nhỏ, tư duy khoa học phát triển hạn chế

Do đó lối sống tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc bao gồm trong lòng nó các mối quan

hệ biện chứng giữa truyền thống và hiện đại; kế thừa và phát triển; dân tộc và quốc tế; giữa xây và chống trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh

CHƯƠNG II: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ LỐI SỐNG VÀ LỐI SỐNG

HỒ CHÍ MINH

1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống

Trên cơ sở ý thức được tầm quan trọng đặc biệt của văn hóa trong sự nghiệp cách mạng nên ngay sau khi cách mạng tháng Tám thành công, trước những bộn bề của đất nước, trong những ngày đầu của chính quyền mới Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định hai trong số những nhiệm vụ cấp bách nhất: diệt giặc dốt và giáo dục lại tinh thần cho nhân dân

Trong số nhiệm vụ giáo dục lại tinh thần cho nhân dân cần phải xây dựng lối sống mới Ngay tháng 4/1946 Người ký sắc lệnh thành lập và cử người vào Ban Trung ương vận động đời sống mới

Sở đĩ như vậy, theo Người là vì: "Chế độ thực dân đã đầu độc dân tộc ta với rượu và thuốc phiện Nó đã dùng mọi thủ đoạn hòng hủ hóa dân tộc chúng ta bằng những thói xấu lười biếng và gian giảo, tham ô và những thói xấu khác

Chúng ta có nhiệm vụ cấp bách là phải giáo dục lại nhân dân chúng ta Chúng ta phải làm cho dân tộc chúng ta trở nên một dân tộc yêu nước, yêu lao động, một dân tộc xứng đáng với Việt Nam độc lập Tôi đề nghị mở một chiến dịch giáo dục lại tinh thần cho nhân dân" [22; 8 - 9]

Chủ trương xây dựng đời sống mới là một chủ trương rất độc đáo rất sáng tạo của công cuộc xây dựng văn hóa Xây dựng đời sống mới là một hình thức rất trực quan, dễ hiểu, đối với bất kỳ người nào nhận thức ý nghĩa của nó thì đều có thể thực hiện và có thể đạt được kết quả cụ thể nên được nhân dân hưởng ứng sôi nổi Song trong hình thức đó lại chứa đựng những nội dung văn hóa hết sức phong phú và sâu sắc: văn hóa đạo đức, văn hóa lao động, văn hóa chính trị văn hóa gia đình, văn hóa sức khỏe, văn hóa phong hóa và những nội dung đó đan quện vào nhau trong khi thực hiện đời sống mới

Người chỉ thị cho chính quyền các cấp, các tổ chức quần chúng từ tỉnh đến xã, phường hướng dẫn cho nhân dân thực hành đời sống mới Người kêu gọi mọi người từ già đến trẻ, nam nữ, công nhân, nông dân, viên chức, bộ đội thực hành đời sống mới trong mọi hoạt động từ ăn mặc, ở, đi, đứng, làm việc, giao tiếp, ứng xử Đâu đâu đời sống mới cũng được thực hiện, từ mỗi cá nhân, mỗi gia đình, trường học, xóm làng, mỗi đơn vị bộ đội, nhóm sản xuất tạo nên một môi trường giáo dục, một dư luận xã hội thống nhất

Tháng 3/1947, nghĩa là sau một thời gian ngắn giành được độc lập dân tộc ta đã phải tiến hành toàn quốc kháng chiến, Người đã viết xong và phổ biến tác phẩm "Đời sống mới" của mình Dự đoán được những thắc mắc về việc phát động phong trào xây dựng đòi sống mới vào lúc họa xâm lăng đang hiện ra trước mắt, trong khi toàn dân tộc đang dốc hết sức người, sức của cho cuộc kháng chiến, Người đã giải thích: "Chính lúc này càng phải thực hiện đời sống mới là cần, kiệm, liêm, chính" Điều đó chứng tỏ rằng Người nhận thức rất sâu sắc vai trò của văn hóa nói chung và lối sống nói riêng trong việc kết hợp chặt chẽ với những nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội Đời sống mới không chỉ cần thiết giúp cho cuộc kháng chiến thắng lợi mà thông qua đó, giáo dục lại tinh thần nhân dân, xây dựng lối sống văn hóa trong xã hội mới, chế độ mới

Trong việc xây dựng đời sống mới, theo Người không có nghĩa là xóa bỏ mọi cái cũ

và xây dựng đời sống hoàn toàn mới Trái lại phải biết bỏ cái cũ nào, biết kế thừa, sửa đổi, phát huy cái cũ nào, đưa cái cũ nào vào nội dung mới Cái cũ đã tốt đẹp nay càng tốt đẹp hơn Người viết: "Đời sống mới không phải cái cũ nào cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làm mới Cái gì cũ xấu thì phải bỏ Thí dụ: ta phải bỏ tính lười biếng tham lam Cái gì cũ mà tốt nhưng phiền phức thì phải sửa đổi lại cho hợp lý Thí dụ: Đơm cúng, cưới hỏi quá xa xỉ, ta phải giảm bớt đi Cái gì cũ mà tốt thì phải phát triển thêm Thí dụ: ta phải tương thân, tương

ái, tận trung với nước, tận hiếu với dân hơn khi trước Cái gì cũ mà hay thì ta phải làm Thí dụ: ăn ở cho hợp vệ sinh, làm việc có ngăn nắp Làm thế nào cho đời sống của nhân dân ta, vật chất được đầy đủ hơn, tinh thần được vui mạnh hơn Đó là mục đích của đời sống mới" [23; 94 - 95]

Đời sống mới mà Hồ Chí Minh xây dựng trên nền tảng của đạo đức mới, mà cốt lõi của nó là cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư Đạo đức mới hoàn toàn ngược với chủ nghĩa

cá nhân, tham ô, lãng phí, quan liêu mà theo Người đổ là giặc nội xâm

Qua đó có thể nhận thấy phong trào thực hiện đời sống mới mà Người phát động có nội dung vừa có tính tiên tiến vừa đậm đà bản sắc dân tộc Lối sống đó bắt nguồn từ lòng yêu nước thiết tha, từ tinh thần lao động cần cù, sáng tạo, từ tinh thần nhân đạo, lòng yêu thương

và quý trọng con người, từ tinh thần lạc quan; đồng thời nó đáp ứng được những yêu cầu của

sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay Lối sống đó đậm đà bản sắc dân tộc vì nó bắt nguồn từ đời sống của nhân dân lao động và đã được bảo tồn, kế thừa, phát triển trong quá trinh lịch sử, đấu tranh dựng nước và giữ nước Và đến thời đại Hồ Chí Minh những truyền thống tốt đẹp của lối sống đó có một nội dung mới, tinh thần mới và thái độ mới

Người gắn việc xây dựng đời sống mới với việc xoa nạn mù chữ Biết chữ là bước đầu của dân trí, của việc xây dựng lối sống văn hóa Trong thư gửi các chiến sĩ bình dân học

vụ ngày 2/9/1948 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã yêu cầu: Bước đầu thanh toán nạn mù chữ, sau

đó tiến lên dạy:

1 Thường thức vệ sinh để dân bớt đau ốm

2 Thường thức khoa học để dân bớt mê tín nhảm

3 Bốn phép tính để làm ăn có ngăn nắp

4 Lịch sử, địa dư nước ta (vắn tắt bằng thơ ca) để nâng cao lòng yêu nước

5 Đạo đức của công dân để thành người công dân đúng đắn [23; 439]

Nhờ thực hiện đời sống mới mà Người phát động, tuy trong cuộc sống còn gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn nhưng nhân dân vẫn xây dựng một cuộc sống lành mạnh, khoa học, vệ sinh, một cuộc sống đoàn kết, đùm bọc, thương yêu, tương thân, tương ái vốn đã tiềm tàng trong con người Việt Nam nay được bùng lên mạnh mẽ

Đời sống mà thực chất là lối sống văn hóa được Chủ tịch Hồ Chí Minh xây dựng và nhân dân phẩn khởi thực hiện trên nền tảng hệ tư tưởng Nhân Nghĩa với nội dung đạo đức cốt lõi là Cần, Kiệm, Liêm, Chinh, Chí công vô tư

Theo Người Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư là Nhân Trung với nước, hiếu với dân là Nhân, đoàn kết, hữu nghị với nhau, trong tập thể với nhau, rộng hơn là đoàn kết giữa các dân tộc trơng nước và với các dân tộc và nhân dân lao động thế giới với nhau là Nhân; yêu Tổ quốc, yêu đồng bào là Nhân

Chữ Nhân thường đi với chữ Nghĩa, Nghĩa là mệnh lệnh nghiêm minh, thưởng phạt công minh trọng người tài, theo lời phải, chớ kiêu ngạo, chớ tự phụ [27; 122]

Theo Người Cần, Kiệm, Liêm, Chính, là bốn đức cách mạng, là căn bản của mọi nhân cách Bốn đức cách mạng đó có quan hệ mật thiết với nhau Người nói: Cần kiệm phải đi đôi với nhau như hai chân của con người Cần mà không Kiệm thì làm chừng nào xào chừng ấy Kiệm mà không Cần thì không tăng thêm, không phát triển được Mà vật gì không tiến thì thoái Chữ Liêm phải đi đôi với chữ Kiệm Kiệm phải đi đôi với chữ Cần Có kiệm thì Liêm mới được, vì xa xỉ mà sinh ra tham lam Cần, Kiệm, Liêm, là gốc rễ của Chính Nhưng một cây cần có gốc, rễ, lại có cành lá, hoa quả mới là cây hoàn toàn Một người cần phải có Cần, Kiệm, Liêm, nhưng cần nhưng còn phải Chính mới là hoàn toàn."

Lý tưởng đạo đức là trung với nước, hiếu với dân, vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì CNXH, vì sự nghiệp dân giàu nước mạnh xã hội công bằng văn minh và dựa trên nền tảng tư tưởng nhân nghĩa và nội dung đạo đức căn bản là Cần, Kiệm, Liêm, Chính

Người cũng đã đề ra phương châm của cuộc vận động đời sống mới: Kiên trì, thuyết phục, tránh phô trương và tự nguyện Theo Người " Lúc số đông quốc dân chưa hiểu, chưa làm đời sống mới thì tuyệt đối không nên bắt buộc Đến khi đại đa số đồng bào theo đời sống mới, chỉ còn một số ít không theo, khuyên mãi cũng không được, lúc đó có thể dùng cưỡng bức, bắt họ theo" (22, 152)

2 Lối sống Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh - một con người kết hợp trong bản thân mình một trí tuệ uyên bác,

với con người, một đạo đức cao cả trong sáng, một con người kết tinh trong tâm hồn mình những tinh hoa văn hóa Việt Nam và tinh hoa văn hóa nhân loại mà đỉnh cao là Chủ nghĩa Mác- Lênin Hồ Chí Minh - anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất của thế giới

Nhân cách Hồ Chí Minh không chỉ là mẫu hình văn hóa của một quá khứ và hiện tại,

mà còn là mẫu hình văn hóa của tương lai mà nhà thơ Xô - viết Manđenxtam với một linh cảm đặc biệt đã khám phá ra từ năm 1923 khi tiếp xúc với Người Ông viết: "Từ Nguyễn Ái Quốc tỏa ra một nền văn hóa không phải văn hóa Châu Âu, mà có lẽ là nền văn hóa của tương lai Qua cử chỉ cao thượng, tiếng nói trầm hùng của Nguyễn Ái Quốc tôi thấy được ngày mai, thấy được viễn cảnh trời yên, biển lặng của tình hữu ái toàn thế giới bao la như đại dương" (37)

Vì vậy đạo đức, lối sống ở Hồ Chí Minh đã tạo cho dân tộc ta làm nên những chiến thắng thần kì mà còn là đạo đức, lối sống tương lai, đạo đức, lối sống tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Lối sống đó, đạo đức đó, và nói chung nhân cách đó cần được hình thành cho thế

hệ trẻ Việt Nam khi họ đang chuẩn bị bước vào thế kỷ 21 với những biến động cực kỳ to lớn

Vậy lối sống Hồ Chí Minh có đặc trưng gì?

2.1 Đặc trưng đầu tiên của lối sống Hồ Chí Mình là lối sống đó dựa trên lý tưởng chính trị - đạo đức: không có gì quý hơn độc lập tự do

Độc lập, tự do là khát vọng lâu đời của nhân dân ta Nhận thức sâu sắc khát vọng đó, chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành toàn bộ cuộc đời của mình để thực hiện lý tưởng đó, dù gặp bao nhiêu gian lao, vất vả, vào sinh ra tử vẫn không làm Người nhụt chí Lý tưởng đó, khát vọng đó: làm sao đất nước được độc lập, nhân dân được tự do hạnh phúc đã trở thành ý chí mãnh liệt trong cuộc đời của Người: "Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho nước nhà được độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành"

Lý tưởng đó thể hiện tính nhân văn cao cả: Tất cả vì dân tộc, vì con người Và toàn bộ cuộc đời của Người phấn đấu cho lý tưởng đó Trải qua ngót nửa thế

kỷ, từ khi rời tổ ấm gia đình, gác tình yêu ban đầu ra đi tìm con đường giải phóng dân tộc với đôi bàn tay trắng Khi làm thủy thủ để sang Pháp, một đất nước đã từng có cuộc cách mạng nổi tiếng với khẩu hiệu Tự do - Bình đẳng - Bác ái mà lại là sang đô hộ, áp bức dân tộc ta

Và cũng lại làm thủy thủ đi vòng quanh châu Phi để cùng cảm thông nỗi niềm người dân nô

lệ, đặt chân lên đất Mỹ để tận mắt nhìn thấy nữ thần Tự do để chiêm ngưỡng và suy tư về các dân tộc bị áp bức, bị tước mất tự do Rồi Người sang Anh với nghề quét tuyết, đốt than, phụ bếp để học tập và thấu hiểu tình cảnh của giai cấp công nhân Anh mà Ph.Anghen đã miêu tả Trở về Pháp, Người qua nhiều nghề để kiếm sống mà học tập để đấu tranh cho quyền độc lập,

tự do của dân tộc mình và tổ chức các phong trào đấu tranh dân tộc ở các nước thuộc địa Pháp Và sang Nga, dưới tuyết lạnh để đến tìm chủ nghĩa Lênin mà Người đã từng biết qua bản "Luận cương tháng tư" Và với bộ quân phục Bát lộ quân Trung Quốc, với bộ cà sa Thái Lan, với bộ áo chàm làm ông ké ở hang Pắc Bó, rồi làm chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, đọc bản Tuyên ngôn độc lập bất hủ, mà Người viết ra ở quảng trường Ba Đình và lãnh đạo 2 cuộc chiến tranh thần thánh cho đến khi viết Di chúc để rồi từ biệt thế giới này, vào lúc nào, bất cứ ở đâu, bất cứ làm việc gì, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, sống như thế nào Người cũng chỉ nghĩ đến Tổ quốc, đến nhân dân Đúng như Người nói: "Cả đời tôi chỉ có một mục đích là phấn đấu cho quyền lợi của Tổ quốc và hạnh phúc của nhân dân Bất kỳ bao giờ, bất kỳ ở đâu tôi chỉ theo đuổi một mục đích ích quốc, lợi dân".[26; 238]

Lý tưởng đó, mục đích đó đã ăn sâu vào trái tim Người, nó gắn liền từng lời nói, việc làm, tạo nên cơ sở lối sống mới, lối sống Hồ Chí Minh

Đúng như nhà báo Ôstrâylia nổi tiếng, Bớt - sét, đã viết:" Nói tới một người mà cả cuộc đời mình để ân tình sâu nặng cho nhân dân thì không một ai khác ngoài Chủ tịch Hồ Chí Minh"

2.2 Đặc trưng thứ hai của lối sống Hồ Chí Minh là sự thể hiện một cách cụ thể đạo đức mới, đạo đức Hồ Chí Minh

Đạo đức Hồ Chí Minh là sự kết tinh những tinh hoa đạo đức của dân tộc, của nhân loại và của giai cấp công nhân Cốt lõi của đạo đức đó là Cần, Kiệm, Liêm, Chính Đó là bốn

Người giải thích: "Cần tức là tăng năng suất trong công tác, bất kỳ công tác gì Kiệm tức là không lãng phí thì giờ, của cải của mình và của dân" [ 23; 233]

Người chỉ rõ trong bất cứ lĩnh vực nào cũng cần phải và có thể tiết kiệm Tiết kiệm thời gian, tiết kiệm sức lao động, tiết kiệm tiền của, tiết kiệm nguyên liệu, nhiên liệu, vật liệu đặc biệt là tiết kiệm thời gian

Người viết: "Của cải nếu hết, còn có thể làm thêm Khi thời gian đã qua rồi, không bao giờ kéo nó trở lại được Nếu ai đưa vàng bạc vứt đi là người điên rồ thì ai đưa thời gian, vứt đi là người ngu dại [23; 637]

Song theo Người, tiết kiệm không phải là bủn xỉn, cần tiêu cũng không dám tiêu Khi không nên tiêu xài thì một đồng xu cũng không nên tiêu Khi có việc đáng làm, việc ích lợi cho đồng bào, cho Tổ quốc thì dù bao nhiêu công, tốn bao nhiêu của cũng vui lòng Như thế mới đúng là kiệm" [24; 485] Tiết kiệm không phải khi đất nước còn nghèo thì mới tiết kiệm

mà phải khi giàu cũng vẫn phải thực hành tiết kiệm

Liêm tức là không tham ô và luôn tôn trọng giữ gìn của công và của nhân dân Chính

là việc phải dù nhỏ cũng làm, việc trái dù nhỏ cũng tránh [23; 233]

Bản thân Người là một mẫu mực về thực hiện Cần, Kiệm, Liêm, Chính Người hết sức cần cù lao động, không bỏ phí một hạt gạo, từng trang giấy, từng chiếc phong bì gửi thư Người luôn nhắc nhở đất nước còn nghèo, nhân dân còn chưa được sung sướng, cán bộ không nên bày ra cỗ bàn, tiệc tùng nhiều Người quí thời gian của mình bao nhiêu thì càng quí thời gian của người khác bấy nhiêu và không để bất cứ ai phải chờ đợi mình Với tinh thần đó, Người luôn lên án những hiện tượng chây lười, không lao động, quan liêu, tham ô, lãng phí Theo Người, tham ô là trộm cướp Lãng phí tuy không lấy của công đút túi, song kết quả cũng rất tai hại cho nhân dân, cho Chính phủ, có khi tai hại hơn tham ô Người cho những tệ nạn đó là "kẻ thù nguy hiểm" vì nó không mang gươm súng mà nó nằm lại trong các

tổ chức của ta để làm hỏng việc của ta [24; 489]

Hồ Chí Minh là người tiêu biểu nhất cho lối sống chí công vô tư Hồ Chủ Tịch không

có cái gì riêng Cái gì của nước, của dân là của Người Gia đình của

Người là đại gia đình Việt Nam Song Người lại rất giàu "giàu cả tiền đồ và quang vinh của nước của dân" Người "sống với tâm hồn dân tộc, Ngày mai cùng dân tộc ta ca khúc khải hoàn ".[9; 20]

Người đã thực hiện nghiêm túc điều Người khuyên lớp trẻ: "Đem lòng chí công vô tư

mà đối với người với việc Ham làm những công việc ích quốc, lợi dân, không ham địa vị, công danh phú quý" (Hồ Chí Minh gửi các bạn thanh niên 17/8/1946)

2.3 Đặc trưng thứ ba của lối sống Hồ Chí Minh là yêu thương, đoàn kết con người, sống thủy chung, bao dung độ lượng

Lòng nhân ái của Chủ tịch Hồ Chí Minh trước hết dành cho dân tộc mình, cho người dân lao động bị áp bức Lòng thương yêu con người đó của Người, là lẽ sống, là quan niệm

xử thế trong quan hệ con người với con người, con người với cộng đồng, là đức tin vào sức mạnh lương tri của con người, Về tình cảm đối với nhân dân mình, Người nói một cách ngắn gọn, giản dị nhưng bằng một tình cảm hết sức sâu đậm: "Một ngày đồng bào còn chịu đói khổ

là một ngày tôi ăn không ngon, ngủ không yên" Vì vậy đối với Người: "Hễ còn một người Việt Nam, nào bị bóc lột thì Đảng vẫn cho đó là vì mình vẫn chưa làm tròn, nhiệm vụ" "Nếu dân đói, dân rét là Đảng và Chính phủ có lỗi, nếu dân dốt là Đảng và Chính phủ có lỗi"[25,572]

Có thể nói lòng nhân ái, thương yêu dân tộc mình, thương yêu nhân dân lao động bị

áp bức là động lực thúc đẩy cho hành động tìm đường cứu nước của Người và cũng bắt nguồn từ đó, lối sống của Người thể hiện sự quan tâm chăm lo với tinh thần trách nhiệm cao đến đời sống nhân dân Người lấy nỗi đau khổ của nhân dân làm nỗi đau khổ của chính mình Khi trả lời phóng viên báo Granma (Cu Ba) Người đã nói: "Gộp nỗi đau riêng của mỗi người, mỗi gia đình lại thành nỗi đau khổ của tôi"

Trong thời kỳ bí mật, mỗi lần có một đồng chí hy sinh là mỗi lần lòng Người quặn đau, thương xót Nhiều lần Người không nén được nỗi đau thương đã rơi nước mắt trong những giây phút mặc niệm những đồng chí, đồng bào đã hy sinh trong những cuộc đấu tranh khốc liệt với địch Có lần tại kì họp quốc hội

Người đã ôm ông Nguyễn Văn Tạo khóc sau khi ông trình bày tinh thần đấu tranh bất khuất

và sự hy sinh anh dũng của nhân dân miền Nam

Trong tình thương mênh mông đó Người không sót một ai, từ "Sữa để em thơ, lụa để già " đến các chiến sĩ ngoài tiền tuyến và chị em chăm lo sản xuất và hoạt động ở hậu phương Người cố gắng tìm hiểu tâm tư, nguyện vọng của từng người và suy nghĩ, lo lắng giải quyết chu đáo những nguyện vọng đó của họ: việc làm, đời sống ấm no, hạnh phúc, học tập, vui, chơi, giải trí Tình thương yêu đó không chỉ trên lời nói, sự cảm thông mà được thể hiện bằng những hành động cụ thể

Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, trước nạn đói đe dọa, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi mọi người tiết kiệm, mỗi tuần nhịn ăn một bữa để lấy gạo giúp đồng bào ở những vùng đói kém Riêng Người nêu gương trước Có lần đi họp về người phục vụ vẫn dành phần cơm cho mình Người đã từ chối không ăn Đi chiến dịch biên giới Người không chịu một mình đi ngựa, Người bảo cả 7 người cùng đi để hành lý cho ngựa thồ để đỡ phần nặng nhọc vất vả cho anh em

Người quan tâm đến mọi Người ngay cả lúc Người đang mắc bệnh nặng có chiều hướng nguy kịch Là bệnh nhân Người lại lo sức khỏe cho người thầy thuốc Có một lần các bác sĩ đang xúm quanh bên Bác trên giường bệnh thì Bác goi một nữ y tá tới gần và bảo:

"Mấy hôm nay Bác thấy cháu thức suốt không ngủ bây giờ đi nghỉ để lấy sức" Và Bác lại căn dặn thêm: "Phải biết giữ gìn sức khỏe, sau này có điều kiện cố gắng học lên" Theo lời khuyên bảo đó của Người, người nữ y tá đó đã cố gắng học tập và tiến bộ không ngừng [18] Đúng vậy, trọn cả cuộc đời Người đã "Nâng niu tất cả chỉ quên mình"

Người sống với tình nghĩa thủy chung với người thân trọng họ tộc, những người phục

vụ mình trong cuộc sống, những người giúp đỡ mình trong những lúc khó khăn hoạn nạn, những bạn bè đồng chí

Khi là chủ tịch nước Bác viết thư gửi cậu và dượng là ông Hoàng Phan Kinh và Trần

Lê Hữu ở xã Kim Liên Bác viết: "Tôi rất cảm ơn cậu và dượng đã thư cho tôi không phải vì

vô tình với quê hương nhưng vì lẽ này: trong lúc giặc Pháp đang dày xéo đất nước ta thì phận

sự là người Việt Nam là phải vì nước quên nhà, vì công quên tư " Cuối thư Bác nhờ hai ông chuyển tới thân thích,

nội, ngoai, các cụ và đồng bào trong xã trong huyện "lời chào thân ái và quyết thắng và cho các cháu nhi đồng nhiều cái hôn" Dưới thư Bác kí "Cháu - Hồ Chí Minh" [42]

Năm 1960 ông Nguyễn Sinh Khiêm mất Do bận chiến dịch biên giới đang diễn ra, Bác không về chịu tang được nên đã gửi điện cho dòng họ Nguyễn Sinh chịu bất lễ trước linh hồn người anh cả và xin bà con nguyện lượng cho vì hy sinh tình nhà để lo việc nước,

Những lần về thăm quê, Người nhớ rất rõ ngôi nhà, lối ngõ, cây cối và những đồ vật đầy kỉ nệm thời thơ ấu, Người nhớ giếng Cốc, núi Chung, nhà thờ họ Người vẫn nhớ và nhận được những người bạn cũ thời thơ ấu cùng cắt cỏ, vui chơi với nhau Ở Người tình cảm gia đình vẫn nồng thắm, tình cảm quê hương còn sâu đậm Sự vĩ đại của Người là biết nén tình cảm gia đình, quê hương để lo việc nước

Trong các thời kì cách mạng, Bác khởi xướng hàng loạt phong trào cụ thể: "Đền ơn đáp nghĩa đối với thương binh, gia đình liệt sĩ, những người có công với cách mạng"; "Làm việc thiện cứu giúp những người, những gia đình khó khăn đặc biệt lâm vào hoàn cảnh khó khăn đói kém"; " -Giúp đỡ bộ đội -"

Trong Di chúc Người còn căn dặn hết sức cụ thể và rõ ràng cách xử sự đối với những người đã hy sinh một phần xương máu của mình, đối với liệt sĩ, đối với vợ con của thương binh liệt sĩ, đối với những chiến sĩ trẻ tuổi trong các lực lượng vũ trang nhân dân và thanh niên xung phong, đối với phụ nữ đảm đang, đối với nạn nhân của chế độ xã hội cũ, đối với đông đảo đồng bào ta, nhất là đồng bào nông dân [7]

Đối với những người từng phục vụ Bác, những ngày Tết, hiếu hỷ của gia đình Bác tới thăm hoặc gữi thư thăm hỏi, quà tặng, phúng viếng chu đáo

Bác Hồ là một điển hình về tinh thần khoan dung độ lượng Người cho rằng" Năm ngón tay có ngón dài, ngón ngắn, dài hay ngắn đều chung lại với bàn tay" Chỉ với quan niệm như vậy thì mới "tẩy sạch được đầu óc cô độc, hẹp hòi, cố chấp, thành kiến, tự cao, tự đại, tự phụ, nghi kỵ không cân cứ, xung đột vô nguyên tắc, chúng ta có thể khác nhau về tư tưởng, chính kiến, tính tình cũng

như có thể khác nhau lắm về địa vị xã hội nhưng chúng ta đều yêu nước tất cả hiểu nhau để dung nhau, thương nhau và đoàn kết " [9; 25]

Với tinh thần đó Người đã mời mời ông vua thoái vị - Bảo Đại - làm cố vấn, Nguyễn Hải Thần làm phó chủ tịch nước, mời Trần Trọng Kim cùng cộng tác Với tinh thần đoàn kết cùng chung sức xây dựng đất nước mới có thể xây dựng Mặt trận dân tộc thống nhất nhằm đoàn kết toàn dân tiến hành hai cuộc kháng chiến thần thánh đến thắng lợi cuối cùng, tiến hành công cuộc xây dựng CNXH ở miền bắc, tiến hành công cuộc đổi mới đất nước đạt được những thành tựu hết sức to lớn Với quan niệm như trên mới có thể tạo nên Mặt trận đoàn kết các nước Đông Dương chống đế quốc Mĩ và một phong trào nhân dân thế giới rộng lớn ủng

hộ hai cuộc kháng chiến của nhân dân ta đi đến thắng lợi Cũng với quan điểm đó Người đã xác định "Bốn phương vô sản đều là anh em" và Đảng ta trên tinh thần đó đã góp một phần đáng kể vào sự đoàn kết các phong trào cộng sản quốc tế

Trước khi từ biệt thế giới này Người vẫn còn nỗi lo lắng trong lòng: "Là một người suốt đời phục vụ cách mạng, tôi càng tự hào với sự lớn mạnh của phong trào cộng sản và phong trào công nhân quốc tế bao nhiêu thì tôi càng đau lòng bấy nhiêu vì sự bất hòa hiện nay giữa các Đảng anh em

Tôi mong rằng Đảng ta sẽ ra sức hoạt động, góp phần đắc lực vào việc khôi phục lại khối đoàn kết các đảng anh em trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa quốc tế vô sản có lý có tình" (7)

Về tôn giáo, Người tôn trọng đức tin của người theo đạo Người không bài bác, phủ định lý tưởng của tôn giáo mà khéo hướng lý tưởng đó vào mục tiêu giải phóng dân tộc, mưu cầu hạnh phúc cho nhân dân Người viết: "Tôn chỉ mục đích của đạo Phật nhằm xây dựng một cuộc đòi thuần mỹ, chí thiện bình đẳng, yên vui và no ấm Đức Phật đại từ đại bi, cứu khổ cứu nạn", Về chúa Giê-su, Người viết:"Cả đời người chỉ lo cứu thế độ dân, hy sinh cho

tự do bình đẳng"

Đối với kẻ thù, Người với tinh thần khoan dung độ lượng vì đã nhàn thấy cái bản chất người bên trong họ Người nói: "Trước lòng bác ái thì máu Pháp hay máu Việt đều là máu, Người Việt và người Pháp cùng tin tưởng vào đạo đức, tự do bình đẳng, bác ái"

Cả những kẻ lầm đường lạc lối cả đối với kẻ thù đã bị thất thế, bị bắt làm tù binh, bị thương tật Người cũng thể hiện lòng bao dung, độ lượng Người căn dặn cán bộ: "Phải khoan dung vui mừng đón rước những đứa con vì cảnh ngộ mà lạc bầy Chúa Giê-su nói: "Gặp một người có lỗi mà hối cải thì trên trời vui mừng hơn gặp 99 vị tụ hành"

Năm 1962 ở miền tây Nghệ An bọn phỉ Châu Phả nổi lên chống phá ta quyết liệt Lo

sợ trước sự đe dọa của chúng, nhiều người thuộc các dân tộc trong huyện Kỳ Sơn đã đi theo phỉ Vừ Chông Pao lúc bấy giờ là chủ tịch mặt trận huyện được mời ra gặp Hồ chủ tịch nhân ngày 2/9 Tại phủ Chủ tịch, sau khi Bác hỏi thăm tình hình cuộc sống, bà con các dân tộc Nghệ An, Bác căn dặn: "Kẻ thù của chúng ta là đế quốc Mỹ Ta muốn thắng kẻ thù thì đoàn kết các dân tộc lại Con em các dân tộc có đi theo phỉ thì đừng bắt bớ đánh đập, sỉ nhục họ

mà kêu gọi, giáo dục, thuyết phục họ về với nhân dân, với cách mạng" Theo lời dạy của Người, ông Vù Chông Pao về địa phương với sự giúp đỡ của huyện đã tổ chức một hội nghị lớn, các già làng, trưởng bản, đầu dòng họ được mời về dự Ồng nói lại lời căn dặn của Bác cho mọi người nghe, cả hội nghị ai cũng cảm động, nhiều người đã khóc Sau hội nghị lời căn dặn đó của Bác đã được phổ biến cho bà con trong huyện Và chỉ trong một thời gian ngắn bà con đã vận động được gần 60 thanh niên đi theo phỉ về làm ăn lương thiện Được sự giúp đỡ của dân đến 1964 đã dẹp xong bọn phỉ, nhân dân yên ổn làm ăn [15]

Và trong một lần thăm trại tù binh thấy một người quan ba thầy thuốc rét cóng, Bác lấy chiếc áo khoác ngoài của mình quàng vào người tù binh đó

Lòng khoan dung độ lượng của Người xuất phát từ tinh thần nhân đạo đích thực, tin tưởng vào tính nhân bản của con người, tạo cho người đó có sự đột biến, sự bùng nổ trong nhân cách của họ

Ngợi ca Người, nguyên thủ tướng Ấn Độ Nêru đã nói: "Về cơ bản Người là một con người quần chúng, một lãnh tụ có sự kết hợp giữa lòng khoan dung tột độ và ý chí kiên quyết nhất, Xét theo bất cứ tiêu chuẩn nào Người cũng là nhân vật nổi tiếng nhất trong thời đại của chúng ta"

2.4 Đặc trưng thứ tư của lối sống Hồ Chí Minh là giản dị, khiêm tốn, lịch thiệp, thanh tao

Ông M.Khali, người nước cộng hoa Ả Rập thống nhất nói:

"Thiên thần thoại của chủ tịch Hồ Chí Minh là cuộc sống khiêm tốn"

Đúng vậy, từ lúc thiếu thời đến khi giữ trọng trách cao nhất của quốc gia - Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa - Người luôn luôn sống giản dị, khiêm tổn trong sinh hoạt thường ngày, trong các ăn, mặc, ở, trong cách nói, cách viết

Lúc ở chiến khu Người sống chung cùng với những người trong cơ quan, làm việc ăn

ở, sinh hoạt với nhau như trong một gia đình Hàng ngày bữa ăn của người chỉ có vài ba món

ăn giản đơn, không cầu kỳ Lúc ăn, Người không để rơi một hạt cơm, thức ăn không để thừa, cái bát cái đĩa giữ khô ráo sạch sẽ

Hòa bình lập lại, ở Hà Nội, là chủ tịch nước, Người có phòng làm việc, phòng tiếp khách, nhiều khi phải làm chủ tọa những bữa tiệc chiêu đãi long trọng, nhưng ngày thường chủ tịch cùng nhân viên đều ăn chung Người muốn có cuộc sống hòa đồng với mọi người với quan hệ bình đẳng đúng như Người thường căn dặn "đừng lên mặt, đừng làm quan cách mạng" đối với dân

Năm 1946 Người sang Pháp với tư cách là thượng khách của chính phủ Pháp Tại Biarit đại biểu kiều bào đến thăm Người Khách thì đông phòng không đủ ghế ngồi Trước hoàn cảnh đó Ngườĩ ngồi ngay xuống sàn nhà và mọi người thấy thế cùng ngồi xuống theo và thế là cuộc gặp ấm cúng diễn ra đầy mừng tủi như những người thân trong gia đình lâu ngày

xa đất nước gặp nhau

Nhân dân ta và cả thế giới đều biết đến tư trang của vị chủ tích nước Việt Nam Dân Chủ cộng hòa - Hồ Chí Minh chỉ có vài bộ kaki đã cũ; đôi dép lốp gót đã vẹt mòn; chiếc quạt nan đầu giường trên chiếc chiếu đơn sơ Sau hòa bình lập lại Người về và làm việc tại phủ chủ tịch Trong điều kiện đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn, gian khổ, hai miền Nam Bắc còn bị chia cắt, miền Nam còn dưới ách kìm kẹp, tàn sát của bọn Mỹ Diệm làm Người thường xuyên trăn trở Vì lẽ đó mà Người đã chọn ngôi nhà của người công nhân thợ điện đã

ở trước đây để ở Hàng ngày các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước thấy Bác vừa ở, vừa

tiếp khách trong căn nhà nhỏ chật hẹp, nên đã nhiều lần mời Bác chuyển lên ngôi nhà lớn phủ chủ tịch nhưng Bác đều từ chối Bác bảo ở thế này là tốt lắm rồi so với đồng bào mình đang ở chật chội Phủ chủ tịch để cho nhà nước tiếp khách và nơi vui chơi cho các cháu thiếu nhi Sau chuyến trở về thăm lại Việt Bắc, Bác ngỏ ý làm ngôi nhà sàn để nhớ lại những ngày đồng cam, cộng khổ với bà con dân bản, để được sống hòa hợp với cây cảnh hoa lá gió trăng khoáng đạt, một cuộc sống bình dị, gần gũi với thiên nhiên, cây cỏ xanh tươi với tiếng chim

ca, với đàn cá ngóng trông Người

Cuộc sống bình dị của Người ở đâu và lúc nào không có cái gì khác với đặc trưng thường nhật của người dân Sau thời gian công tác Người cũng cuốc đất tăng gia, chăm nom cây cối, trồng hoa, cho cá ăn Người không muốn và cũng không có cái gì cách biệt với người dân thường Việc gì làm được Người đều tự làm lấy, không muốn làm phiền bất kỳ ai:

tự đánh máy bài viết của mình, trời mưa vẫn tự đến nhà ăn, ăn xong tự thu dọn gọn gàng để tiện cho người phục vụ

Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, với bộ quân phục của người chiến sĩ, Người ra mặt trận chỉ huy chiến dịch Trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội thì Người với bộ đồ

gụ về tát nước chống hạn cùng bà con nông dân, với bộ kaki đã sờn người đi các công trường, nhà máy, tới các hải đảo xa xôi, thăm các chiến sỹ hải quân Bảo vệ vùng biển, đến từng mâm pháo thăm những pháo thủ bảo vệ bầu trời giữa những ngày nắng giớ Đến đâu Người cũng thăm nom, chia sẻ phần vất vả, hy sinh, động viên, khích lệ Sự giản dị đó đã làm Người hòa đồng với nhân dân, kể cả những nguyên thủ quốc gia của các nước được một lần Người tiếp

Cuộc sống của Người đúng như Người thường căn dặn thế hệ trẻ: "Con người ai cũng muốn ăn ngon mặc đẹp nhưng muốn phải đúng thời, đúng hoàn cảnh Trong lúc nhân dân ta còn thiếu thốn mà một người nào đó muốn ăn ngon , mặc đẹp là không có đạo đức".[25, 676]

Trong quan hệ đối xử với mọi người, Người xử sự theo phương châm:

"Khiêm tốn bao nhiêu cũng chưa đủ

Tự kiêu một tỷ cũng là thừa"

Người không muốn ai vẽ tranh, đúc tượng mình cả Người từ chối cả huân chương cao quý mà Quốc hội trao tặng Vì theo Người, huân chương là để tặng thưởng người công huân nhưng tự xét mình chưa có công huân xứng đáng với sự tặng thưởng cao quý đó Theo Người, người có công huân đó là nhân dân miền Nam Và Người đề nghị với Quốc hội: "Chờ ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, Tổ quốc hòa bình thống nhất, Bắc - Nam sum họp một nhà, Quốc hội sẽ cho phép đồng bào miền Nam trao huân chương cao quý đó cho Người"

Lần Bác về thăm quê đầu tiên (12 - 1961), từ máy bay nhanh nhẹn bước xuống với bộ kaki giản dị, giơ tay vẫy chào mọi người, bắt tay chào hỏi một vài cán bộ lãnh đạo đứng gần

đó rồi đi thẳng ngay xuống cuối hàng để bắt tay thân thiết các đồng chí cách mạng lão thành trong bộ trang phục màu hồng của các "Xích vệ đỏ" từ những năm 30 và các cụ đại biểu nhân dân Vừa bắt tay Người hỏi thăm ân cần từng cụ Tỉnh đã bố trí chiếc xe mới nhất để mui trần, kết hoa và mời Bác lên xe về thành phố Khi các đồng chí mời Bác lên xe mui trần đó thì Bác mời cụ Lê Nhu, Chủ tịch mặt trận tỉnh, đảng viên lão thành, người cao tuổi nhất lên

xe đó, còn Bác thì lên chiếc xe GAT 69 cùng các đồng chí lãnh đạo tỉnh Không từ chối được phải lên xe mui trần về thành phố, cụ Lê Nhu người cao to, trán rộng, râu tóc bạc rất đẹp lão nên nhân dần tưởng nhầm là Bác Hồ Xe đi đến đâu, nhân dân hô vang khẩu hiệu "Hồ chủ tịch muôn năm" đến đó Còn xe của Bác chạy theo con đường khác về trụ sở tỉnh ủy

Sáng hôm sau đến thăm nhà máy cơ khí Đúng hẹn xe Bác tới Xuống xe Bác vẫy chào anh chị em công nhân ra đón Ban lãnh đạo nhà máy chạy ra trân trọng mời Bác vào hội trường, nơi có bàn danh dự trang trí lộng lẫy dành cho người Bác liền nói với đồng chí Bí thư đảng ủy nhà máy để Bác đứng ở ngoài sân cho rộng để được gặp đông đủ anh chị em công nhân Thế là sân nhà máy chật ních anh chị em công nhân thân thiết vây quanh Người Sau khi ân cần thăm hỏi Người nói chuyện với anh chị em công nhân với lời lẽ chân tình như một người cha Người đã căn dặn không những phải làm việc năng suất mà còn phải đảm bảo chất lượng nông cụ được sản xuất ra Có như vậy mới thực hiện đúng công nông liên minh

Bằng những việc làm Người đã thể hiện sự giản dị, tính khiêm tốn, tôn trọng người già, không chuộng hình thức

Trước khi Người qua đời, qua Di chúc của mình Người còn dặn lại: "Sau khi tôi qua đời chớ nên tổ chức điếu phúng linh đình để khỏi lãng phí tiền bạc của nhân dân Tôi yêu cầu thi hài được hỏa táng Vì như vậy đối với người sống đã tốt về mặt vệ sinh lại không tốn đất Tro xương thì tìm quả đồi mà trôn, trên mả không nên có bia đá, tượng đồng mà nên xây một ngôi nhà giản đơn rộng rãi, chắc chắn, mát mẻ để những người đến viếng thăm có chỗ nghỉ ngơi và mỗi người trông lên đồi một cây xanh" [7]

Vĩ đại thay, một lãnh tụ trước khi qua đời vẫn giữ lối sống giản dị, khiêm tốn, không tra hình thức, vẫn nghĩ tới dân: dành đất cho người nồng dân canh tác, vẫn quan tâm tới việc bảo vệ môi trường sinh thái, giữ vệ sinh cho mọi người và sức khỏe cho những người khi tới thăm viếng mộ Người, còn dặn dò đừng lãng phí thời gian và tiền bạc vì mình

Sự giản dị của Người còn thể hiện ở chỗ dùng những câu nói dễ hiểu, nhưng làn điệu thơ ca mộc mạc, dễ thuộc, mà diễn đạt những tư tưởng lớn Chẳng hạn như:

"Nước Nga có chuyện lạ đời Biến người nô lệ thành người tự do"

Hoặc như:

"Hòn đá to, hòn đá nặng;

nhiều người nhấc, nhấc lên đặng"

Vừa diễn đạt một tư tưởng lớn: việc dù khó khăn nặng nề đến đâu đi nữa nhưng mọi người cùng đồng lòng nhất trí thì cũng có thể hoàn thành Người đã nêu tấm gương về cách viết, cách nói dễ hiểu, dễ nhớ, dễ phổ biến trong nhân dân những tư tưởng lớn Ngay cả khi những ngày cuối đời nằm trên dường bệnh, Người vẫn ao ước khỏi bệnh để chuyển điều lệ hợp tác xã thành diễn ca cho dân dễ đọc, dễ hiểu, dễ làm theo

Vì vậy, Người phê phán bệnh thích dùng chữ, rất ghét thói thích nước ngoài trong khi tiếng mẹ đẻ vẫn có

Sự giản dị và khiêm tốn của Người hoàn toàn khác với sự giản đơn, tiện mà trái lại còn tạo nên sự thanh tao, lịch sự trong đó Phòng tiếp khách khi có khách Bác dặn dò những cán bộ giúp việc cho Bác phải cắm hoa tươi Khi tiếp khách quốc tế phải rải thảm nhung trang trọng, phải tổ chức những buổi chiêu đãi đàng hoàng, lịch sự, nhưng tiết kiệm, tránh lãng phí tiền của nhân dân

Vào cuối năm 1961 đoàn đại biểu quân sự Trung quốc do nguyên soái Diệp Kiếm Anh dẫn đầu sang thăm nước ta Trong kế hoạch đón tiếp có một nội dung là sau khi đến Hà Nội đoàn sẽ đến chào Chủ tịch Hồ Chí Minh Xem xong kế hoạch Bác đề nghị sửa đổi Bác nói: "Hồi 1938 từ Diên An về phương Nam Bác đã ở trong đơn vị do đồng chí Diệp Kiếm Anh làm đội trưởng, Bác làm bí thư chi bộ Nay đồng chí ấy đến thăm Việt Nam, Bác lại chờ đồng chí ấy đến chào chính thức là không chân tình" Người quyết định đại tướng Võ Nguyên Giáp ra đón đoàn tại sân bay, Bác sẽ đón đoàn tại nhà khách chính phủ và dự bữa cơm thân mật với đoàn

Cách ứng xử của Người thể hiện sự thủy chung của tình bè bạn, tình đồng chí, sự khiêm tốn, lịch thiệp, vượt qua những thông lệ ngoại giao Đúng như tờ báo Anh điện của ấn

độ viết: "Cụ Hồ đã kết hợp nhuần nhuyễn sự tao nhã cao quý với sự nghiêm chỉnh thận trọng,

vì vậy cụ Hồ có một sức hấp dẫn đặc biệt không gì so sánh được"

2.5 Đặc trưng thứ năm của lối sống Hồ Chí Mình là ung dung, lạc quan tin tưởng Với sự hiểu biết uyên bác, niềm tin mãnh liệt vào nhân dân, vào sự đúng đắn của chủ nghĩa Mác - Lê nin, và với biết nhìn xa, trông rộng Người luôn tin tưởng vào tương lai, ở sự tất thắng của cách mạng, của dân tộc, Vì vậy trong hoàn cảnh nào dù người ở trong lao hay ngoài lao, dù cách mạng đang có những khó khăn, thậm chí đang bị thoái trào, bao giờ người cũng điềm tĩnh, ung dùng tràn đầy lạc quan tìm ra cách giải quyết một cách cẩn thận, nghiêm túc theo quy luật "Dị bất biến, ứng vạn biến"