Tóm tắt Luận án tiến sĩ Triết học: Phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay

Mục tiêu của luận án là lý luận và thực trạng phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng, luận án đề xuất một số quan điểm, giải pháp chủ yếu nhằm phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng đáp ứng yêu cầu đổi mới hiện nay

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN THỊ THU THỦY

PHÁT HUY GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG

TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA

Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Mã số: 62 22 03 08

HÀ NỘI - 2018

Công trình được hoàn thành tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Đỗ Thị Thạch

2 TS Nghiêm Sĩ Liêm

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Vào hồi giờ ngày tháng năm 20

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia

và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Gia đình là tế bào của xã hội, là một xã hội thu nhỏ, trong đó hiện diện đầy đủ các quan hệ xã hội như quan hệ kinh tế, quan hệ giáo dục, quan hệ văn hóa, quan hệ tổ chức Gia đình chính là cơ sở kiến tạo nên một xã hội rộng lớn Do đó, sự trường tồn của mỗi quốc gia, dân tộc phụ thuộc rất nhiều vào sự tồn tại và trình độ phát triển của mỗi gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “ Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt Hạt nhân của xã hội là gia đình”

Hiện nay, Việt Nam đang xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa với mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” Để đạt được mục tiêu trên, Đảng, Nhà nước yêu cầu các cấp, ngành, cộng đồng và nhân dân phải thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau, trong đó chú trọng xây dựng “Gia đình văn hóa” (GĐVH) là nhiệm vụ hết sức cơ bản Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) Đảng Cộng sản Việt Nam chỉ rõ: “Xây dựng gia đình no ấm, tiến

bộ, hạnh phúc, thật sự là tế bào lành mạnh của xã hội, là môi trường quan trọng, trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách con người và nền văn hóa Việt Nam”

Quán triệt quan điểm của Đảng, ngày 04 tháng 5 năm 2001, Thủ tướng Chỉnh phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ban hành Quyết định

số 72/2001/QĐ-TTg lấy ngày 28 tháng 6 hằng năm là Ngày gia đình Việt Nam

Ngày 29 tháng 5 năm 2012, Thủ tướng Chỉnh phủ đã ký Quyết định số 629/QĐ-TTg “phê duyệt Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm

2020, tầm nhìn 2030”, trong đó đã chỉ ra việc xây dựng GĐVH ở Việt Nam hiện nay không thể không kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống

đã được hình thành, chắt lọc, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Bởi vì, văn hóa của một dân tộc nói chung, văn hóa gia đình nói riêng là một dòng chảy lịch sử, xuyên suốt từ truyền thống đến hiện đại

Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) là một trong những cái nôi văn hóa của Việt Nam, là nơi cư trú và sinh sống của nhiều gia đình tryền thống (GĐTT) Trong giai đoạn hiện nay, ĐBSH có tiềm năng to lớn về kinh tế, chính trị, văn

hóa, xã hội, điều kiện tự nhiên, truyền thống văn hóa tạo ra lợi thế phát triển cao hơn so với nhiều vùng khác trong cả nước Theo đó, việc phát huy những giá trị của GĐTT trong xây dựng GĐVH cũng có những thuận lợi đáng kể: tăng trưởng kinh tế cao, trình độ dân trí tốt, nhận thức xã hội của người dân khá cao,

vị trí địa lý thuận lợi cho giao lưu văn hóa

Tuy nhiên, trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH cũng có nhiều vấn đề đang đặt ra cần phải được nghiên cứu làm sáng tỏ Nổi bật như chưa có sự thống nhất, tường minh trong nhận thức về giá trị GĐTT; chưa được cụ thể hóa đầy đủ các giá trị của GĐTT thành các tiêu chuẩn, tiêu chí của danh hiệu GĐVH; hoạt động của các chủ thể phát huy, nhất là các cơ quan quản lý Nhà nước chưa đủ mạnh; nhận thức của người dân về ý nghĩa, tầm quan trọng của việc phát huy các giá trị GĐTT chưa đầy đủ, sâu sắc Những hạn chế này dẫn đến tình trạng một bộ phận gia đình, người dân trong vùng chưa phân biệt rõ những giá trị nào của GĐTT cần phát huy, những nội dung nào không còn giá trị, không phù hợp với yêu cầu mới hiện nay, phát huy những giá trị của GĐTT bằng cách nào, v.v

Xuất phát từ ý nghĩa, tầm quan trọng và những bất cập nêu trên, tác giả

chọn đề tài: “Phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình

văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay” làm luận án tiến sĩ với mong

muốn góp phần tìm ra những giải pháp khả thi để phát huy các giá trị tốt đẹp của GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH trong bối cảnh mới hiện nay

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở lý luận và thực trạng phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH, luận án đề xuất một số quan điểm, giải pháp chủ yếu nhằm phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH đáp ứng yêu cầu đổi mới hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài liên quan đến luận án

- Khái quát cơ sở lý luận phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH

ở vùng ĐBSH

- Làm rõ thực trạng phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH và vấn đề đặt ra hiện nay

- Đề xuất một số quan điểm, giải pháp phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu giá trị GĐTT và phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

3.2.1 Về nội dung

Luận án nghiên cứu phát huy giá trị GĐTT Việt Nam, trong đó chủ yếu

là giá trị văn hoá truyền thống của gia đình trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay, bao gồm giá trị đạo đức, giá trị giáo dục, giá trị tâm lý, tình cảm và giá trị ý thức cộng đồng của GĐTT

3.2.2 Về không gian

Luận án nghiên cứu việc phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH

ở vùng ĐBSH thông qua nghiên cứu thực trạng ở một số tỉnh có tính chất đại diện cho vùng như: Hà Nội - trung tâm vùng, thủ đô của cả nước; Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hưng Yên - phía Bắc vùng ĐBSH; Thái Bình, Nam Định - phía Nam vùng ĐBSH

3.2.3 Về thời gian

Luận án nghiên cứu việc phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH

ở vùng ĐBSH thời kỳ đổi mới, đặc biệt là từ khi có Nghị quyết Trung ương

5, khoá VIII (1998) về xây dựng văn hoá, GĐVH đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận và phương pháp luận

- Luận án thực hiện dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về vấn đề gia đình và xây dựng GĐVH ở Việt Nam hiện nay

- Luận án cũng kế thừa tài liệu, công trình của các nhà nghiên cứu, các hoạt động thực tiễn ở Việt Nam và thế giới liên quan đến vấn đề gia đình và xây dựng GĐVH

- Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp với các phương pháp cụ thể để giải quyết nhiệm vụ, mục tiêu nghiên cứu đã đề ra

4.2 Phương pháp cụ thể

Luận án sử dụng nhiều phương pháp trong nghiên cứu chuyên ngành triết học - chính trị xã hội như: lôgic - lịch sử, phân tích, thống kê, so sánh, tổng

hợp… Ngoài ra luận án đã sử dụng phương pháp thu thập thông tin, gồm:

Thông tin thứ cấp: thu thập tư liệu, tài liệu, các văn bản, chỉ thị, nghị quyết của Đảng, báo cáo, thống kê của các cơ quan chức năng có thẩm quyền

và kết quả của các công trình nghiên cứu đã công bố về vấn đề gia đình, giá trị GĐTT và xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH, ở Việt Nam hiện nay

Luận án sử dụng phương pháp điều tra xã hội học thông qua phiếu hỏi bao gồm một số chỉ tiêu đánh giá như: thực trạng nội dung, cách thức tuyên truyền, giáo dục và chủ thể phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay… Đối tượng hỏi là những người đã qua giáo dục phổ thông, đủ điều kiện nhìn nhận, đánh giá quá trình nhận thức những giá trị GĐTT của bản thân từ khi sinh ra đến tuổi trưởng thành ở vùng ĐBSH Tổng số 900 phiếu chia đều cho 6 tỉnh, mỗi tỉnh 150 phiếu hỏi Thời gian thực hiện từ tháng 4 đến tháng tháng 8 năm 2016

5 Đóng góp mới của luận án

- Góp phần làm rõ thực trạng phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH và những vấn đề đang đặt ra hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu, khả thi nhằm thực hiện tốt phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH trong giai đoạn hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Góp phần cung cấp một số luận cứ lý luận, thực tiễn cho việc hoạch định các chính sách về xây dựng GĐVH ở Việt Nam nói chung và vùng ĐBSH nói riêng

- Làm tư liệu tham khảo phục vụ cho việc nghiên cứu và giảng dạy những chuyên đề liên quan đến vấn đề gia đình, xây dựng GĐVH ở Việt Nam trong chuyên ngành chủ nghĩa xã hội khoa học và các chuyên ngành liên quan như: xã hội học, chính trị học, văn hoá học, phụ nữ học…

7 Kết cấu của Luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được kết cấu thành 4 chương, 9 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

1 World Revolution and Family Patterns (Cách mạng thế giới và các

dạng thức gia đình) của William J.Goode; 2 Family structure in nineteeth century Lancashir (Hình thái gia đình người Lancashir thế kỷ 19) của tác giả

Michael Anderson; 3 The future of marriage (Tương lai của hôn nhân) của Jessie Bernard; 4 Family obligations and social change (Gia đình và đời sống

gia đình) của Janet Finch; 5 The futures of the Family (Tương lai của gia đình) của Charles L.Jones, Lorne Tepperman, Susannach J.Wilson - Bản dịch tiếng

Việt do TS Vũ Quang Hà biên dịch và Trần Thị Kim Xuyến hiệu đính; 6 The

Family in Global Prespective - A Gendered Journey (Gia đình theo quan điểm

toàn cầu - Hành trình giới tính) của Elaine Leeder

1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước

1.1.2.1 Các công trình nghiên cứu về gia đình và giá trị gia đình truyền thống

Một số công trình nghiên cứu chung về gia đình tiêu biểu như: 1 Xã hội

học gia đình của Mai Huy Bích (2003); 2 Tìm hiểu tác phẩm: Nguồn gốc gia đình của chế độ tư hữu và của nhà nước, của Lê Trọng Ân (2004); 3 Gia đình học của tác giả Đặng Cảnh Khanh, Lê Thị Quý (2007); 4 Quản lý nhà nước về gia đình: lý luận và thực tiễn của tác giả Lê Thị Quý (2010)…

Nghiên cứu về giá trị gia đình truyền thống có các công trình: 1 Những

tình huống ứng xử trong gia đình của Lê Minh (1994); 2 Đất lề quê thói (phong tục Việt Nam) của tác giả Vũ Văn Khiếu (2001); 3 Lễ tục trong gia đình người Việt Nam của Bùi Xuân Mỹ (2001); 4 Chương trình KX- 07- 02:

“Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay” do GS Phan Huy Lê

và GS Vũ Minh Giang chủ trì; 5 Giá trị tinh thần truyền thống Việt Nam của

GS Trần Văn Giàu (1998); 6 Gia đình Việt Nam - các giá trị truyền thống của Phạm Xuân Nam (2001); 7 Giá trị truyền thống trước thách thức của toàn cầu

hóa, của Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Văn Huyên đồng chủ biên (2002); 8 Gia đình, trẻ em và sự kế thừa các giá trị truyền thống của Đặng Cảnh Khanh

(2003); 9 Gia đình Việt Nam những giá trị truyền thống và các vấn đề tâm -

bệnh lý xã hội của Đặng Phương Kiệt chủ biên (2007); 10 Gia đình - Những giá trị truyền thống của Nguyễn Thế Long (2012)…

1.1.2.2 Các công trình nghiên cứu về thực trạng và xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam hiện nay

Đây là hướng nghiên cứu thu hút được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, tìm hiểu vì thế nên số lượng các công trình nghiên cứu liên quan đến phần này rất phong phú và đa dạng Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu

biểu sau: 1 Gia đình Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa

và hội nhập từ cách tiếp cận so sánh của Nguyễn Hữu Minh chủ biên (2014); 2 Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất nước đổi mới của GS Lê Thi (2002); 3 Gia đình Việt Nam và vai trò của người phụ nữ trong giai đoạn hiện nay của

tác giả Dương Thị Minh (2004); 4 Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam của Lê Ngọc Văn (2011); 5 Vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ

ở nước ta hiện nay, Luận án Tiến sĩ Triết học, của Nghiêm Sĩ Liêm (2001); 6 Đạo đức gia đình trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay, Luận án

Tiến sĩ Triết học của Nguyễn Thị Thọ (2010); 7 Sự biến đổi của văn hóa gia

đình Việt Nam hiện nay, Luận án Tiến sĩ Triết học của Lê Văn Hùng (2015)…

1.1.2.3 Các công trình nghiên cứu về gia đình văn hóa và xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam

Ở hướng nghiên cứu này, chúng ta có thể kể đến một số cuốn sách, luận

án tiến sĩ và một số bài báo đăng trên các tạp chí lý luận, chuyên ngành cụ thể

như: 1 Xây dựng Gia đình văn hóa trong sự nghiệp đổi mới của Trần Hữu Tòng - Trương Thìn (1997); 2 Để có một gia đình văn hóa của Hoàng Bích Nga (2005); 3 Văn hoá gia đình Việt Nam, của Vũ Ngọc Khánh (2007); 4 Về

xây dựng Gia đình văn hóa Việt Nam dưới ánh sáng Đại hội XI của Đảng

đăng trên Tạp chí Cộng sản số 56, tháng 8 năm 2011 của PGS.TS Đỗ Thị

Thạch (2011); 5 Giữ gìn và phát huy giá trị văn hoá dân tộc trong xây dựng

văn hoá gia đình Việt Nam hiện nay, Luận án Tiến sĩ Triết học của An Thị

Ngọc Trinh (2014)

1.1.2.4 Các công trình nghiên cứu về gia đình vùng Đồng bằng Sông Hồng

Công trình nghiên cứu về gia đình vùng ĐBSH tiêu biểu như: 1 Đặc điểm

gia đình đồng bằng sông Hồng của Mai Huy Bích (1993); 2 Gia đình truyền thống - Một số tư liệu nghiên cứu xã hội học, của Khuất Thu Hồng (1996); 3 Sự biến đổi của làng - xã Việt Nam hiện nay (ở Đồng bằng sông Hồng), của Tô Duy

Hợp (2000); 4 Ứng xử của người dân vùng Đồng bằng sông Hồng trong gia

đình của Lê Thị Thanh Hương chủ biên (2009); 5 Đời sống văn hóa của cư dân

Hà Nội, của Nguyễn Hữu Minh chủ biên (2014); 6 Sự biến đổi của văn hóa gia đình đô thị ở Hà Nội từ 1986 đến nay, Luận án Tiến sĩ Văn hóa học, của Vũ Thị

Huệ (2010); 7 Sự biến đổi của chức năng gia đình ở vùng Đồng bằng sông

Hồng trong bối cảnh hiện nay, Đề tài cấp cơ sở Viện Chủ nghĩa Xã hội Khoa

học, của PGS TS Nguyễn Thị Ngân (2013); 8 Các tỉnh ủy ở đồng bằng sông

Hồng lãnh đạo phát triển văn hóa - xã hội trong giai đoạn hiện nay, Luận án

Tiến sĩ Khoa học chính trị của Lê Văn Thư (2015)

Như vậy, có thể thấy, qua thu thập tài liệu tổng quan nghiên cứu và theo hiểu biết của cá nhân, Tác giả nhận thấy chưa có đề tài nào nghiên cứu trực tiếp việc phát huy giá trị GĐTT trong việc xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng nói riêng và Việt Nam nói chung hiện nay

1.2 GIÁ TRỊ CỦA CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC TỔNG QUAN VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU TRONG LUẬN ÁN

1.2.1 Giá trị của các công trình nghiên cứu luận án cần tham khảo

Thứ nhất, các tác giả ở nước ngoài đã làm rõ được cơ sở lý luận chung về

gia đình và những vấn đề liên quan đến hôn nhân gia đình, GĐTT Kết quả của các công trình nghiên cứu này sẽ là những cơ sở lý luận chỉ dẫn cho tác giả luận

án nghiên cứu về vấn đề liên quan đến gia đình trên thực tiễn tốt hơn

Thứ hai, các công trình trong nước đã đưa ra một cách tổng thể, khách

quan về bức tranh gia đình Việt Nam hiện nay Đây là những tài liệu quan trọng

để luận án tham khảo đi sâu phân tích thực trạng phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

Thứ ba, các tác giả đã làm cho bức tranh về GĐVH và xây dựng

GĐVH ở Việt Nam hiện nay dần sáng hơn cả về mặt lý luận và thực tiễn Nghiên cứu tài liệu theo hướng này, giúp cho luận án có cơ sở để đưa ra

đề xuất, kiến nghị, giải pháp có tính khoa học và có thể thực thi trên thực

tế nhằm phát huy tốt giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH

hiện nay

Thứ tư, một số công trình ở ĐBSH về cơ bản đã khái quát được đặc điểm

cấu trúc, chức năng gia đình ĐBSH; phân tích được sự biến đổi của văn hóa làng, văn hóa gia đình, dòng họ và nghiên cứu ứng xử của cư dân đồng bằng sông Hồng nói chung, ứng xử văn hóa của cư dân Hà Nội nói riêng… Đây chính là tài liệu tham khảo trực tiếp giúp tác giả có những căn cứ thực tiễn để phân tích về gia đình, khảo sát, đánh giá thực trạng phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

1.2.2 Hướng nghiên cứu tiếp theo đặt ra cho luận án

Một là, hệ thống hoá cơ sở lý luận, thực tiễn về việc phát huy những giá

trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay, bao gồm: khái quát

về gia đình, GĐTT, giá trị GĐTT, GĐVH; làm rõ sự cần thiết phải phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH; chỉ ra những nội dung, phương thức, chủ thể phát huy cũng như phân tích các yếu tố tác động đến phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

Hai là, phân tích, làm rõ thực trạng phát huy giá GĐTT trong xây dựng

GĐVH ở vùng ĐBSH từ đó chỉ ra vấn đề cần phải giải quyết đặt ra hiện nay

Ba là, trên cơ sở lý luận, thực tiễn nghiên cứu và phân tích thực trạng phát

huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH cùng những vấn đề đặt

ra đòi hỏi phải giải quyết, tác giả luận án đề xuất các quan điểm, giải pháp chủ yếu có tính khả thi nhằm phát huy có hiệu quả những giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT HUY GIÁ TRỊ

GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.1.1 Quan niệm, đặc trưng và giá trị gia đình truyền thống

2.1.1.1 Gia đình truyền thống

Trên cơ sở phân tích quan niệm và cách tiếp cận của một số nhà nghiên

cứu về GĐTT, tác giả luận án quan niệm GĐTT là sản phẩm của xã hội nông

nghiệp cổ truyền, tồn tại, phát triển cả ở thành thị, nông thôn, có thể theo tư tưởng Nho gia hoặc ít ảnh hưởng của Nho gia, trong đó chứa đựng nhiều yếu

tố tương đối ổn định, bền vững phản ánh văn hóa bản địa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác tạo nên nét đặc sắc của văn hóa dân tộc

2.1.1.2 Đặc trưng của gia đình truyền thống

Một là, GĐTT là sản phẩn của xã hội nông nghiệp cổ truyền, gắn với nền

kinh tế tự nhiên, sản xuất tự cung, tự cấp là chính và ít biến đổi trong biến thiên

của lịch sử

Hai là, gia đình thường đông con, kết hôn sớm

Ba là, gia đình có kết cấu bền chặt, quy mô lớn

Bốn là, tư tưởng, giá trị chuẩn mực gia đình và giáo dục trong gia đình

chủ yếu theo tư tưởng của Nho giáo

Năm là, tính cố kết cộng đồng, yêu thương và có trách nhiệm cao đối với

các thành viên trong gia đình thậm chí mở rộng ra dòng họ, làng, xã và quê

hương, đất nước

2.1.1.3 Giá trị của gia đình truyền thống Việt Nam

Trên cơ sở luận bàn về giá trị, truyền thống và vai trò của giá trị truyền

thống, tác giả hiểu Giá trị GĐTT là những yếu tố, những mặt, những quy tắc,

chuẩn mực đúng đắn, tốt đẹp, tích cực về đạo đức, giáo dục, tâm lý tình cảm

và ý thức cộng đồng được nảy sinh, hình thành, tồn tại, phát triển trong GĐTT, được cộng đồng xã hội cũng như từng GĐTT thừa nhận, hướng tới, áp dụng, lưu giữ và truyền lại cho các thế hệ sau Nó là cái tương đối ổn định,

được lưu truyền trong mỗi gia đình, giúp cho các thành viên trong gia đình noi

theo, xác định được mục tiêu, phương hướng cho hoạt động của mình.Giá trị

của GĐTT đã góp phần chủ yếu tạo ra sự êm ấm, hạnh phúc của gia đình, là tế bào lành mạnh để phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và góp phần hình thành nên truyền thống của dân tộc, hình thành nên nền văn hóa đậm đà bản sắc của dân tộc Việt Nam

2.1.2 Quan niệm và đặc trưng của gia đình văn hóa

Qua nghiên cứu, kế thừa các công trình đi trước, tác giả hiểu: GĐVH là

một kiểu gia đình mới được hình thành trên cơ sở giữ gìn, kế thừa, phát huy những giá trị tốt đẹp của GĐTT, của văn hóa dân tộc, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những giá trị tiến bộ, nhân văn của nhân loại trong thời đại mới Gia đình đó phải tạo ra được môi trường tốt để các thành viên trong gia đình có điều kiện phát triển toàn diện, hài hòa cả vật chất lẫn tinh thần và để gia đình thực sự là tế bào mạnh khỏe, thúc đẩy phát triển xã hội

Từ quan niệm và các tiêu chí công nhận về GĐVH, tác giả cho rằng GĐVH bao gồm 05 đặc trưng cơ bản sau: là sản phẩm của xã hội mới khi nước Việt Nam giành được độc lập và lựa chọn phát triển đất nước theo con đường định hướng xã hội chủ nghĩa; thường là gia đình có quy mô nhỏ (gia đình hạt nhân, gia đình hai thế hệ), ít con và kết hôn theo quy định của pháp luật; gương mẫu chấp hành đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, quy định của địa phương, nơi cư trú và tích cực tham gia các phong trào thi đua; là sự kết hợp giữa những giá trị tốt đẹp của GĐTT với những yếu tố tiến bộ, nhân văn của thời đại; là gia đình no ấm, dân chủ, bình đẳng, tiến bộ và hạnh phúc, bền vững

2.2 NỘI DUNG, PHƯƠNG THỨC, CHỦ THỂ VÀ SỰ CẦN THIẾT PHÁT HUY GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY

2.2.1 Nội dung, phương thức, chủ thể phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay

2.2.1.1 Nội dung những giá trị gia đình truyền thống cần phát huy trong xây dựng gia đình văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng

Thứ nhất, phát huy giá trị đạo đức của GĐTT thể hiện qua các mối quan

hệ giữa các thành viên trong gia đình: vợ - chồng (sống yêu thương, tình nghĩa,

thủy chung, hòa thuận); cha mẹ - con cái (cha mẹ hiền từ, sẵn sàng hy sinh, chăm sóc cho con, con cái có hiếu với cha mẹ); ông bà - con cháu (ông bà gương mẫu, hòa thuận, con cháu hiếu thảo, hiền lành, chăm ngoan); anh/chị -

em (anh, chị, em hòa thuận, thương yêu, gắn bó, đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau)

Thứ hai, phát huy giá trị giáo dục của GĐTT, gồm: giáo dục các chuẩn

mực đạo đức trong gia đình, ứng xử bên ngoài xã hội; giáo dục học tập văn hóa; giáo dục lao động, rèn luyện tính tự lập và giáo dục giới tính cho con trẻ

Thứ ba, phát huy giá trị tâm lý, tình cảm của GĐTT, gồm: phát huy sự

yêu thương, quan tâm, chăm sóc, đùm bọc, sẻ chia và tạo điều kiện để mỗi thành viên trong gia đình có tâm lý, tinh thần tốt; có điều kiện để phát triển toàn diện

Thứ tư, phát huy giá trị ý thức cộng đồng của GĐTT, gồm: tình yêu nước,

thương nòi, đoàn kết, chịu thương, chịu khó, hiếu học, nhân ái…của dân tộc Việt Nam

2.2.1.2 Phương thức phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng

Trên cơ sở luận bàn về khái niệm phương thức, hình thức, phát huy, tác giả đưa ra các phương pháp thực hiện trong việc phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở Việt Nam nói chung và ở ĐBSH nói riêng hiện nay bao gồm: tuyên truyền, giáo dục, thuyết phục, sử dụng phương pháp ám thị, nêu gương trong gia đình, nhà trường và xã hội…

2.2.1.3 Chủ thể phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở vùng đồng bằng sông Hồng

Trong phạm vi nghiên cứu của luận án, tác giả nghiên cứu, xem xét chủ thể phát huy từ ba góc độ: gia đình, cộng đồng xã hội, nhà trường ở vùng ĐBSH

2.2.2 Sự cần thiết phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay

Phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH ở vùng ĐBSH hiện nay là tất yếu khách quan vì:

Thứ nhất, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của vùng Thứ hai, những biến đổi phức tạp của giá trị GĐTT hiện nay đặt ra yêu

cầu khách quan cần phải kế thừa, phát huy giá trị GĐTT trong xây dựng GĐVH

ở vùng ĐBSH hiện nay

2.3 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN PHÁT HUY GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY

2.3.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, văn hóa xã hội của vùng đồng bằng sông Hồng

ĐBSH có lịch sử phát triển lâu đời nhất Việt Nam, được coi là cái nôi của nền văn hóa dân tộc, nằm trong vị trí địa lý thuận lợi, tài nguyên thiên nhiên dồi dào, phong phú, đang dạng, lại có Thủ đô Hà Nội nên đây là vùng phát triển kinh tế, văn hóa xã hội năng động nhất cả nước Phát huy lợi thế của vùng, các gia đình vùng ĐBSH có điều kiện thuận lợi để phát huy tốt các giá trị của GĐTT, đồng thời cũng học hỏi, tiếp thu các giá trị mới để xây dựng gia đình thành GĐVH - ấm no, tiến bộ, hạnh phúc

Bên cạnh những mặt thuận lợi, đặc điểm tự nhiên, kinh tế, văn hóa xã hội vùng BĐSH cũng tồn tại một số hạn chế như: thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, lũ lụt, hạn hán, dịch bệnh làm cho tâm lý và đời sống của các gia đình bị ảnh hưởng nghiêm trọng; tư tưởng gia trưởng, trọng nam khinh nữ gây bất bình đẳng giới, mất dân chủ; tư tưởng văn hóa làng, cộng đồng, quen suy nghĩ theo thói quen đám đông, triệt tiêu tính sáng tạo của mỗi cá nhân khi điều kiện kinh tế, xã hội thay đổi; các hủ tục, mê tín, dị đoan vẫn tồn tại… làm thổi bùng những mặt hạn chế, những phong tục, tập quán lạc hậu gây tác động xấu đến xây dựng GĐVH nói riêng và phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của vùng ĐBSH nói chung

2.3.2 Đặc trưng gia đình truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng

Gia đình vùng ĐBSH ngoài những đặc điểm chung giống GĐTT Việt Nam, còn có những đặc trưng riêng như: sống tập trung, đông đúc - đề cao tính cộng đồng và gắn bó sâu nặng với văn hóa làng xã; vẫn còn nặng tư tưởng