Luận văn Thạc sĩ Lịch sử: Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa đến năn 2006

Luận văn Thạc sĩ Lịch sử: Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa đến năn 2006 gồm 3 chương với những nội dung về tiến trình bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ (1975 – 1995); quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa đến cuối nhiệm kỳ thứ hai của tổng thống Bill Clinton (1995 – 2000) và dưới thời tổng thống George Bush (2001 – 2006).

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HỒ CHÍ MINH

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Quan hệ ngoại giao ngày nay là một yếu tố quan trọng để đưa bất kỳ nước nào đến thành công Xu thế hợp tác hóa, toàn cầu hóa đã đưa các nước xích lại gần nhau hơn kể cả những nước trước đây từng thù địch nhau, nay làm bạn, hợp tác với nhau để phát triển Mối quan hệ giữa Việt Nam và Hoa

Kỳ từ 1995 đến nay là một trong những điển hình của chính sách “Khép lại quá khứ, hướng về tương lai” đó

Tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ không phải diễn ra một cách suôn sẻ Năm 1976, chính quyền của Tổng thống Jimmy Carter đã có chủ trương bình thường hóa quan hệ với Việt Nam nhưng không thành công do hai bên có nhiều bất đồng về việc giải quyết hậu quả chiến tranh Từ giữa thập niên 80 đã có những nỗ lực của cả hai phía để chính thức nối lại quan hệ ngoại giao nhưng do “Hội chứng Việt Nam” còn rất nặng

nề trong xã hội Hoa Kỳ, thậm chí ngay cả về phía Việt Nam không hẳn mọi người đã đồng ý bắt tay lại với Hoa Kỳ Mặt khác, tình hình khu vực và quốc

tế vào thời điểm ấy còn nhiều yếu tố gây trở ngại cho tiến trình này Từ nửa sau thập niên 80, tình hình thế giới có nhiều thay đổi làm đẩy nhanh nhịp độ

đi đến bình thường hóa quan hệ giữa hai nước Tuy nhiên, do quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ được xây dựng lại trên cơ sở xóa đi những mâu thuẫn trong và sau chiến tranh nên nó không tránh khỏi những khập khiễng Vì vậy, việc nhận định bản chất và xu hướng của việc thiết lập lại mối quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ là hết sức cần thiết cho việc hoạch định chính sách đối ngoại của chúng ta

Sau khi nối lại quan hệ ngoại giao, tất cả các mặt trong quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đã phát triển một cách tích cực và toàn diện Hai nước

đã tiến hành đối thoại và trao đổi nhiều đoàn ngoại giao, Quốc hội, doanh nghiệp, du lịch… Hai Tổng thống gần đây nhất của Hoa Kỳ là Bill Clinton và George W Bush đã sang thăm chính thức Việt Nam Những ảnh hưởng về kinh tế giáo dục, văn hóa… của Hoa Kỳ ngày càng rõ nét ở Việt Nam Tất cả

những điều đó đã tạo ra nhu cầu tìm hiểu về những thay đổi trong chính sách ngoại giao giữa hai nước từ đó tìm ra nguyên nhân của những thay đổi mau

lẹ đó

Bên cạnh những mặt tích cực mà Việt Nam và Hoa Kỳ đạt được từ khi bình thường hóa, đã nảy sinh một số mâu thuẫn trong quan hệ giữa hai nước đặc biệt là vấn đề dân chủ, nhân quyền và tranh chấp thương mại Đây không phải là ngoại lệ trong quan hệ quốc tế Thực tế lịch sử cho thấy có rất nhiều nước đã gặp phải những vấn đề tương tự trong quan hệ với Hoa Kỳ mà điển

hình là Trung Quốc Do vậy, việc tìm hiểu nguyên nhân đưa đến những mâu thuẫn trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ và đưa ra phương hướng để khắc phục là hết sức cần thiết nếu chúng ta muốn đẩy nhanh hơn nữa mối quan hệ này

Có thể nói, việc bình thường hóa và phát triển mối quan hệ với Hoa Kỳ góp phần quan trọng vào việc phát triển kinh tế đối ngoại của Việt Nam trong thời kỳ đổi mới đất nước Tạo dựng lại mối quan hệ với Hoa Kỳ là chìa khóa

để mở ra những cơ hội cho Việt Nam phát triển nhanh và cũng phù hợp xu hướng toàn cầu hóa trong thời đại ngày nay Xuất phát từ những nhu cầu có

tính chất khoa học và thực tiễn trên, tôi đã chọn đề tài “Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa đến năm 2006” làm đề tài luận văn tốt

nghiệp

Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ là một vấn đề rất được quan tâm, không những ở góc độ nhà nước hay ngành ngoại giao mà còn ở góc độ nghiên cứu khoa học, vì mối quan hệ này là một hiện tượng tiêu biểu cho xu thế hợp tác,

toàn cầu hóa trong thời đại ngày nay Mục đích của việc thực hiện đề tài này

là khái quát lại tiến trình bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ và cung cấp một cái nhìn tổng quan về quan hệ giữa hai nước sau khi bình thường hóa đến nay

Về mặt lý luận, nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ là tiếp cận một khía cạnh rất quan trọng trong lịch sử ngoại giao Việt Nam sau khi nước ta chấm dứt chiến tranh lập lại hòa bình và tái thiết đất nước Một thời gian dài mối quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ bị gián đoạn vì nhiều lý do chủ quan của hai nước và khách quan của tình hình quốc tế, khi mà hai khối xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa luôn có xu hướng đối đầu và gần như cự tuyệt quan

hệ với nhau Vì vậy, việc Việt Nam và Hoa Kỳ vượt qua những trở ngại về tâm lý, chính trị và lịch sử để nối lại quan hệ giữa hai nước là một trong những biểu hiện cụ thể của sự thay đổi trong tiến trình lịch sử thế giới và việc nghiên cứu mối quan hệ này là góp phần lý giải xu hướng mới đó của thời đại

Do vai trò to lớn của Hoa Kỳ trong việc điều hòa các mối quan hệ trên toàn thế giới, nên việc tìm hiểu mối quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ sẽ tạo

cơ sở để nhận định về con đường phát triển của ngoại giao Việt Nam trong những thập niên gần đây Đường lối ngoại giao rụt rè trước đây đã được thay thế bằng tư duy mới thông thoáng hơn; những hạn chế trong ngoại giao thời

kỳ Chiến tranh lạnh đã dần được xóa bỏ đặt nền ngoại giao Việt Nam đứng trước những cơ hội rộng mở để thể hiện vai trò của mình

Về mặt thực tiễn, việc nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ sẽ tạo

cơ hội cho việc thông hiểu giữa hai nước; từ đó củng cố và thúc đẩy mối quan

hệ này lên những tầm cao mới Điều này có ý nghĩa rất quan trọng đối với tiến trình phát triển của Việt Nam vì Hoa Kỳ không những là một cường quốc phát triển mà còn đóng vai trò hết sức quan trọng trong đời sống kinh tế,

chính trị của toàn thế giới Tăng cường mối quan hệ với Hoa Kỳ chính là cơ hội để Việt Nam mở rộng quan hệ với bên ngoài

Những vấn đề tồn tại được vạch ra từ việc nghiên cứu quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ sẽ góp phần định hướng cho việc hoạch định chiến lược ngoại giao trong tương lai của Việt Nam nhằm giải quyết những hạn chế trong quan hệ giữa hai nước để vừa khai thác tối đa những lợi ích từ ngoại giao vừa đảm bảo tính độc lập, bền vững về chính trị, kinh tế

Tìm hiểu quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ sau bình thường hóa cũng là cơ hội để hàn gắn lại tình cảm giữa hai dân tộc vốn ít nhiều bị tổn thương trong chiến tranh Trong quá khứ, hai dân tộc vốn có những mối quan hệ tốt đẹp, từng sát cánh với nhau trong cuộc chiến tranh chống lại phát xít, do vậy, việc nối lại quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ là cơ hội để nhân dân hai nước tìm lại mối quan hệ tốt đẹp vốn có của mình

Đối với bản thân, việc thực hiện đề tài này giúp tôi củng cố và nâng cao kiến thức về mối quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Hoa Kỳ nói riêng và với bạn bè thế giới nói chung làm nền tảng cho việc học tập, giảng dạy và nghiên cứu lịch sử ngoại giao Việt Nam Đây cũng là cơ hội để tôi trau dồi những kỹ năng cơ bản trong công tác nghiên cứu lịch sử cũng như thực hành những phương pháp lịch sử mà tôi được tiếp cận từ giảng đường đại học và sau đại học lâu nay Từ việc thực hiện đề tài này, tôi có cơ hội góp nhặt một phần hiểu biết nhỏ bé của mình vào kho tàng kiến thức về lịch sử quan hệ ngoại giao của Việt Nam thời kỳ hiện đại

2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Như tên đề tài luận văn, đối tượng nghiên cứu là quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ sau khi bình thường hóa Thuật ngữ “quan hệ” ở đây nhằm chỉ quan

hệ đối ngoại giữa những nước độc lập và có đầy đủ chủ quyền Trước khi bình thường hóa, giữa Việt Nam và Hoa Kỳ vẫn có một vài mối quan hệ qua

lại nhưng thường là những phi vụ kinh tế nhỏ lẻ ở mức độ cá nhân hoặc sự giúp đỡ của các tổ chức phi chính phủ của Hoa Kỳ tại Việt Nam chứ chưa được nâng lên tầm nhà nước Sau khi bình thường hóa, mối quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ đã có những thay đổi về cả lượng và chất, những giới hạn do chính sách cấm vận trước đây của Hoa Kỳ dần được gỡ bỏ và quan hệ giữa hai nước trở nên sôi động hơn rất nhiều Từ đó có thể thấy bình thường hóa chính là môi trường thuận lợi của mối quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ năm 1995 đến nay và cũng là không gian nghiên cứu của đề tài luận văn

Phạm vi thời gian nghiên cứu chính của đề tài bắt đầu từ năm 1995 khi Tổng thống Bill Clinton tuyên bố bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Việt Nam (11/07/1995) đến khi ký chính thức thỏa thuận song phương Việt Nam – Hoa Kỳ về việc Việt Nam tham gia Tổ chức Thương mại thế giới WTO (31/05/2006) Tương ứng với mốc thời gian trên là hai đời Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton (tính từ 1995 đến 2001) và George W Bush (tính từ

2001 đến 2006) Đây là hai cột mốc quan trọng trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa đến nay Nếu như năm 1995 là thời điểm hai nước chính thức thiết lập lại quan hệ ngoại giao, thì năm 2006 là thời điểm diễn ra nhiều sự kiện lớn đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ trong quan hệ hai nước, thể hiện sự bình thường hóa hoàn toàn giữa Việt Nam và Hoa Kỳ theo những tiêu chí mà hai nước đề ra

Trong thời gian này giữa Việt Nam và Hoa Kỳ diễn ra nhiều hoạt động ngoại giao, nhiều động thái chính trị – kinh tế tương đối phức tạp Vì vậy, trong phạm vi một luận văn tốt nghiệp cao học, tôi không thể đề cập được hết tất cả các mặt cũng như tất cả những chi tiết của mối quan hệ này mà chỉ tập trung nghiên cứu những vấn đề sau:

Chính sách đối ngoại của Việt Nam và Hoa Kỳ từ khi hai nước bình thường hóa với nhau Trong đó, chúng tôi cố gắng làm rõ những thay đổi cơ

bản của những chính sách này so với thời kỳ trước tạo cơ sở thuận lợi cho việc nhận thức tốt hơn xu hướng phát triển của quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ

Về những thành tựu đã đạt được trong quan hệ giữa Việt Nam và Hoa

Kỳ, chúng tôi tập trung chính vào quan hệ kinh tế và chính trị Đây là hai lĩnh vực cơ bản hàng đầu của quan hệ quốc tế hiện đại Trọng tâm của chính sách đối ngoại của Việt Nam trong thời kỳ đổi mới là tranh thủ mọi nguồn lực từ bên ngoài để phát triển kinh tế nhưng đồng thời phải đảm bảo ổn định về chính trị Về phía Hoa Kỳ, sau khi đã đạt được những kết quả khả quan việc giải quyết vấn đề người Mỹ mất tích trong chiến tranh, đã chuyển dần sang mục tiêu hợp tác kinh tế với Việt Nam để khai thác một thị trường mới đầy tiềm năng sau một thời gian dài cấm vận Hai nước đã đạt được một số thành tựu đáng kể đặc biệt là việc ký Hiệp định thương mại song phương (năm 2001) và thỏa thuận gia nhập WTO giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, nhưng do xuất phát điểm kinh tế của hai nước rất khác nhau cùng với sự hiểu biết chưa đầy

đủ chính sách pháp luật của nhau nên giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đã xuất hiện một số tranh chấp thương mại cần được quan tâm giải quyết để thúc đẩy hơn nữa quan hệ kinh tế giữa hai nước Trong lĩnh vực chính trị, hai nước đã chính thức thiết lập đại sứ quán, tiến hành trao đổi nhiều đoàn ngoại giao, chính trị, quân sự mà nổi bật nhất là các chuyến thăm chính thức của các nhà lãnh đạo Việt Nam và Hoa Kỳ Tuy vậy, chính phủ Hoa Kỳ tiếp tục thi hành những quan điểm chính trị của mình trong quan hệ với Việt Nam về vấn đề nhân quyền, dân chủ, tự do tôn giáo đòi hỏi chúng ta phải tỉnh táo và khéo léo trong ứng xử ngoại giao để vừa duy trì quan hệ hợp tác vừa giữ vững độc lập

và tự chủ về chính trị

Trong quá trình thực hiện đề tài, để phục vụ tốt hơn cho việc nghiên cứu đối tượng chính, tôi cũng đề cập đến một số lĩnh vực khác trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ như quân sự, giáo dục, y tế, văn hóa… để làm rõ hơn

những thành tựu về quan hệ kinh tế và chính trị mà Việt Nam và Hoa Kỳ đã đạt được đồng thời thể hiện tính toàn diện trong quan hệ giữa hai nước

Từ những thành tựu đạt được trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa đến năm 2006 có thể rút ra những bài học kinh nghiệm cho ngoại giao Việt Nam đặc biệt là trong quan hệ với các cường quốc như Hoa

Kỳ nhằm thực hiện tốt hơn nữa chủ trương của Đảng và Chính phủ về việc phát huy vai trò của đối ngoại nhằm phát triển kinh tế – xã hội trong thời điểm hiện tại và tương lai

3 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

Trong những năm gần đây, quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ ngày càng thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu không chỉ vì Hoa Kỳ là một nước lớn, đóng vai trò quan trọng trong nền ngoại giao toàn cầu mà còn do yếu tố lịch sử trong quan hệ giữa hai nước Hai nước đã trải qua một cuộc chiến tranh kéo dài gần 30 năm và cắt đứt hoàn toàn quan hệ trong 20 năm, do vậy việc hai nước thiết lập quan hệ năm 1995 là một sự kiện mang tính lịch sử, được dư luận rất quan tâm Mặt khác, những tác động tích cực của quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ đến sự phát triển kinh tế – xã hội của Việt Nam càng thúc đẩy nhu cầu tìm hiểu về mối quan hệ này

Do mốc thời gian của vấn đề mà đề tài này nghiên cứu gần với thời điểm hiện tại nên đến nay vẫn chưa có một công trình chính thức nào trình bày một cách toàn diện đến quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ trong khoảng 10 năm sau bình thường hóa nhưng từng mặt, lĩnh vực của mối quan hệ này ít nhiều đã được đề cập đến trong các tác phẩm nghiên cứu lịch sử ngoại giao Việt Nam, bài viết chuyên đề và một số công trình khoa học khác nhau

Việc nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ mới được tiến hành trong khoảng mười năm trở lại đây vì mối quan hệ này chỉ thực sự được nối lại từ

năm 1995 Có thể xem tạp chí “Châu Mỹ ngày nay” là tạp chí đi đầu trong

việc nghiên cứu mối quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ những ngày đầu sau khi bình thường Từ đó đến nay, mỗi sự kiện quan trọng trong mối quan hệ ấy đều được tạp chí này ghi nhận dưới dạng các bài giới thiệu nhận xét, đánh giá của nhiều chuyên gia nghiên cứu lịch sử, ngoại giao, kinh tế… Thông qua tạp chí này, phong trào nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ thu hút được sự quan tâm của rất nhiều học giả như Phó Giáo sư Phó Tiến sĩ Đỗ Lộc Diệp, Tiến sĩ Phạm Thị Thi thuộc Trung tâm nghiên cứu Bắc Mỹ; Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Thiết Sơn, Tiến sĩ Lê Khương Thùy của Viện nghiên cứu Châu Mỹ…

Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ còn là đề tài thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu nước ngoài như Mark E Manyin tìm hiểu về quá trình bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ và những thành tựu đạt được trong quan hệ hợp tác giữa hai nước sau khi bình thường hóa Emiko và Will Martin thuộc Nhóm nghiên cứu phát triển của Ngân hàng thế giới với chuyên khảo

“Ảnh hưởng của việc Mỹ trao quy chế Tối huệ quốc cho Việt Nam” Ngoài ra

còn có sự đóng góp của những nhà chính trị, ngoại giao Hoa Kỳ như Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Douglas Pete Peterson (nhiệm kỳ 1997 – 2001), Raymond Burghardt (nhiệm kỳ 2001 – 2004), Thượng Nghị sĩ John F Kerry, John McCain…

Năm 2003, tổ chức Asia Foundation đã kết hợp với Học viện Quan hệ quốc tế của Việt Nam tổ chức một cuộc hội thảo về quan hệ Việt Nam – Hoa

Kỳ tại đại học Georgetown Những bài tham luận tại Hội thảo đã được tập

hợp thành một công trình chung mang tên: “Đối thoại về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ, những vấn đề nội tại” (Dialouge on U.S – Vietnam relations,

domestic dimensions) với sự đóng góp của nhiều nhà nghiên cứu như Frederick Z Brown, Mark E Manyin, Phan Doãn Nam, Phạm Quốc Bảo, Vũ Xuân Trường… Thông qua việc phân tích tình hình thực tế của từng nước trong vài thập niên gần đây như công cuộc đổi mới và những thay đổi trong

chính sách đối ngoại của Việt Nam; vai trò của Quốc hội hai nước trong tiến trình bình thường hóa quan hệ; đường lối hợp tác phát triển kinh tế trong tương lai… các nhà khoa học của hai bên đã bước đầu đi đến sự đồng thuận

về khả năng thúc đẩy nhanh hơn nữa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ trên cơ sở hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau

Nhân dịp kỷ niệm 10 năm bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa

Kỳ, từ ngày 17 đến ngày 20 tháng 3 năm 2005, đã diễn ra một cuộc hội thảo quy mô với chủ đề quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ sau 10 năm thiết lập quan hệ ngoại giao và 30 năm cuộc chiến tranh Việt Nam tại Trung tâm Việt Nam thuộc Trường Đại học Texas, tiểu bang Texas, Hoa Kỳ Cuộc hội thảo đã thu hút được đông đảo các diễn giả nổi tiếng của Hoa Kỳ, các nhà nghiên cứu hàng đầu về Việt Nam cùng các quan chức cấp cao, trong đó có cựu Đại sứ

Mỹ tại Việt Nam, ông Raymond Burghardt và đại sứ hiện nay Michael Marine tham dự Các tham luận trình bày tại hội thảo đều tập trung phân tích chủ đề nhìn lại quá khứ để hướng về tương lai trong mối quan hệ Việt Nam –

Hoa Kỳ Trong đó tham luận của học giả Larry Berman "Một thập kỷ hòa giải: Việt Nam – Mỹ hôm nay và ngày mai" được đặc biệt chú ý Hội nghị là

cơ hội để các nhà nghiên cứu nhìn nhận lại chặng đường 10 năm quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ đó đưa ra những triển vọng hợp tác giữa hai nước trong tương lai

Cũng trong dịp kỷ niệm này, Hội Việt Mỹ – một tổ chức hợp tác phát

triển giáo dục đã xuất bản tập san: “Việt Nam – Hoa Kỳ, những triển vọng mới” (Vietnam – US set in motion) gồm nhiều bài viết trình bày những vấn đề

lịch sử trong tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa hai nước, những nhận định về mối quan hệ này trong tương lai… Tuy không mang tính chất lịch sử chuyên ngành, nhưng đóng góp lớn nhất của tập san này là cung cấp cái nhìn sinh động về tiến trình bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ cũng

như những thành tựu đối ngoại mà hai nước đã đạt từ sau khi bình thường hóa Các tác giả của những bài viết này đa phần là những người đã trực tiếp hoặc gián tiếp góp phần vào việc phát triển quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ trên nhiều lĩnh vực khác nhau do đó mà nhận định của họ tương đối chân thực và

có giá trị lịch sử

3.1 Những công trình nghiên cứu của các tác giả Việt Nam

Để đóng góp vào việc tìm hiểu lịch sử quan hệ giữa Việt Nam và Hoa

Kỳ, Phó giáo sư Tiến sĩ Phạm Xanh đã xuất bản tác phẩm “Góp phần tìm hiểu lịch sử quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ” đề cập đến quan hệ giữa hai nước từ

những ngày đầu (1787) đến khi Hoa Kỳ bắt đầu can thiệp vào cuộc chiến

tranh Đông Dương (1949) Qua đó, tác giả muốn làm rõ “những cơ hội tốt đẹp cho hai dân tộc hiểu biết lẫn nhau, làm bạn với nhau trong suốt gần 200 năm đó, nhưng những cơ hội đều bị bỏ lỡ, do nhiều nguyên nhân khác nhau

cả khách quan lẫn chủ quan” [57, tr 6] Tuy không liên quan trực tiếp đến

nội dung của đề tài này nhưng những tư liệu mà tác giả Phạm Xanh đưa ra đã giúp trang bị cho người viết những cái nhìn tổng quan ban đầu về lịch sử quan

hệ Việt Nam – Hoa Kỳ, từ đó nhận thấy được những tiềm năng và cơ hội tốt đẹp để hai dân tộc hiểu biết nhau hơn

Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ là một bộ phận không thể tách rời của ngoại giao Việt Nam nói chung và chịu sự chi phối của đường lối, chính sách đối ngoại mà Đảng và chính phủ đã đề ra Do vậy mà, việc tìm hiểu lịch sử ngoại giao Việt Nam trong những thập niên gần đây là rất cần thiết tạo nền tảng cơ bản cho việc nghiên cứu tốt quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ Tác phẩm

“Đối ngoại Việt Nam thời kỳ đổi mới” của Phó Tiến sĩ Phạm Văn Linh là một

tài liệu tham khảo tốt về vấn đề này, quyển sách đề cập nhiều nội dung quan trọng trong quan hệ, hợp tác giữa Việt Nam với hầu hết các nước, khu vực, tổ chức và diễn đàn quốc tế trong khoảng 20 năm gần đây với phương châm là

khép lại quá khứ, hướng tới tương lai bằng cả ngoại giao nhà nước, ngoại giao nhân dân làm cho các bên hiểu biết lẫn nhau, tôn trọng độc lập chủ quyền của nhau, giữ vững hòa bình, ổn định và cùng phát triển Trong đó có những mối quan hệ hợp tác với các nước truyền thống, láng giềng thủy chung; Những quan hệ với các nước lớn có tiềm năng về kinh tế, chính trị, quốc phòng, an ninh; Với các nước đang phát triển và cả những bạn bè, các tổ chức chính trị, phi chính phủ đã kề vai sát cánh với dân tộc ta trong đấu tranh giữ vững độc lập dân tộc trước đây và phát triển đất nước hiện nay

Trong những năm đầu thế kỷ XXI, tình hình nội bộ Hoa Kỳ có nhiều biến động làm ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của nước này Điều này

được phản ánh trong công trình “Nước Mỹ đầu thế kỷ XXI” của tác giả

Trương Thị Thủy Quyển sách cung cấp cái nhìn khái quát về tình hình kinh

tế – chính trị – xã hội của Hoa Kỳ những năm đầu thiên niên kỷ cũng như chính sách quan hệ của Hoa Kỳ với các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam

Hợp tác kinh tế là lĩnh vực sôi động nhất trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ và cũng là mảng đề tài được các nhà nghiên cứu trong thời điểm hiện

nay quan tâm nhiều nhất thể hiện qua nhiều công trình nghiên cứu như “Quan

hệ kinh tế Việt Nam – Hoa Kỳ” của Đỗ Đức Định, “Việt Nam – Hoa Kỳ, Quan

Hệ Thương Mại Và Đầu Tư” của Nguyễn Thiết Sơn, “Nước Mỹ ngày nay và hiệp định song phương Việt Nam – Hoa Kỳ” của tập thể tác giả Trần Tất

Thắng, Quỳnh Hải Hà, Nguyễn Đức Tư…

Trong quyển sách “Quan hệ kinh tế Việt Nam – Hoa Kỳ”, từ những

nguồn tư liệu vô cùng phong phú, tác giả Đỗ Đức Định đã cố gắng đi sâu tìm hiểu các quan hệ kinh tế giữa hai nước trong ba thời kỳ chính, đó là thời kỳ chiến tranh 1954 – 1975, thời kỳ cấm vận và trừng phạt 1975 – 1995 và thời

kỳ bình thường hóa từ 1995 Trọng tâm nghiên cứu tập trung vào ba lĩnh vực

chính là quan hệ thương mại, đầu tư và viện trợ, từ đó cung cấp cho người đọc một cái nhìn lịch sử tương đối xuyên suốt về quan hệ kinh tế giữa Việt Nam – Hoa Kỳ Tác phẩm này đã giúp chúng tôi có được cái nhìn cơ bản về một lĩnh vực quan trọng hàng đầu trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ trong những năm gần đây đó là hợp tác kinh tế Trong đó, tác giả đã nêu lên một cách rõ nét những tác động ngày càng lớn của Hoa Kỳ đối với sự phát triển của nền kinh

tế Việt Nam thông qua các hoạt động đầu tư trực tiếp, xúc tiến thương mại, viện trợ phát triển…

Một trong những người đi tiên phong và có đóng góp nhiều nhất trong việc nghiên cứu lịch sử quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ nói chung và quan hệ kinh tế nói riêng phải kể đến Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Thiết Sơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Mỹ Ông là tác giả của rất nhiều bài nghiên cứu trên các tạp chí chuyên ngành về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ cùng với công trình

chuyên khảo về quan hệ kinh tế giữa hai nước mang tên “Việt Nam – Hoa Kỳ, quan hệ thương mại và đầu tư” Quyển sách này đã trình bày một cách hệ

thống tiến trình bình thường hóa quan hệ kinh tế Việt Nam và Hoa Kỳ, những kết quả đạt được trong quan hệ thương mại, đầu tư giữa hai nước, những vấn

đề, những khó khăn bước đầu mà Việt Nam đang vấp phải và triển vọng quan

hệ kinh tế Việt Nam – Hoa Kỳ

3.2 Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

Đến thời điểm chúng tôi thực hiện đề tài, vẫn chưa có công trình chính thức nào của các học giả nước ngoài về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa đến nay mà chỉ dừng lại ở các bài nghiên cứu, báo cáo của các cá nhân hoặc các tổ chức có liên quan

Tiến sĩ Nick J Freeman, một người hoạt động trong lĩnh vực đầu tư cao cấp của Hoa Kỳ tại Việt Nam đã đóng góp vào việc nghiên cứu quan hệ Việt

Nam – Hoa Kỳ từ khi hai nước chưa bình thường hóa với công trình “Cấm

vận kinh tế của Hoa Kỳ chống lại Việt Nam” (United States’s economic

sanctions against Vietnam) trình bày và phân tích những ảnh hưởng của chính sách cấm vận của Hoa Kỳ đối với hoạt động đầu tư và kinh doanh của nước ngoài tại Việt Nam Trên cương vị của mình, Nick J Freeman đã tìm hiểu rất

kỹ về thị trường Việt Nam và những cơ hội đầu tư vào thị trường này Năm

2002, ông đã công bố bài viết “Đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Campuchia, Lào và Việt Nam: một tầm nhìn mang tính khu vực” (Foreign direct

investment in Cambodia, Laos and Vietnam: a regional overview) nghiên cứu

về tình hình đầu tư nước ngoài, trong đó có đầu tư của Hoa Kỳ vào thị trường Đông Dương

Liên quan trực tiếp nhất đến đề tài là các bài nghiên cứu đã được công

bố năm 2005 của Mark E Manyin, chuyên viên phân tích các vấn đề châu Á

của Cục Đối ngoại, Quốc phòng và Thương mại Hoa Kỳ bao gồm: “Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ Tiến trình bình thường hóa” (The Vietnam – US Normalization Process) và “Viện trợ của Hoa Kỳ cho Việt Nam” (U.S

Assistance to Vietnam) Mark E Manyin đã điểm lại những cột mốc đáng nhớ trong quan hệ giữa hai nước trước và sau khi bình thường hóa, nêu lên những đóng góp của Hoa Kỳ thông qua hình thức viện trợ vào việc phát triển kinh tế – xã hội tại Việt Nam

3.3 Những vấn đề còn tồn tại trong nghiên cứu về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ và hướng nghiên cứu của đề tài

Từ việc trình bày, phân tích và đánh giá những công trình nghiên cứu

về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa, chúng tôi nhận thấy

việc nghiên cứu vấn đề này vẫn còn một số tồn tại hạn chế

Các công trình nghiên cứu về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ hầu như chỉ tập trung vào lĩnh vực hợp tác kinh tế mà chưa đề cập nhiều đến các lĩnh vực khác Điều này làm cho quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ chưa được nhìn nhận

một cách toàn diện và đầy đủ Thêm vào đó, việc nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ thường dừng lại ở mức độ chính phủ, nhà nước mà chưa đi vào quan hệ hợp tác nhân dân, vốn đã được hình thành từ trước khi hai nước bình thường hóa quan hệ với nhau

Một số tác giả nước ngoài còn có cái nhìn phiến diện về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ, xem xét mối quan hệ này theo chiều hướng áp đặt của một nước lớn, một cường quốc của thế giới tư bản đối với một nước nhỏ, trình độ phát triển thấp Chính vì vậy mà họ không thấy được sự tương hỗ trong quan

hệ giữa hai nước, không thấy được những tác động trở lại từ phía Việt Nam đối với Hoa Kỳ

Ngược lại, trong quan niệm của một số nhà nghiên cứu Việt Nam, Hoa

Kỳ vẫn là một “đế quốc” đầy tham vọng bành trướng nên phải hết sức dè chừng trong quan hệ ngoại giao Quan điểm này ảnh hưởng đến tính khách quan trong nội dung nghiên cứu đồng thời gây hạn chế kết quả nghiên cứu Trong thực tiễn sẽ tạo ra tính bảo thủ gây trở ngại cho việc phát triển quan hệ hai nước

Từ những nhận xét, đánh giá về những vấn đề còn tồn tại hạn chế trong việc nghiên cứu quan hệ Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa, chúng tôi xác định mục đích nghiên cứu của đề tài là:

– Tìm hiểu những thay đổi trong chính sách đối ngoại của Việt Nam và Hoa Kỳ trong những thập niên cuối của thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, làm nền tảng cho việc trình bày, giải thích và đánh giá mối quan hệ giữa hai nước

– Tìm hiểu những thành tựu trên nhiều lĩnh vực mà hai nước đã đạt được trong khoảng hơn 10 năm kể (từ 1995 đến 2006); Tác động của những thành tựu đó trong quá trình phát triển đất nước của Việt Nam và đối với xã hội Hoa Kỳ Từ đó đưa ra những đánh giá và nhận xét xác đáng về vai trò và

vị trí của quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ trong lịch sử đối ngoại Việt Nam thời hiện đại

4 NGUỒN SỬ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1 Nguồn sử liệu

Trong quá trình thực hiện việc nghiên cứu đề tài “Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa đến năm 2006”, tôi có điều kiện để tiếp

xúc với các nguồn tư liệu sau đây:

1 Các tài liệu gốc như thư tín, các tuyên bố và văn bản ngoại giao liên quan đến quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ Đây là những tài liệu chính thức của Chính phủ và Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ công bố tại các cổng thông tin điện tử của nhà nước Hoa Kỳ

2 Văn kiện đại hội, hội nghị Đảng Cộng sản Việt Nam trong các nhiệm

kỳ VI, VII, VIII, IX, X có liên quan đến chính sách đối ngoại của Việt Nam thời kỳ đổi mới Các tuyên bố, văn bản ngoại giao do chính phủ Việt Nam tuyên bố với Hoa Kỳ Ngoài ra, tôi còn sử dụng hồi ký của một số nhà ngoại giao Việt Nam như một dạng tư liệu gốc phục vụ cho đề tài này

3 Các tác phẩm, bài báo bài nghiên cứu của các nhà nghiên cứu lịch

sử, ngoại giao, kinh tế Việt Nam có liên quan trực tiếp đến đề tài

4 Các tác phẩm, bài nghiên cứu của các sử gia, các nhà chính trị – ngoại giao, đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ sau khi bình thường hóa

5 Các tạp chí trong và ngoài nước, luận văn, luận án có liên quan

4 2 Phương pháp nghiên cứu:

1 Cũng như các đề tài luận văn lịch sử khác, phương pháp cơ bản nhất

mà tôi sử dụng là phương pháp lịch sử Trên cơ sở phân tích, so sánh các sự

kiện lịch sử, đề tài này cố gắng trình bày các luận điểm trên cơ sở bám sát sự kiện lịnh sử, trình bày lịch sử như nó từng có

2 Phương pháp tiếp cận hệ thống: Yêu cầu của phương pháp này là đặt

đối tượng nghiên cứu trong một hệ thống mối quan hệ nhất định Ở đây, chúng tôi đặt quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ trong bối cảnh khu vực và thế giới

Từ đó thấy được quan hệ này vừa là yếu tố tham gia vào các mối quan hệ chung trong khu vực đồng thời chịu sự tác động của các mối quan hệ ấy

3 Phương pháp liên ngành: Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình

thường hóa diễn ra trên rất nhiều lĩnh vực, vừa mang tính khoa học xã hội vừa mang tính khoa học tự nhiên Vì vậy mà chúng tôi cũng sử dụng phương pháp này trong quá trình thực hiện đề tài trên cơ sở tài liệu phân ngành: lịch sử học, ngoại giao học, kinh tế học, chính trị học…

5 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN

Trên cơ sở tập hợp, lựa chọn, xử lý các tư liệu có được từ nhiều nguồn khác nhau, luận văn mô tả lại một cách trung thực và khách quan bức tranh tổng thể quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa, năm 1995 đến khi hai nước đạt được thỏa thuận về việc Việt Nam gia nhập tổ chức Thương mại thế giới vào tháng 5 năm 2006 Chúng tôi hy vọng luận văn sẽ cung cấp

hệ thống thư mục trong và ngoài nước cùng với những ý kiến và luận điểm cơ bản của các nhà nghiên cứu về vấn đề này, góp phần bổ sung vào việc nghiên cứu một vấn đề còn tương đối mới trong lịch sử Việt Nam

Không dừng lại ở việc trình bày, hệ thống hóa các nguồn tư liệu và các luận điểm cơ bản của các nhà nghiên cứu, luận văn còn đi sâu phân tích, giải thích những nhân tố thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam – Hoa Kỳ từ khi bình thường hóa đến năm 2006, đồng thời chỉ ra sự tác động tương hỗ trong quan

hệ giữa hai nước Luận văn cũng cố gắng hệ thống hóa những thành tựu nổi bật trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ, qua đó thấy được tính biện chứng trong quá trình phát triển của mối quan hệ này

Cuối cùng, nội dung của luận văn có thể là nguồn tư liệu phục vụ cho việc giảng dạy, học tập và nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ nói riêng

và lịch sử ngoại giao Việt Nam thời kỳ hiện đại nói chung

THƯỜNG HÓA ĐẾN CUỐI NHIỆM KỲ THỨ HAI CỦA TỔNG THỐNG BILL CLINTON (1995 – 2000) Chương 3: QUAN HỆ VIỆT NAM HOA KỲ DƯỚI THỜI TỔNG

THỐNG GEORGE BUSH (2001 – 2006)

Chương 1 TIẾN TRÌNH BÌNH THƯỜNG HÓA QUAN HỆ VIỆT NAM – HOA KỲ

(1975 – 1995)

1.1 Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ sau chiến tranh

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, Việt Nam được hoàn toàn thống nhất, cũng vào thời điểm này Hoa Kỳ bắt đầu mở rộng cấm vận và trừng phạt với Việt Nam Đây được xem như một hình phạt mà Hoa Kỳ áp dụng đối với một nước xã hội chủ nghĩa đối lập từng là kẻ thù chiến tranh của mình

Thực ra, việc cấm vận của Hoa Kỳ với Việt Nam đã bắt đầu từ 1964 nhưng chỉ đối với miền Bắc với Đạo luật về buôn bán với kẻ thù (Trading With the Enemy Act – TWEA) ban hành năm 1917 Đạo luật này cấm hoạt động buôn bán của Hoa Kỳ với các nước thù địch hoặc đồng minh của một nước thù địch trong thời chiến* Từ tháng 4 năm 1975, Hoa Kỳ mở rộng cấm vận toàn bộ Việt Nam Đây là một hình thức trừng phạt phổ biến của Hoa Kỳ đối với những nước bị xem như thù địch

Theo định nghĩa chung, cấm vận là sự ngăn cấm quan hệ ngoại giao, buôn bán, thương mại, vũ khí, năng lượng, đi lại vận chuyển hàng hóa (bằng đường bộ, hàng không hay đường biển), khoa học kỹ thuật với một nước nào đó Nó thường được một nước có nhiều tiềm lực, có nhiều ảnh hưởng sử dụng để chống lại một nước khác Mục tiêu của cấm vận là gây khó khăn cho nước khác trên lĩnh vực bị cấm vận cũng như các lĩnh vực có liên quan Ảnh hưởng của cấm vận kinh tế tùy thuộc vào sức mạnh kinh tế của nước cấm vận, khả năng kinh tế của nước bị cấm vận và các đồng minh của nó Các nước

* Năm 1977, quyền hạn của Tổng thống được quy định trong Luật buôn bán với nước thù

địch để kiểm soát các giao dịch kinh tế trong thời bình được chuyển sang Luật Quyền hạn Kinh tế trong Tình trạng Khẩn cấp Quốc tế – International Emergency Economic Powers Act Kể từ đó, IEEPA là công cụ chính để áp đặt các biện pháp kinh tế đối với các nước thù địch khi không có một tuyên bố chiến tranh chính thức nào

nhỏ, cô lập, khi bị nước lớn cấm vận thì có thể gặp khó khăn trong việc xuất nhập khẩu, khó hòa nhập với nền kinh tế thế giới, kinh tế khó phát triển hơn

và khó tiếp cận các tài nguyên chiến lược Lệnh cấm vận thường được sử dụng như một sự trừng phạt chính trị do sự bất đồng về chính sách và hành động trái với một nhóm nước lớn mạnh về mọi mặt Mặt khác nó còn là công

cụ xử lý, đe dọa một số quốc gia không tuân theo Liên Hiệp Quốc, Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries – Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ) là các tổ chức, quốc gia có khả năng cấm vận gây ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của các quốc gia khác

Chính sách cấm vận của Hoa Kỳ chống Việt Nam chịu sự điều chỉnh của nhiều loại luật lệ, điều kiện và các công cụ kinh tế, chính trị khác nhau của Hoa Kỳ Đầu tiên là Luật mở rộng các hiệp định thương mại được Quốc hội Hoa Kỳ thông qua năm 1951 quy định không cấp Quy chế Tối huệ quốc cho các nước cộng sản và các nước có xung đột vũ trang với Hoa Kỳ Luật này lúc đầu ở châu Á được áp dụng cho Bắc Triều Tiên và Trung Quốc, đến năm 1954 áp dụng đối với miền Bắc Việt Nam và từ năm 1975 áp dụng đối với cả nước Việt Nam thống nhất Luật mở rộng các hiệp định thương mại về sau được tăng cường và bổ sung thêm bằng một số điều luật và quy chế khác của Hoa Kỳ như Quy chế kiểm soát các tài sản của nước ngoài dựa trên cơ sở của Luật buôn bán với kẻ thù năm 1917 (TWEA) thường được gọi là chính sách cấm vận buôn bán của Hoa Kỳ, và Đạo luật bổ sung Jackson – Vanik do Quốc hội Hoa Kỳ thông qua (cùng với Luật Mậu dịch – Trade Act) năm 1974, quy định không dành Quy chế Tối huệ quốc cho những nước được xem là không có nền kinh tế thị trường (thường là các nước cộng sản) và hạn chế quyền tự do di cư

Vận dụng những điều trên, Chính phủ Hoa Kỳ đã thực hiện chính sách cấm vận và trừng phạt hoàn toàn đối với Việt nam: cấm các quan hệ đi lại,

giao lưu của công dân hai nước; cấm các quan hệ buôn bán, đầu tư và kinh doanh giữa các công ty hai nước; trừng phạt các công ty của các nước thứ ba

có quan hệ với Hoa Kỳ nhưng lại kinh doanh với Việt Nam; phong tỏa các tổ chức tài chính quốc tế như Ngân hàng thế giới (World Bank – WB), Quỹ tiền

tệ quốc tế (International Monetary Fund – IFM), Ngân hàng phát triển kinh tế châu Á (Asian Development Bank – ADB) trong quan hệ kinh tế tài chính với Việt Nam không cho Việt Nam vay tiền; găm giữ hoặc làm "đông cứng" các tài sản của chính phủ Việt Nam tại các ngân hàng của Hoa Kỳ Chính sách cấm vận này được xem là hết sức khắc nghiệt và cứng rắn như Nick J

Freeman mô tả: “Trừ một vài ngoại lệ, còn tất cả các giao dịch thương mại giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, giữa các công dân và người thường trú của Hoa

Kỳ bất kể họ ở đâu, tất cả mọi người và các tổ chức tồn tại về vật chất ở Hoa

Kỳ, và tất cả các ngành, các chi nhánh của Hoa Kỳ hoặc các tổ chức của Hoa

Kỳ trên khắp thế giới có quan hệ với Việt Nam đều bị coi là phạm pháp theo các quy định trên” [61, tr 14]

Mục tiêu chính của Hoa Kỳ khi thực hiện chính sách cấm vận và trừng phạt trên là tiếp tục các mục tiêu của thời kỳ chiến tranh nhằm làm cho Việt Nam kiệt quệ về kinh tế và cô lập với thế giới bên ngoài, để cuối cùng phải tuân theo điều kiện áp đặt của Hoa Kỳ về dân chủ, nhân quyền theo quan niệm của Hoa Kỳ

Để thực hiện mục tiêu này, chính phủ Hoa Kỳ đã áp đặt hàng loạt những điều kiện và sử dụng hàng loạt các công cụ khác nhau để thực hiện cấm vận và trừng phạt đối với Việt Nam Mức phạt tối đa đối với những trường hợp vi phạm các điều quy định về trừng phạt này là 12 năm tù, 500.000 đô la đối với công ty và 250.000 đô la đối với cá nhân

Với chính sách cấm vận toàn diện như vậy, Hoa Kỳ đã đặt nền kinh tế Việt Nam vào tình trạng bị cô lập Hầu như các quan hệ thương mại quốc tế

của Việt Nam chỉ thực hiện được từ các nước thuộc khối xã hội chủ nghĩa và các nước láng giềng Các nguồn vốn, viện trợ từ các nước tư bản cũng như các tổ chức kinh tế lớn hầu như bị cắt đứt hoàn toàn

1.2 Những động thái nối lại quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ 1977 đến

ổn sau chiến tranh Có lẽ vì vậy mà Carter khi mới nhậm chức Tổng thống Hoa Kỳ đã đặt ra vấn đề bình thường hóa quan hệ với Việt Nam như một trong những biện pháp quan trọng để xoa dịu dư luận của công chúng

Khác những Tổng thống tiền nhiệm, Jimmy Carter, không coi chủ nghĩa cộng sản là kẻ thù chính [29, tr 72] Ông cho rằng người Mỹ đã tỏ ra quá lo sợ cộng sản, trong khi đó họ lại ít chú tâm đến hiểm họa lớn hơn là chạy đua vũ trang và ủng hộ quá nhiều các chế độ dân chủ đàn áp hữu khuynh trên khắp thế giới Chính sách ngoại giao của Tổng thống Carter mang tính hòa dịu và ôn hòa ngay cả đối với các nước xã hội chủ nghĩa thể hiện ở những

nỗ lực nối lại quan hệ với Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác trong

đó có Việt Nam (Jimmy Carter thậm chí còn cho thiết lập Phòng quyền lợi của Hoa Kỳ tại Cuba, Phòng này đặt tại sứ quán Thụy Sĩ và tồn tại đến ngày nay) Một trong những nguyên nhân quan trọng khác khiến chính quyền Carter ngay từ đầu đã quan tâm đến việc thiết lập mối quan hệ mới với Việt Nam là lợi ích chiến lược của Hoa Kỳ ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương

Như Đại sứ Hoa Kỳ tại Liên Hiệp Quốc, Andrew Young, đã nói rõ điều đó:

“Chúng tôi coi Việt Nam như một Nam Tư ở châu Á Không phải là bộ phận của Trung Quốc hay của Liên Xô, mà là một nước độc lập Một nước Việt

trưởng Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ lúc này là Cyrus Vance cho rằng việc bình thường hóa với Việt Nam sẽ giúp giảm sự lệ thuộc của Việt Nam vào Liên Xô

và Trung Quốc cũng như giúp Việt Nam gia nhập vào ASEAN

Một trong những biểu hiện của mong muốn nối lại quan hệ với Việt Nam là việc chính phủ Hoa Kỳ lúc này đã không còn có ý định phủ quyết đơn xin gia nhập vào Liên Hiệp Quốc của Việt Nam [70], lót đường cho đề nghị ngày 20 tháng 7 năm 1977 của Hội đồng Bảo An Liên Hiệp Quốc về việc Việt Nam gia nhập Liên Hiệp Quốc mà không cần một cuộc bỏ phiếu theo như quy định nào (Theo mục 1 điều 4, Chương 2 Hiến chương Liên Hiệp Quốc quy

định rõ: “Việc kết nạp bất cứ một quốc gia nào nói trên vào Liên Hợp Quốc sẽ được tiến hành bằng nghị quyết của Đại hội đồng, theo kiến nghị của Hội đồng Bảo an” [74])

Với những động thái trên, Hoa Kỳ cho rằng quan hệ ngoại giao sẽ nhanh chóng được thiết lập với Việt Nam, từ đó mà Hoa Kỳ có thể nâng cao

tỷ trọng xuất khẩu vào Việt Nam cũng như khối lượng tài sản ở đây Quan trọng hơn, là Hoa Kỳ có thể trực tiếp xúc tiến việc xác minh và tìm kiếm những binh sĩ và công dân bị chết hoặc mất tích trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam (MIA/POW)

Tháng 3 năm 1977, chính quyền Carter đã chủ động đàm phán với chính phủ Việt Nam, Tổng thống Carter cử đặc phái viên Leonard Woodcock, chủ tịch nghiệp đoàn công nhân các hãng xe hơi Hoa Kỳ sang Việt Nam để đàm phán Một trong những mục tiêu chính của Hoa Kỳ trong chuyến đi này,

* Theo Trần Quang Cơ, “Hồi ức và suy nghĩ”

ngoài việc xúc tiến việc nối lại quan hệ với Việt Nam, là thu thập những thông tin về binh lính Hoa Kỳ mất tích trong chiến tranh Việt Nam Trước đó, Quốc hội Hoa Kỳ đã có một bản báo cáo vào cuối năm 1976 rằng không có một binh lính Mỹ mất tích nào còn sống và những thống kê về lính Mỹ mất tích của chính phủ các nước Đông Dương là không đáng tin cậy và không thể trông chờ

Tại Hà Nội, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã tiếp Leonard Woodcock và bốn thành viên trong đoàn, trong đó có thượng nghị sĩ Mansfield Hai bên đã

tỏ ra thiện chí khi đề cập đến vấn đề bình thường hóa Nhưng hai bên đã vấp phải những vấn đề của riêng mình Phía Việt Nam yêu cầu Hoa Kỳ phải thực hiện bồi thường theo đúng thỏa thuận của Hiệp định Paris năm 1973 và lời hứa của cựu Tổng thống Nixon Phía Hoa Kỳ cho rằng Việt Nam đã làm khó Hoa Kỳ khi đưa vấn đề bồi thường làm điều kiện để cung cấp cho Hoa Kỳ những tài liệu về lính Mỹ mất tích trong chiến tranh

Cũng cần nhắc lại về vấn đề nhạy cảm này Vào ngày 19 tháng 5 năm

1973, một bức điện thư được gửi đến Thủ tướng nước Cộng hòa Dân chủ Việt Nam Đây là bức mật thư của Tổng thống Mỹ Nixon đề ngày 1 tháng 2 năm

1973 Trong nội dung bức thư có đề cập đến việc bồi thường cho Việt Nam như sau:

Thứ nhất, Chính phủ Hoa Kỳ sẽ đóng góp vào việc tái thiết thời hậu chiến ở miền Bắc Việt Nam mà không đưa ra bất kỳ điều kiện chính trị nào

Thứ hai, những cuộc nghiên cứu của Mỹ phỏng đoán chương trình tái thiết Việt Nam sẽ trị giá khoảng 3.25 tỷ đô la viện trợ trong vòng hơn 5 năm Những hình thức viện trợ khác sẽ tùy vào sự thỏa thuận giữa hai Chính phủ [58]

Như vậy, một trong những điều khoản trong Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh Việt Nam là: Hoa Kỳ có nghĩa vụ sẽ giúp đỡ việc tái thiết sau

chiến tranh, đặc biệt là ở Bắc Việt Nam và trên toàn Đông Dương, để hàn gắn những thiệt hại do chiến tranh gây ra Điều khoản tái thiết sau chiến tranh này sau đó đã không được thi hành Sau này trong những năm 1990, khi bình thường hóa quan hệ giữa hai nước thì một yêu cầu phía Hoa Kỳ đặt ra là Việt Nam phải chấm dứt đòi hỏi Hoa Kỳ nghĩa vụ tái thiết sau chiến tranh như hiệp định đã nêu

Sau hai ngày thảo luận bí mật, hai bên chưa đạt được kết quả cụ thể nào ngoài thỏa thuận ban đầu mà Woodcock gọi là “cầu nối” dẫn đến việc bình thường hóa quan hệ giữa hai nước

Sau chuyến đi thăm mở đường này, theo đề nghị của Woodcock, hai bên đã thỏa thuận mở cuộc đàm phán về bình thường hóa quan hệ tại Paris Đoàn Việt Nam do Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Phan Hiền dẫn đầu, phía Hoa

Kỳ là Trợ lý Bộ trưởng Ngoại giao Richard Holbrooke Cuộc đàm phán diễn

ra khá lâu qua ba vòng tháng 5, 6 và 12 năm 1977 Mọi chuyện có vẻ diễn ra thuận lợi Richard Holbrooke hứa rằng chính phủ Hoa Kỳ sẽ bãi bỏ cấm vận nếu quan hệ giữa hai nước được bình thường hóa Nhưng hai bên vẫn vướng phải những vấn đề cố hữu, phía Hoa Kỳ yêu cầu tin tức về binh lính mất tích, trong khi Việt Nam yêu cầu Hoa Kỳ thực hiện lời hứa viện trợ

Tháng 9 năm 1978, Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam Nguyễn Cơ Thạch đến New York để tiến hành các cuộc đàm phán với Richard Holbrooke – lúc này là Thứ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ Trong cuộc đàm phán đó, Việt Nam không còn đưa ra những điều kiện trước đây để đẩy nhanh tiến trình bình thường hóa Vấn đề chỉ bàn nốt thông cáo chung Sau đó Bộ trưởng Nguyễn

Cơ Thạch cử Thứ trưởng Trần Quang Cơ ở lại bàn tiếp Tuy nhiên, sau nhiều tuần ở lại New York hoàn tất các chi tiết để rồi nhận được câu trả lời rằng phía Hoa Kỳ thực ra chưa sẵn sàng cho bình thường hóa

Theo lời kể lại của John Mcauliff, giám đốc điều hành Quỹ Hòa giải và

Phát triển của Mỹ: "Sau này chúng tôi được biết ông Holbrooke và Ngoại trưởng Cyrus Vance đã phải nhượng bộ quan điểm cứng rắn của Cố vấn an ninh quốc gia Brzezinski coi việc bình thường hóa quan hệ với Việt Nam sẽ ảnh hưởng đến tiến trình bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc Nguyên

cớ mà người ta đưa ra công khai làm cản trở quá trình bình thường hóa quan

hệ là vấn đề thuyền nhân người Hoa và cuộc xung đột đang leo thang tại Campuchia Đây cũng chính là thời điểm chính thức gác lại việc bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ tới 17 năm sau” [13]

1.2.2 Những nguyên nhân dẫn đến thất bại trong nỗ lực nối lại quan

hệ với Việt Nam của Tổng thống Jimmy Carter

Như vậy, cơ hội bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ đã xuất hiện ngay sau khi chiến tranh kết thúc Tuy nhiên, những nỗ lực này đã vấp phải những vấn đề từ cả hai nước khiến cho việc bình thường hóa không đi được đến kết quả cuối cùng

Về phía Hoa Kỳ, chủ trương bình thường hóa với Việt Nam của Tổng thống Jimmy Carter ngay từ đầu đã vấp phải sự phản đối quyết liệt của Quốc hội Hoa Kỳ Trước khi Jimmy Carter tiến hành đàm phán với chính phủ Việt Nam, Quốc hội Hoa Kỳ đã ra quyết định H.Con.Res.244 từ chối quan hệ ngoại giao với Việt Nam chừng nào Việt Nam chưa cung cấp đầy đủ những tài liệu về MIA cho Hoa Kỳ

Ngay khi nghe tin chính phủ Việt Nam yêu cầu bồi thường trong vòng đàm phán thứ nhất vào tháng 5 năm 1977, một sửa đổi đạo luật về viện trợ do các nghị sĩ Cộng hòa bảo trợ đã được Quốc hội Hoa Kỳ thông qua nhanh chóng với tỷ lệ phiếu áp đảo (266/131) Sửa đổi này ngăn cấm chính phủ Hoa

Kỳ không được “đàm phán đền bù chiến tranh, viện trợ hoặc bất cứ hình thức chi trả nào cho Việt Nam” [76] Đến tháng 6 năm 1977, Hạ viện Hoa Kỳ lại

thông qua một sửa đổi khác với lời hứa viện trợ 3,25 tỷ đô la cho Việt Nam của Nixon Trước những áp lực của Quốc hội, Tổng thống Jimmy Carter đã phải từ bỏ nỗ lực bình thường hóa với Việt Nam và rút lại lời hứa viện trợ nhân đạo cho Việt Nam

Đối với chính phủ Việt Nam, những động thái bình thường hóa ngay sau chiến tranh của Jimmy Cater là tương đối bất ngờ Do vậy, trên tư thế người thắng cuộc, Việt Nam đã đưa điều kiện bồi thường ra như một điều kiện tiên quyết để bình thường hóa và cung cấp những thông tin về vấn đề MIA cho Hoa Kỳ Sự thiếu mềm dẻo trong ngoại giao này đã khiến cho cơ hội ngắn ngủi mà Jimmy Carter mang đến bị dập tắt trước sự phản ứng gay gắt của Quốc hội Hoa Kỳ Mặt khác, do thiếu thông tin về nội bộ chính trị của Hoa Kỳ, không đánh giá hết được ảnh hưởng của Quốc hội đối với chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ nên Việt Nam đã không kịp điều chỉnh lập trường đàm phán để nắm bắt cơ hội bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ

1.3 Những trở ngại trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ từ 1979 đến 1989

1.3.1 Vấn đề Campuchia trong quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ

Năm 1978 đã diễn ra một sự kiện làm ảnh hưởng sâu sắc đến tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ là việc Việt Nam đưa quân đội vào Campuchia phối hợp với quân cách mạng để lật đổ chế độ độc tài Pôn Pốt – lực lượng đang chiếm giữ chính quyền nước này

Vấn đề Campuchia lúc bấy giờ là một vấn đề chính trị nóng bỏng và nhạy cảm, đó là một vấn đề nội bộ nhưng mang tính chất quốc tế “Chế độ dân chủ” lúc bấy giờ ở Campuchia không những thể hiện tính phản động và nguy hiểm trong nước mà còn đe dọa đến các nước láng giềng trong đó có Việt Nam Chẳng những thế vấn đề Campuchia còn có ảnh hưởng trực tiếp đến mối quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ

Khi chế độ diệt chủng do PônPốt đứng đầu được thiết lập ở Campuchia, lực lượng này được sự ủng hộ của Trung Quốc Do đó, việc quân đội Khơme

Đỏ của PônPốt gây hấn ở biên giới Việt Nam không chỉ tạo nên mối hiềm khích giữa chính phủ Việt Nam và lực lượng phản động Pônpốt mà còn làm nóng lên sự bất hòa trong quan hệ Trung – Xô Cố vấn an ninh Quốc gia của Tổng thống Jimmy Carter là Zbigniew Brzezinski đã thấy được điều này và xem đây như là cơ hội tốt để khoét sâu mâu thuẫn giữa hai nước xã hội chủ nghĩa chủ chốt, lôi kéo Trung Quốc vào cuộc chiến chống lại Liên Xô

Ngày 20 tháng 5 năm 1978, Brzezinski có chuyến thăm Trung Quốc Động thái ngoại giao này vừa giúp Hoa Kỳ thể hiện thiện chí với Trung Quốc vừa làm Liên Xô giận dữ vì ai cũng biết rằng quan hệ Liên Xô – Hoa Kỳ lúc này là quan hệ thù địch Chuyến thăm Trung Quốc này của Brzezinski cũng

có ảnh hưởng lớn đến quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ vì một ngày trước khi Brezinski đến Bắc Kinh (tức ngày 19 tháng 5), lãnh tụ Trung Quốc Đặng Tiểu

Bình tuyên bố “Việt Nam là CuBa của phương Đông” (“the Cuba of the East”) [72] còn Trung Quốc là “NATO của phương Đông” Brzezinski thuộc

phái chống kịch liệt bình thường hóa quan hệ với Việt Nam và quan điểm của

ông này đã tác động đến Tổng thống, Jimmy Carter thừa nhận: “Tôi đã bị thuyết phục bởi Brzezinski” Tổng thống Jimmy Carter nói: “Khi đó (1978), tôi phải trực tiếp đàm phán bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc và so với Trung Quốc và cuộc đàm phán giữa Israel và Ai Cập, tôi phải nói rằng, Việt Nam không nằm trong thứ tự ưu tiên của tôi” [27]

Ngày 25 tháng 11 năm 1978, Việt Nam chính thức đưa quân đội vào Campuchia để đánh đổ chế độ PônPốt Sự kiện này trở thành một lý do để chính quyền Hoa Kỳ cắt đứt mọi nỗ lực nối lại quan hệ giữa hai nước Đối với những người đứng đầu chính phủ Hoa Kỳ, Việt Nam không chỉ còn là kẻ thù

trong quá khứ mà đã trở thành lực lượng đối lập trong chính sách ngoại giao của Hoa Kỳ thời điểm bấy giờ

Giải quyết vấn đề Campuchia, cụ thể là Việt Nam rút quân ra khỏi lãnh thổ Campuchia là một trong những điều kiện tiên quyết để Hoa Kỳ nối lại việc đàm phán đi đến bình thường hóa quan hệ giữa hai nước

1.3.2 Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Ronald Reagan và George Bush

Tháng 7 năm 1987, Tổng thống Ronald Reagan cử Đại tướng Hoa Kỳ John Vessey – đặc phái viên tổng thống sang Việt Nam bàn về vấn đề người

Mỹ mất tích, Hoa Kỳ tỏ ra mềm dẻo với Việt Nam Tại Hà Nội, Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch đã làm việc với John Vessey Hai bên đều muốn tranh thủ cơ hội Sau đó hai bên tiếp tục đàm phán nhiều lần, Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch sang Hoa Kỳ từng đợt để thảo luận

Lúc này, lực lượng cực hữu như cựu ngoại trưởng Henry Kissinger, và cựu Tổng thống Richard Nixon dùng vấn đề MIA phản đối vấn đề bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ Thậm chí một số thành phần ở Hoa

Kỳ kích động những gia đình có người mất tích chống lại tiến trình này Họ đưa ra những bức hình vu cáo Việt Nam vẫn còn giam giữ tù binh Hoa Kỳ và yêu cầu phía Việt Nam phải giải thích Sau nhiều lần xác minh của cả hai nước, vấn đề này mới được sáng tỏ, những gì mà các bức ảnh đưa ra là không đúng sự thật Tiến trình đàm phán bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa

Kỳ được nối lại

Về phần mình, Tổng thống Reagan đưa ra điều kiện tiên quyết để bình thường hóa quan hệ với Việt Nam là Việt Nam rút quân ra khỏi Campuchia Các quan chức Hoa Kỳ lúc bấy giờ cũng tuyên bố thêm rằng tiến trình bình thường hóa quan hệ của Việt Nam với Hoa Kỳ còn tùy thuộc vào thái độ hợp

tác của Việt Nam trong việc giải quyết vấn đề tù nhân chiến tranh và người

Mỹ mất tích tại Việt Nam (POW/MIA)

Tháng 9 năm 1989, Việt Nam rút toàn bộ lực lượng tình nguyện của mình ra khỏi Campuchia sau khi giúp nước bạn ổn định tình hình đất nước sau thảm họa Động thái này đã được Hoa Kỳ nhìn nhận, ngày 18 tháng 7 năm 1990, Tổng thống Bush đã liên lạc với Hà Nội để tìm kiếm liên minh quốc tế trong nỗ lực đạt đến một Hiệp định hòa bình ở Campuchia

Để giải quyết vấn đề người Mỹ mất tích trong chiến tranh, năm 1987 một đoàn đại biểu của Tổng thống Hoa Kỳ đã đến Hà Nội để thảo luận và đặt

cơ sở cho việc tìm kiếm Việt Nam đã trả lại hài cốt của hơn 300 binh lính Hoa Kỳ Tuy chưa đầy đủ như phía Hoa Kỳ mong đợi nhưng với cam kết của Việt Nam sẽ đặc biệt lưu ý và đẩy mạnh hơn nữa việc tìm kiếm hài cốt và thông tin về binh lính Hoa Kỳ mất tích trong chiến tranh, chính phủ Hoa Kỳ

đã bắt đầu xem xét đến khả năng xúc tiến lại tiến trình bình thường hóa quan

hệ với Việt Nam

Tháng 4 năm 1991, Hoa Kỳ và Việt Nam thỏa thuận việc thiết lập một văn phòng Hoa Kỳ ở Hà Nội để điều tra vấn đề POW/MIA Động thái tích cực này đã khuyến khích Hoa Kỳ đề ra một “Lộ trình” (Road map) cho Việt Nam để đi đến bình thường hóa với Hoa Kỳ và lời hứa về một khoản viện trợ nhân đạo trị giá một triệu đô la cho Việt Nam Sự kiện này Ông Trịnh Xuân

Lãng, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Liên Hiệp quốc ghi nhận lại: “Ngày 9 tháng 4 năm 1991 là một ngày không bao giờ quên đối với tôi Sáng hôm đó, Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Richard Salomon bay từ Washington đến New York và trao cho tôi, đại diện phía Việt Nam bản "Road map" tức bản lộ trình bình thường hóa Trong đó có hai vấn đề chính là MIA và Campuchia, bao gồm 4 bước Tháng 9 năm 1991 khi Hiệp định Paris về Campuchia bắt đầu thì cũng là lúc chúng ta tiến hành lộ trình” [12]

Trong “Lộ trình” bao hàm cả những điều kiện, những công cụ và những bước đi cụ thể hướng tới việc xóa bỏ cấm vận, tiến tới bình thường hóa quan

hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Hoa Kỳ Theo lộ trình này, tiến độ của Việt Nam trong việc trợ giúp giải quyết vấn đề tù bình chiến tranh, người Mỹ mất tích (POW/MIA) và các vấn đề khác sẽ được đáp lại bởi các mối quan hệ được mở rộng Lộ trình bao gồm bốn giai đoạn mà ở cuối mỗi giai đoạn, Hoa

Kỳ sẽ nâng cấp các mối quan hệ về ngoại giao, ủng hộ việc trợ giúp của các định chế tài chính quốc tế (IFI) cho các dự án về các nhu cầu không cơ bản của con người ở Việt Nam

Do “Lộ trình” này được Hoa Kỳ đơn phương đặt ra, nên Việt Nam chưa bao giờ chính thức thừa nhận nó Nhưng với tư duy thực tế phù hợp với nhu cầu đổi mới mở cửa đất nước cần tăng cường quan hệ với nhiều nước đặc biệt là các cường quốc kinh tế như Hoa Kỳ, nên Việt Nam đã hợp tác với Hoa

Kỳ trong việc giải quyết những vấn đề nhân đạo như vấn đề người Mỹ mất tích, vấn đề tù nhân chiến tranh và một số vấn đề khác mà Việt Nam thấy hợp

lý như thực hiện Hiệp định hòa bình Paris về Campuchia và tạo điều kiện thuận lợi cho người Việt Nam di cư sang Hoa Kỳ… Những việc làm này phù hợp với lợi ích của Hoa Kỳ, đáp ứng những điều kiện mà Hoa Kỳ nêu ra trong

“Lộ trình” nên đã được chấp nhận như những yếu tố để Hoa Kỳ nới lỏng dần các biện pháp cấm vận và trừng phạt đối với Việt Nam

Một nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ cần phải đề cập đến là vào thời điểm này, đó là sự sụp đổ của khối xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu, đánh dấu sự kết thúc của cuộc Chiến tranh lạnh kéo dài hơn bốn thập kỷ Đây là bước ngoặt lớn làm thay đổi chính sách ngoại giao của Hoa Kỳ Những thay đổi nhanh chóng của thế giới trong những năm cuối của thế kỷ XX, với xu hướng toàn cầu và hội nhập, chính phủ Hoa Kỳ nhận thấy những chính sách cấm vận và cô lập của mình đối với Việt Nam

cũng như nhiều nước khác ngày càng trở nên bất lợi đối với lợi ích chiến lược của mình

Từ năm 1986, Việt Nam đã tìm thấy lối thoát cả ở trong nước và nước ngoài Ở trong nước, đó là công cuộc đổi mới toàn diện kinh tế – xã hội; còn đối với bên ngoài, đó là cách ứng xử thích hợp trên trường quốc tế Công cuộc đổi mới với chính sách phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, chống quan liêu, bao cấp đã động viên được mọi tầng lớp nhân dân, kích thích được các thành phần kinh tế và thúc đẩy sự phát triển của các ngành nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ Nó tạo ra một lượng hàng hóa ngày càng tăng cho xã hội, nhất là nông phẩm và lương thực, giảm bớt tình trạng khan hiếm hàng hóa tiêu dùng, đưa Việt Nam từ chỗ mỗi năm phải nhập khoảng 1 triệu tấn lương thực đến chỗ xuất khẩu trên 1 triệu tấn gạo năm 1989, sau tăng lên

2 – 3 triệu tấn mỗi năm, ổn định được tình hình kinh tế – xã hội, kéo lạm phát

từ mức ba chữ số xuống trên dưới 10% mỗi năm

Về kinh tế đối ngoại, sau khi có luật đầu tư trực tiếp nước ngoài (tháng

12 năm 1987), các công ty trong khu vực Đông và Đông Nam Á đầu tư tại Việt Nam với số lượng ngày càng tăng Lượng hàng xuất nhập khẩu của Việt Nam với các nước trong khu vực cũng tăng Những nguồn lực mới này đã phần nào bù lại cho số viện trợ của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa cũ cắt đi và quan trọng hơn là nó đã tạo ra một không khí kinh doanh và cách thức làm kinh tế đối ngoại mới của Việt Nam, không dựa hẳn vào viện trợ nước ngoài như thời kỳ trước Sự thay đổi đó đã tạo ra những thiện cảm đối với các chính phủ và bạn bè quốc tế Nhiều công ty và chính phủ các nước đã đầu tư vào kinh doanh và giúp đỡ Việt Nam bất chấp lệnh cấm vận của Hoa

Kỳ đối với Việt Nam Tháng 11 năm 1991 Chính phủ Singapore đã quyết định hủy bỏ lệnh cấm đầu tư của Singapore tại Việt Nam Năm 1992, Chính

phủ Nhật Bản và một số nước khác, một số tổ chức tài chính quốc tế đã cam kết cung cấp viện trợ phát triển cho Việt Nam

Đến lúc này, nhiều người Mỹ nhận ra rằng chính sách cấm vận và trừng phạt của Hoa Kỳ chống Việt Nam không chỉ gây tác hại cho Việt Nam mà

còn gây tác hại cho cả Hoa Kỳ “Trong khi mũi nhọn trong chính sách của Hoa Kỳ là nhằm cô lập Việt Nam, thì bản thân Hoa Kỳ lại thấy chính mình ngày càng bị cô lập bởi chính sách của mình” [79, tr 79] Đánh giá trên của

Michael C Williams về tác động của chính sách cấm vận và trừng phạt kinh

tế của Hoa Kỳ đối với bản thân Hoa Kỳ là rất đúng Từ khi công cuộc đổi mới toàn diện của Việt Nam phát huy tác dụng, tình hình kinh tế – xã hội Việt Nam được cải thiện, quan hệ đối ngoại ngày càng thêm rộng mở, thì tác hại của cấm vận và trừng phạt của Hoa Kỳ ngày càng kém đi, ngược lại, tác hại đối với chính các công ty Hoa Kỳ ngày càng tăng lên và làm cho Hoa Kỳ ngày càng thêm bị cô lập với chính bản thân chính sách cấm vận của mình Trong khi nhiều nước tư bản, đặc biệt là Nhật Bản đã bắt đầu xây dựng các quan hệ thương mại với Việt Nam thì Hoa Kỳ trở thành một quốc gia xa lạ trong mối quan hệ kinh tế mở cửa nhanh chóng của Việt Nam Việt Nam ngày càng được nhiều người nhìn nhận như một con hổ châu Á mới có tiềm năng tăng trưởng kinh tế tự chủ và cơ hội thị trường cao, các công ty Hoa Kỳ ngày càng băn khoăn vì bị bỏ lại phía sau trong khi các đối thủ cạnh tranh từ châu

Á và châu Âu đã nhảy vào thiết lập thị trường của mình ở Việt Nam

Cho dù tại Hoa Kỳ, vẫn có một số ít người còn mang tư tưởng thù hận, bảo thủ chống lại Việt Nam, kêu gọi kéo dài cấm vận và trừng phạt đối với Việt Nam, nhưng với những gì mà Việt Nam thể hiện, nhiều người Mỹ nhận thấy cấm vận đã trở nên bất lợi cho chính Hoa Kỳ và cấm vận mãi đối với một nước nhỏ không bao giờ xâm lấn tới quyền lợi của Hoa Kỳ là một lối hành xử không đẹp Họ đã lên tiếng kêu gọi bãi bỏ trừng phạt và cấm vận

cũng như cải thiện mối quan hệ với Việt Nam Năm 1993, Thượng nghị sĩ

Hoa Kỳ John F Kerry viết: “Đã đến lúc chúng ta cần thay thế sự thù địch và

hồ nghi kéo dài 18 năm bằng sự hòa hợp và tái thiết Chúng ta có thể xây dựng mối quan hệ hai bên cùng có lợi với Việt Nam nếu chúng ta có can đảm

và tầm nhìn xa trông rộng để làm việc đó” [26, tr 119] Đến đầu năm 1994, trong một bài tạp chí với tựa đề “Cải thiện quan hệ phục vụ cho lợi ích của Hoa Kỳ”, Thượng nghị sĩ John McCain cũng đã viết: “Tôi ủng hộ điều đó (việc cải thiện mối quan hệ Hoa Kỳ và Việt Nam) vì tôi tin rằng một động thái như vậy là tốt cho lợi ích của Hoa Kỳ cũng như lợi ích của nhân dân Việt Nam” [26, tr 120]

Sau một năm Hoa Kỳ công bố “Lộ trình”, sự hợp tác giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đã đạt được một số kết quả tích cực, nhất là trong việc tìm kiếm người Mỹ mất tích, thực hiện Hiệp định hòa bình Paris về Campuchia và tạo điều kiện thuận lợi cho người Việt Nam di cư sang Hoa Kỳ Để đáp lại những kết quả đó, trong năm 1992 chính quyền của Tổng thống Bush đã thực hiện giai đoạn I nới lỏng một phần cấm vận bằng cách giảm bớt những hạn chế về

đi lại của công dân Hoa Kỳ sang Việt Nam và mở ra các cuộc thương lượng

về ngoại giao với Việt Nam Tháng 12 cùng năm, chính quyền Bush đã thực hiện giai đoạn II của Lộ trình, quyết định mở văn phòng liên lạc tại Washington và Hà Nội để thúc đẩy hơn nữa mối quan hệ giữa hai nước, cho phép các công ty Hoa Kỳ được mở văn phòng và ký kết các hợp đồng tại Việt Nam, được thực hiện một số biện pháp thúc đẩy và hỗ trợ thương mại, hỗ trợ đầu tư cho các công ty của họ tại Việt Nam

1.4 Bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ

Sang thời kỳ của chính quyền Bill Clinton, sự hợp tác giữa Việt Nam

và Hoa Kỳ trong các vấn đề nhân đạo nhất là vấn đề người Mỹ mất tích tiếp tục được thực hiện và đạt được những sự tiến bộ lớn hơn Đến ngày 3 tháng 2

năm 1994, Tổng thống Bill Clinton tuyên bố giai đoạn III xóa bỏ lệnh cấm vận thương mại lâu dài đối với Việt Nam và thông báo cho phép các doanh nghiệp Hoa Kỳ tiến hành các giao dịch tài chính, thương mại và các giao dịch khác đối với Việt Nam và kiều dân Việt Nam Việc bãi bỏ cấm vận đồng nghĩa với việc các công ty và doanh nghiệp Mỹ có thể tham gia vào các chuyến đi không hạn chế tới Việt Nam, đầu tư vào Việt Nam hoặc các xí nghiệp của Việt Nam, trong khi Việt Nam có thể mua các sản phẩm của Hoa

Kỳ Ngoài ra, chính quyền Clinton đã bắt đầu cho phép các quan chức chính phủ Mỹ sang Việt Nam làm công vụ phục vụ mục đích kinh doanh hoặc thương mại Việc bãi bỏ cấm vận đối với Việt Nam của Tổng thống Bill Clinton cũng tạo điều kiện lớn cho Hoa Kỳ trong tiến trình điều tra về vấn đề POW/MIA Đô đốc Charles R Larson, Chỉ huy trưởng của Hoa Kỳ khu vực Châu Á Thái Bình Dương, sau chuyến thăm Việt Nam trong vòng 3 ngày đã tuyên bố, việc bình thường hóa với Việt Nam sẽ tạo cơ hội thuận lợi cho việc tìm kiếm những người Mỹ được xem như mất tích trong chiến tranh ở Việt

Nam Ông nói rằng: “Nếu chúng ta có nhiều nguồn đầu tư, nhiều khách du lịch và tham gia nhiều hoạt động ở Việt Nam, có nghĩa là tôi sẽ được cung cấp một hệ thống thông tin giúp ích cho việc tìm hiểu quá khứ, hiện tại và cả tương lai nữa” [66, tr 9]

Cũng trong ngày này, Tổng thống Bill Clinton đã thông báo ý định cho phép thiết lập các văn phòng phi ngoại giao ở Washington và Hà Nội Tiếp theo đó là việc xem xét lại địa vị của Việt Nam đối với việc kiểm soát xuất khẩu của Hoa Kỳ Trước đó, Việt Nam bị xếp là một trong các thành viên của

“Các nước nhóm Z”, gồm những nước chịu cấm vận kinh tế hoàn toàn (gồm Việt Nam, Cuba và Bắc Triều Tiên) Đến thời điểm này, Việt Nam được xếp lại như một thành viên của “Các nhóm nước Y” (Việt Nam, Lào, Campuchia, Mông Cổ, một số nước thuộc Đông Âu và Liên Xô) là những nước bị hạn

chế, trong đó các giấy phép xuất khẩu chỉ được chấp thuận trên cơ sở từng trường hợp Bộ Thương mại Hoa Kỳ sẽ xem xét và chấp thuận các đơn xin phép cá nhân để xuất khẩu hoặc tái xuất khẩu các hàng hóa hoặc dữ liệu kỹ thuật sang Việt Nam trên cơ sở từng trường hợp một Các chấp thuận nói chung sẽ được cấp cho các hàng hóa hoặc dữ liệu kỹ thuật phục vụ dân sự, không đóng góp đáng kể gì cho tiềm năng quân sự của Việt Nam hoặc bị coi

là phương hại đến an ninh quốc gia của Hoa Kỳ Các đơn xin phép phải gửi đến Bộ Thương Mại nếu không cần tham khảo ý kiến các cơ quan khác như

Bộ Ngoại Giao hoặc Bộ Quốc Phòng, sẽ được trả lời trong vòng 15 ngày kể từ ngày nhận hồ sơ, nếu hồ sơ nào được tham khảo thì thời gian có thể là 60 ngày

Ngày 28 tháng 1 năm 1995, Việt Nam và Hoa Kỳ đã ký một thỏa thuận

về việc giải quyết tài sản ngoại giao và các yêu cầu khác còn tồn tại Thỏa thuận này được Hoa Kỳ xem như là một điều kiện tiên quyết trên con đường tiến tới bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa hai nước Đồng thời, trong cùng thời điểm tháng 1 năm 1995, các văn phòng liên lạc cuối cùng của cả hai nước đã được khai trương Tuy nhiên, các văn phòng này chỉ có số lượng nhân viên tối thiểu, trong đó văn phòng liên lạc của Hoa Kỳ lúc đầu không hề

có một quan chức ngoại thương nào

Ngày 11 tháng 7 năm 1995, Tổng thống Bill Clinton đã thông báo rằng Hoa Kỳ và Việt Nam sẽ thiết lập quan hệ ngoại giao và trao đổi cấp đại sứ Tuyên bố này rất có ý nghĩa đối với các doanh nghiệp Hoa Kỳ Thứ nhất, là các văn phòng liên lạc có số lượng nhân viên hạn chế được thiết lập từ đầu năm 1995 ở Washington và Hà Nội sẽ chuyển thành các đại sứ quán chính thức Thứ hai, mở cửa cho các chương trình quan trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho quan hệ kinh tế – thương mại giữa hai nước phát triển và mang lại cho các công ty Hoa Kỳ nhiều sự trợ giúp và an toàn hơn

Cùng với việc tuyên bố bình thường hóa quan hệ với Việt Nam, Tổng thống Bill Clinton, trong bài phát biểu của mình, cũng nêu ra một số vấn đề

mà Hoa Kỳ sẽ tiếp tục làm sau khi bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Việt Nam:

Đầu tiên: Là vấn đề người Mỹ mất tích và tù nhân chiến tranh

(MIA/POW) Có thể thấy một thực tế, việc bình thường hóa quan hệ với Việt Nam là một nỗ lực lớn của Mỹ trong việc giải quyết vấn đề người Mỹ mất tích trong chiến tranh trước sức ép của những gia đình có thân nhân tham gia trong cuộc chiến và của dân chúng Mỹ Có thể thấy điều này trong tuyên bố của Tổng thống Bill Clinton về việc bình thường hóa quan hệ với Việt Nam*:

“Hôm nay tôi tuyên bố bình thường hóa quan hệ với Việt Nam Bắt đầu

từ kỳ Tổng thống này, bất kỳ sự cải thiện trong mối quan hệ giữa hai nước đều dựa vào tiến trình ban bố danh sách người Mỹ mất tích hoặc bị bị giữ làm tù binh chiến tranh Năm ngoái, tôi bãi bỏ cấm vận ở Việt Nam vì sự hợp tác của họ và đẩy mạnh hơn nữa những nỗ lực tìm kiếm những người Mỹ mất tích hoặc số phận chưa xác định

Việc bình thường hóa quan hệ với Việt Nam đã cho kết quả tốt đẹp Trong vòng 17 tháng, Hà Nội đã có những xúc tiến quan trong giúp chúng ta tìm ra nhiều trường hợp mất tích Hai mươi chín gia đình đã nhận được hài cốt của người thân, và cuối cùng họ có thể chính thức an táng người thân của mình Hà Nội đã công bố hàng trăm trang tài liệu hé lộ cho chúng ta những thông tin về những gì đã xảy ra với người Mỹ ở Việt Nam, Hà Nội còn đẩy mạnh tiến trình tìm kiếm bằng cách hợp tác với Lào, nơi có nhiều người Mỹ mất tích Chúng ta đã làm giảm số lượng những “trường hợp tranh cãi”, là những người Mỹ mà chúng ta đã có căn cứ để tin rằng họ vẫn còn sống sau

* Nguyên văn Bản tuyên bố của Bill Clinton được đăng tại:

http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1584/is_n28_v6/ai_17218893

khi mất tích xuống còn 55, và chúng ta sẽ tiếp tục làm việc để làm sáng tỏ nhiều trường hợp hơn nữa…”

Thứ hai: Về kinh tế, Hoa Kỳ sẽ bắt đầu bình thường hóa các quan hệ

thương mại với Việt Nam, điều này đồng nghĩa với việc quan hệ buôn bán, thương mại, hợp tác kinh tế giữa hai nước sẽ được thúc đẩy mở rộng và phát triển Đồng thời, chính phủ Hoa Kỳ sẽ thực hiện các chương trình thích hợp

để phát triển quan hệ thương mại với Việt Nam phù hợp với luật pháp Hoa

Kỳ

Thứ ba: Tổng thống Bill Clinton gắn những chương trình phát triển

thương mại trên với đòi hỏi bàn bạc và thực hiện các vần đề như “nhân quyền”, “quyền lao động”và “tự do tôn giáo” Ông nói: “nhiều chương trình trong số các chương trình này đòi hỏi phải đảm bảo quyền con người và quyền lao động trước khi chúng được đưa vào thực hiện Chúng ta đã bắt đầu thảo luận với Việt Nam về những vấn đề thuộc quyền con người, đặc biệt là những vấn đề về tự do tôn giáo Giờ đây chúng ta có thể mở rộng và tăng cường cuộc đối thoại đó”

Thứ tư: Tổng thống Bill Clinton thừa nhận nền độc lập của Việt Nam,

nhưng đồng thời lại đề cập tới việc phát triển “sự nghiệp tự do” và “cải cách

dân chủ” ở Việt Nam theo cách hiểu của Hoa Kỳ: “Tôi… sẽ phát triển sự nghiệp tự do ở Việt Nam, như nó đã được phát triển ở Đông Âu và Liên Xô cũ… gắn kết người Việt Nam với mặt trận cải cách kinh tế rộng lớn… Ngày nay, người Việt Nam có độc lập, và chúng ta tin tưởng rằng bước đi này sẽ giúp mở rộng tầm phát triển của nền tự do ở Việt Nam…”

Về phía Việt Nam, quyết định bình thường hóa của Tổng thống Bill Clinton là một sự kiện có ý nghĩa hết sức đặc biệt và được chào đón nồng nhiệt Bảy tiếng đồng hồ sau khi Tổng thống Bill Clinton tuyên bố quyết định bình thường hóa quan hệ với Việt Nam, Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã xuất hiện

trên truyền hình tuyên bố sẵn sàng thỏa thuận một khuôn khổ mới cho quan

hệ Việt Nam – Hoa Kỳ Trong tuyên bố của mình, Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã khẳng định tính đúng đắn và cần thiết của việc bình thường hóa quan hệ giữa

hai nước:“… Tuyên bố của Tổng thống Bill Clinton công nhận ngoại giao và thiết lập quan hệ bình thường với Việt Nam là một quyết định quan trọng, phản ánh nguyện vọng của đông đảo các tầng lớp nhân dân Mỹ muốn khép lại quá khứ chiến tranh, xây dựng mối quan hệ bình thường, hữu nghị và hợp tác với Việt Nam Quyết định này phù hợp với xu thế hiện nay của tình hình quốc tế, góp phần tích cực vào sự nghiệp hòa bình, ổn định và phát triển ở Đông Nam Á cũng như trên thế giới”, cũng như sự sẵn sàng cho mối quan hệ mới với Hoa Kỳ: "Chính phủ và nhân dân Việt Nam hoan nghênh quyết định ngày 11 tháng 7 năm 1995 của Tổng thống Bill Clinton và sẵn sàng cùng Chính phủ Hoa Kỳ thỏa thuận một khuôn khổ mới cho quan hệ giữa hai nước trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng độc lập, chủ quyền của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, cùng có lợi và phù hợp với các nguyên tắc phổ biến của luật pháp quốc tế"

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Việc bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ tuy đến muộn sau nhiều cơ hội bị bỏ lỡ, nhưng nếu xét đến tình hình khách quan của Việt Nam thì đây là thời điểm thuận lợi cho Việt Nam nối lại quan hệ với Hoa Kỳ Đến cuối những năm 90 của thế kỷ XX, Việt Nam vẫn là một nước lạc hậu, kinh tế chậm phát triển do ảnh hưởng của thời kỳ bao cấp; Mặt khác, thời điểm những năm từ 1976 đến 1991 là giai đoạn đang diễn ra cuộc Chiến tranh lạnh giữa hai khối xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa mà Việt Nam ít nhiều chịu ảnh hưởng Quá trình đổi mới toàn diện của nước ta đã tạo nên những đột phá trong phát triển kinh tế từ những năm đầu thập niên 90, đồng thời tác động đến chính sách đối ngoại theo chiều hướng tích cực và thông thoáng hơn Việc Chiến tranh lạnh kết thúc đã chấm dứt sự đối đầu gay gắt giữa hai khối

tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa, mở ra cơ hội nối lại quan hệ giữa Việt

Nam và Hoa Kỳ, như Warren Christopher đã từng phát biểu: “Với việc Chiến tranh lạnh kết thúc, chúng tôi xem Việt Nam như một sản phẩm của lịch sử, là một trải nghiệm của số mệnh đến thời điểm này chúng tôi nhìn về Việt Nam như một đất nước chứ không phải là một cuộc chiến tranh” [58] Đó là những

điều kiện thuận lợi cơ bản để nước ta cải thiện mối quan hệ với nhiều nước tư bản trong đó có Hoa Kỳ Sự kiện bình thường hóa tháng Bảy năm 1995 là một bước ngoặt chính trị quan trọng đối với cả hai nước vì nó cho phép Việt Nam lần đầu tiên trong lịch sử của mình đạt được quan hệ bình thường và cơ bản hòa bình với tất cả các cường quốc trên thế giới, đồng thời làm cho Hoa Kỳ chính thức chuyển từ chỗ coi Việt Nam là kẻ thù sang thành đối tác

Khi đi đến quyết định lịch sử bình thường hóa quan hệ giữa hai nước, phía Hoa Kỳ coi việc giải quyết vấn đề người Mỹ mất tích là ưu tiên hàng đầu; còn về phía Việt Nam, chúng ta xác định quan hệ kinh tế – thương mại là