Nói đến tính cách Nga là nói tới những phẩm chất rất tốt đẹp, nhưng cũng chứa đựng thái cực ngược lại và điều đó tạo nên tính chất mâu thuẫn lên tới cực điểm trong tính cách Nga. Có thể tìm thấy minh chứng cho nhận định trên trong các tác phẩm văn học nghệ thuật, cũng như các công trình nghiên cứu về địa lý, tâm lý. Đặc biệt, dưới góc nhìn của ngôn ngữ, mà cụ thể là qua hệ thống từ vựng, thành ngữ, tục ngữ Nga, tính chất mâu thuẫn trong tính cách được khắc họa một cách sinh động và rõ nét. Bài báo này đề cập đến các yếu tố ngôn ngữ thể hiện tính chất mâu thuẫn trong tính cách Nga.
Trang 1TS ĐOÀN THỤC ANH1; ThS NGUYỄN TUẤN ANH 2
1, 2 Học viện Khoa học Quân sự ✉ doanthucanhk12@gmail.com Ngày nhận: 28/12/2016; Ngày hoàn thiện: 10 /01/2017; Ngày duyệt đăng: 26/01/2017
Phản biện khoa học: PGS.TS DƯƠNG QUỐC CƯỜNG
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Nước Nga là đất nước trải dài trên cả khu vực châu Âu
và châu Á Dân tộc Nga mang đậm bản sắc của nền
văn hóa Đông-Tây Nhắc tới nước Nga là nhắc tới sự bí
ẩn và không giải thích được của tâm hồn Nga “Nước
Nga - đó là câu hỏi hóc búa vẫn còn là bí mật bên
trong điều bí ẩn” (Скальковский К.,1993) Vậy nước
Nga là phương Đông hay phương Tây? Câu hỏi này
hàm ý không chỉ về vị trí địa lý của Nga mà còn về
tâm tính dân tộc Nga Cái gì nổi trội hơn ở trong con
người họ: phong cách Tây Âu hay Đông Âu? Nói đến
tính cách Nga là nói tới những phẩm chất tốt đẹp, tuy
nhiên trong đó nổi bật lên tính chất mâu thuẫn lên tới
cực điểm Có thể tìm thấy minh chứng cho nhận định
trên trong các tác phẩm văn học nghệ thuật, cũng
như các công trình nghiên cứu về địa lý, tâm lý Đặc
biệt, dưới góc nhìn của ngôn ngữ, mà cụ thể là qua
hệ thống từ vựng, thành ngữ, tục ngữ Nga, sự mâu
thuẫn trong tính cách được khắc họa một cách sinh
động và rõ nét
CÁC YẾU TỐ NGÔN NGỮ THỂ HIỆN TÍNH CHẤT MÂU THUẪN
TRONG TÍNH CÁCH NGA
TÓM TẮT
Nói đến tính cách Nga là nói tới những phẩm chất rất tốt đẹp, nhưng cũng chứa đựng thái cực ngược lại và điều đó tạo nên tính chất mâu thuẫn lên tới cực điểm trong tính cách Nga Có thể tìm thấy minh chứng cho nhận định trên trong các tác phẩm văn học nghệ thuật, cũng như các công trình nghiên cứu về địa lý, tâm lý Đặc biệt, dưới góc nhìn của ngôn ngữ, mà cụ thể là qua hệ thống
từ vựng, thành ngữ, tục ngữ Nga, tính chất mâu thuẫn trong tính cách được khắc họa một cách sinh động và rõ nét Bài báo này đề cập đến các yếu tố ngôn ngữ thể hiện tính chất mâu thuẫn trong tính cách Nga
Từ khóa: bản sắc riêng biệt, mâu thuẫn, văn hóa, tính cách Nga, thành ngữ, tục ngữ
2 NỘI DUNG
2.1 Các yếu tố hình thành nên sự mâu thuẫn trong tính cách Nga
2.1.1 Yếu tố không gian
Khi nghiên cứu nét độc đáo của hiện tượng tự nhiên nước Nga, cụ thể là yếu tố không gian, có thể nhận thấy rõ nét nếp nghĩ, cách tư duy của người Nga Nhà
văn N.V.Gogol trong tác phẩm “Отрывок из Истории Малороссии” (Đoạn trích từ lịch sử của Tiểu Nga) (Tập
1, quyển 1, chương 1, năm 1834) đã viết rằng, tính cách
dân tộc phụ thuộc trực tiếp vào dáng đất Nước Nga
trải dài trên khoảng không bao la, bất tận với những
cánh rừng, đầm lầy “Đất” trong kho tàng thành ngữ
Nga khắc hoạ không gian bao la, rộng lớn, cũng như
diễn tả khoảng cách xa vời vợi giữa “trời” và “đất” (bên cạnh yếu tố “đất” thường có “trời” đi kèm): как небо и земля (như trời và đất), как небо от земли (như đất với
trời), различаться как небо и земля (nghĩa đen: khác nhau như trời và đất) – nghĩa thành ngữ: “khác nhau
Trang 2một trời một vực”, далёк как небо и земля (cách xa
như trời và đất)… Chính sự rộng lớn, sự mênh mông,
sự bất tận của không gian Nga đã đặt dấu ấn lên
tính cách của người Nga Không phải ngẫu nhiên mà
trong tiếng Nga có nhiều từ có nguồn gốc cấu tạo từ
các từ chỉ địa lý Chúng thuộc nhóm từ vựng không có
tương đương, có nghĩa là sẽ không có ở những ngôn
ngữ khác và bởi vậy không thể dịch được mà chỉ hiểu
được nhờ bình luận hoặc tường giải nghĩa Trong
nhóm từ này có từ “тоска” (nỗi buồn) và “подвиг”
(chiến công) Từ “nỗi buồn” – ban đầu là từ chỉ sự chật
chội, thiếu không gian, cũng như không có khả năng
đi lại và di chuyển Người Nga khao khát được thay
đổi vị trí và chiếm lĩnh những cảm xúc mới Nếu thiếu
điều này người Nga sẽ cảm thấy buồn chán và bị dằn
vặt Còn từ gốc của từ “chiến công” là từ “chuyển động”
Trong các từ điển và sách chỉ dẫn thì từ “chiến công”
được hiểu là hành động anh hùng, hành động cao
cả, tuy nhiên nghĩa khởi nguyên của từ này là hành
động trong khi chuyển động vượt qua khoảng không
gian, cũng như những nỗ lực được thực hiện nhờ có
sự chuyển động hoặc nhằm mục đích dịch chuyển,
chuyển động một cái gì đó cố định Người Nga khao
khát ôm trọn khung cảnh rộng lớn của các hiện tượng
và cả quá trình chuyển biến của nó Bởi vậy, trong các
thành ngữ Nga động từ biểu thị hành động và sự tích
cực hoá của cá nhân trong những tình huống phức
tạp của đời sống sinh hoạt thường ngày đóng một vai
trò quan trọng Có một số lượng lớn các thành ngữ
chứa động từ biểu thị chuyển động trong hệ thống
thành ngữ tiếng Nga: облететь как молния (bay
như chớp), разлететься как сон (bay tứ tung như giấc
ngủ) Ngôn từ hoa mĩ của N.V.Gogol trong tác phẩm
“Отрывок из Истории Малороссии” (Đoạn trích từ
lịch sử của Tiểu Nga): “Có người Nga nào lại không thích
những chuyến đi tốc hành nhỉ?!” cũng khắc họa tình
yêu đối với tốc độ chuyển động của người Nga gắn
với sự khát khao vượt qua khoảng không gian và cảm
nhận được không gian vô tận Sự rộng lớn của không
gian bình nguyên đã tác động một cách đặc biệt lên
tính cách dân tộc Nga Theo N.A Bergiaev thì “sự vô
tận của khoảng không nơi cư trú có tác động mang
tính chất đầy mâu thuẫn lên người Nga” (Бердяев Н.А
1990, tr 61).Trong đặc điểm tư duy của người Nga
luôn có thiên hướng của người Châu Âu, nhưng song
song với nó là sự cạnh tranh mạnh mẽ của phần Châu
Á còn lại Điều đó cũng có nghĩa là vai trò của tư duy Á
đông đã tạo nên nét văn hoá đặc biệt của người Nga
– người dân sống ở đất nước nằm giữa hai châu lục
Á-Âu.Tính cách Nga có “cấu trúc” khác với người Tây
Âu Chịu ảnh hưởng của yếu tố không gian nên người Nga không tính toán chi ly, không tiết kiệm thời gian
và không gian, không mạnh mẽ, quyết liệt và thực dụng như người Tây Âu Quen với việc phải trải qua khoảng không rộng lớn, người Nga có một thái độ rất đặc biệt với thời gian: Không quý trọng, không tiết kiệm, không tuân thủ quy tắc là thuộc tính của người dân châu Âu “chính xác – là lịch sự của các bậc
đế vương” Khi khởi hành lên đường, người Nga luôn hình dung một cách tường tận xem khi nào mình sẽ trở về đến nơi và thậm chí còn thái quá tới mức không tin tưởng rằng mình sẽ làm được điều này Và bài hát
dân ca Nga nổi tiếng “Степь да степь кругом” (Bốn
bề là thảo nguyên và thảo nguyên) (nói về cái chết của
người đánh xe ngựa – người bị chết cóng trên thảo nguyên rậm rạp) là câu chuyện hoàn toàn có thật Có thể viện dẫn ra đây lời của X.P Sevưriev (1806-1864) – nhà thơ, nhà phê bình, nhà sử học và lý luận văn học:
“Nói chung người Nga không phải là các nhà toán học
Lúc thì chúng ta vội vã, lúc thì chậm chạp, mà không thấy bước đều bao giờ cả” (Скальковский К., 1993,
tr.18) Khi nói về vẻ đẹp và khoảng không rộng lớn của nước Nga, nhà sử học I.A Ilin trong cuốn sách:
“Историческая судьба и будущее России” (Số phận
lịch sử và tương lai của nước Nga) chia sẻ: “Người Nga rất tài năng, họ có thể tạo nên điều kỳ diệu từ đôi bàn tay trắng Nhưng tất cả diễn ra như tự phát, bất ngờ và
dễ dàng, chính vì vậy mà cũng dễ vứt bỏ và dễ đi vào quên lãng Người Nga không đánh giá được tài năng của mình, phung phí tài sản của mình, không thích căng thẳng: say mê và quên lãng, cày ruộng và bỏ bễ,
để chặt một cây thì làm chết năm cây Và đất của anh ta
là đất của Chúa, và rừng cũng là của Chúa, mà Chúa thì
có nghĩa là chẳng là cái gì cả… Vẻ đẹp và không gian rộng lớn của nước Nga đã dạy cho chúng ta cách ngắm nhìn thế giới và cảm thụ vẻ đẹp của thế giới Cũng chính nhờ điều này mà tâm hồn chúng ta trở nên mềm mại hơn, dịu dàng hơn, sâu sắc và bay bổng hơn; cũng chính nhờ vậy tâm hồn dạy cho chúng ta tự thấy mình, thấy thế giới nội tâm bên trong và tất cả những điều được ẩn chứa trong nó Nhưng ở đây cũng ẩn chứa điều rất nguy hiểm đó là chính vì suy tưởng thái quá thì tâm hồn sẽ trở nên mơ mộng, lười nhác, thiếu ý chí, lười lao động”
(Ильин И.А., 1992, tr 9)
2.1.2 Yếu tố khí hậu
Nghiên cứu chi tiết quy luật thiên nhiên, đặc biệt là hiện tượng khí hậu, có thể hiểu được cả tính quy luật trong thái độ ứng xử và tính cách con người Nước Nga nằm ở trung tâm lục địa Á-Âu, ở đồng bằng,
Trang 3không được biển cũng như núi che chở cả ở phía tây
và phía đông để chống lại sự xâm nhập quân sự từ
Bắc Á và Tây Âu Diện tích rộng lớn của đất nước và sự
xa tách khỏi biển của nhiều vùng tạo nên kiểu khí hậu
đặc biệt ở Nga - khí hậu lục địa ẩm và cận Bắc Cực
Điều kiện khí hậu khắc nghiệt khiến hiện tượng băng
giá và tuyết thường xuyên xuất hiện trong các thành
ngữ so sánh Nga: белый как снег (trắng như tuyết);
растаять как снег (tan như tuyết); свалиться как снег
на голову (nghĩa đen: đổ xuống như tuyết trút xuống
đầu; nghĩa thành ngữ: bất thình lình, đánh đùn một
cái); холодный как лёд (lạnh như băng)… Cũng chính
vì điều kiện tự nhiên khắc nghiệt mà người Nga hình
thành nên tâm lý chống chọi với khó khăn, quyết tâm
vượt qua mọi trở ngại và bằng lao động, bằng trí tuệ,
người Nga đã xây dựng nhà nước hùng cường với nền
công nghiệp vững mạnh Dân tộc Nga có khả năng
chịu đựng ở mức độ cao những khó khăn, mất mát
và đau khổ Theo K.G Iund, người Nga thuộc tuýp
người có giác quan nhạy cảm và có tâm lý hướng
nội Không phải ngẫu nhiên mà khái niệm mang tính
chất nền tảng của người Nga là “душа” (tâm hồn) Từ
này xuất hiện nhiều trong các thành ngữ, tục ngữ và
ngạn ngữ Nga Ngoài ra, khác với từ “истина” (chân
lý) mang tính khách quan và lý tính, người Nga dùng
từ “правда” (sự thật) (Юнг К.Г , 1992, tr 123) Người
Nga có tâm lý đánh giá theo cảm tính Nói đơn giản
hơn thì người Nga có khả năng dự báo đặc biệt và
tri giác cuộc sống bằng tình cảm Người Nga thường
có những đợt cao trào và thoái trào về cảm xúc tâm
hồn - điều này có nguyên nhân do sự thay đổi của
các mùa trong năm Cảm xúc của họ thường chế
ngự lý trí và niềm đam mê, sự ngẫu hứng được đặt
cao hơn lợi ích vật chất Người Nga thường đa sầu,
chậm chạp hơn người Tây Âu, do người Nga phải bảo
tồn và tích lũy năng lượng của mình - nguồn năng
lượng cần thiết cho cuộc đấu tranh chống cái lạnh
Điều này được giải thích bởi số lượng lớn các động từ
biểu thị trạng thái thể chất và tinh thần của con người
trong hệ thống thành ngữ Nga như: влюбляться как
кошка (yêu thương như con mèo); рыдать как над
покойником (khóc nức nở như khóc người quá cố)…
Một trong những nét quan trọng nhất của tính cách
Nga được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước
nhận định là cảm xúc cao trào cách mạng, đỉnh cao
anh hùng, sự sẵn sàng lập chiến công, khả năng huy
động sức mạnh vào giây phút xác định Đặc điểm này
được quy định bởi tính chu kỳ trong nếp sống của
người Nga, được hình thành dưới sự ảnh hưởng của
mùa đông kéo dài và sự cần thiết thu hoạch nhanh
chóng mùa màng Trong một khoảng thời gian khá dài người Nga tích lũy hoặc tiết kiệm năng lượng,
cố gắng không gắng sức một cách lãng phí, ít quan tâm tới những việc đang diễn ra và vào khoảng thời gian đó như một chú gấu ngủ đông: nhu cầu đối với chất lượng cuộc sống xuống thấp đến mức tối thiểu, người Nga hài lòng với những điều nhỏ nhặt và tránh thất thoát Người nước ngoài nếu nhìn thấy người Nga trong giai đoạn này sẽ kết luận ngay rằng họ lười biếng, thờ ơ, lơ là, biết chịu đựng và có bản chất
nô lệ Nhưng sự thụ động, ít tích cực chỉ diễn ra theo giai đoạn với thời gian kéo dài khác nhau: ở phạm vi đất nước - được tính hàng năm, hàng thiên niên kỷ, trong khuôn khổ gia đình - hàng tuần, hàng tháng Tuy nhiên, sau thời điểm này sẽ là giai đoạn người Nga chuyển sang “chế độ lập chiến công” Cái cớ cho những hành động tích cực có thể là chiến tranh, cách mạng, công nghiệp hóa, xây dựng chủ nghĩa cộng sản, chinh phục lãnh thổ mới… Trong những giai đoạn này người Nga thể hiện những nét tính cách tốt đẹp nhất: chủ nghĩa anh hùng mang tính chất đại chúng, sự hy sinh, tình đồng chí, đồng đội, tình yêu lao động, sự cần mẫn, tố chất lãnh đạo Người Nga cũng được coi là những nhà lãnh đạo điển hình trong những tình huống khẩn cấp Chính người Nga tự tạo
ra cho mình những khó khăn để rồi sau đó vượt qua tất cả một cách anh hùng ví như có thể thực hiện kế hoạch của một tháng ở tuần cuối cùng Có thể dẫn ra
thành ngữ để minh họa cho nhận định này: «Русские долго запрягают, но быстро ездят» (Người Nga lên
dây cương lâu nhưng đi rất nhanh).
Tính chất khắc nghiệt của khí hậu Nga đã ảnh hưởng mạnh đến tư duy dân tộc Nga Sinh sống trên lãnh thổ nơi mùa đông kéo dài đến gần nửa năm, người Nga đã tạo cho mình nhiều nét tính cách đặc trưng
Sự độc đáo của thiên nhiên - từ khoảng không, từ việc cách xa biển, xa sông, khí hậu, thổ nhưỡng và thực vật đã hình thành ở người Nga cả niềm say mê,
cả tính trực quan, cả sự mất cân bằng, cả khát vọng
tự do, cả thói quen lười biếng, cả tình đoàn kết anh em Các nét tính cách được coi là mặt trái phải kể tới như sự vô tư thái quá, sự lười biếng và tính mơ mộng cũng như thói say xỉn ở một mức độ nào đó có nguyên nhân từ khí hậu Khi thời tiết nửa năm không
có mặt trời, thì người Nga chỉ muốn được sưởi ấm và không muốn làm việc Trong những điều kiện nhất định người Nga biết tập trung vào ý tưởng của mình
và phớt lờ khí hậu Rất nhiều chiến công vĩ đại là lời khẳng định cho nhận định trên Tính vô tư của người Nga gắn liền với chế độ nông nô, người Nga dựa vào
Trang 4yếu tố “họa may” căn cứ vào hai nguyên nhân: sự hi
vọng vào địa chủ, vào Sa hoàng và “vùng canh tác
đầy mạo hiểm”, có nghĩa là trông mong vào sự đỏng
đảnh và sự bất thường của điều kiện khí hậu Sự mâu
thuẫn trong tính cách Nga “có nguyên nhân là do
khoảng không trải dài của bình nguyên và khí hậu khắc
nghiệt vì chính điều kiện tự nhiên này đã hình thành nên
sự rộng rãi, hào hiệp và cởi mở của tâm hồn Nga, cũng
như hình thành nên tâm lý chống chọi để vượt qua khó
khăn Tuy nhiên, những khoảng không bao la, rộng lớn
(gồm những cánh đồng, đống tuyết, những cánh rừng
rậm rạp) cũng là tác nhân đè nén tâm hồn con người”
(Вьюнов Ю.А ,1998 tr 153)
2.1.3 Yếu tố lịch sử
Tính cách dân tộc và số phận của đất nước gắn bó
chặt chẽ với nhau, ảnh hưởng tới nhau trên suốt
con đường lịch sử Tục ngữ Nga có câu: “Посеешь
характер, пожнешь судьбу” (Gieo tính cách, gặt số
phận) Tính cách dân tộc không phải là cái bất biến
Tính cách có thể thay đổi mặc dù diễn ra chậm chạp
Chúng xuất phát từ lịch sử, từ các điều kiện chính
trị-xã hội và thay đổi cùng năm tháng Các nhà tâm lý
học, nhân chủng học, dân tộc học dựa trên những dữ
liệu cụ thể đã chứng minh rằng nhận thức con người
thay đổi theo lịch sử Từ những năm 30 của thế kỷ XX
luận điểm về tính chất lịch sử của tâm lý con người
đã được các nhà tâm lý học chứng minh Những nét
đặc trưng của tâm lý dân tộc là sản phẩm của các
điều kiện lịch sử và chịu sự ảnh hưởng của văn hóa
Sự độc đáo trong tính cách được hình thành bởi lịch
sử đất nước: từ việc phân bố dân cư trên bình nguyên
rộng lớn, cuộc đấu tranh với dân du mục; cuộc đấu
tranh với Hy lạp, với người Tácta, đấu tranh với giặc
ngoại xâm, cuộc đấu tranh với Ba Lan và Litva, cuộc
xâm lược của Napoleon… Cuộc đấu tranh giành sự
sống trong các điều kiện khó khăn đã hình thành ở
người Nga nhiều phẩm chất tốt đẹp như sự tháo vát,
mưu trí, sự phát triển toàn diện năng lực, trí tuệ, sự
năng động, kiên định, khả năng chịu đựng, sự mạnh
mẽ, cứng rắn… G.G.Spet đã nhấn mạnh: “Chính lịch
sử tạo ra định hướng vật chất của xúc cảm tâm hồn loài
người, lịch sử thiết lập các mốc biểu thị con đường của
tâm hồn” (Cадохин А.П , 2007, tr 67) N.A Berdiaev –
nhà triết học Nga thế kỷ 20 cho rằng, điều cốt lõi nhất
trong tính cách của người Nga là sự mâu thuẫn: Sự
mâu thuẫn trong tâm hồn Nga xuất phát từ lịch sử và
địa lý của đất nước, từ sự đấu tranh thường trực trong
hiện tại giữa quá khứ và tương lai, có nguồn gốc từ vị
trí địa lý của lãnh thổ là nằm ở điểm trung gian giữa
phương Đông và phương Tây (Бердяев Н.А ,1990,
tr.51) Trong công trình lịch sử-văn hóa ”Русская идея” (Tư tưởng Nga) N.A.Berdiaev, khi diễn giải các
hiện tượng khác nhau của văn hóa Nga, cũng như giải thích sự mâu thuẫn và phức tạp của tâm hồn Nga, đã
khẳng định rằng: “Ở Nga diễn ra sự tác động lẫn nhau
của hai dòng lịch sử thế giới là Phương Đông và Phương Tây Dân tộc Nga không hoàn toàn là dân tộc mang đặc trưng của châu Âu và cũng không hoàn toàn là người châu Á Nước Nga là một phần trọn vẹn của cả thế giới
là khu vực Đông-Tây khổng lồ, là nơi liên kết hai thế giới
Và trong tâm hồn Nga luôn luôn có sự đấu tranh của hai nguồn cội là Đông và Tây”
Nhà tư tưởng Nga kiệt xuất khác sống ở ranh giới giữa thế kỷ 19 và 20, người đặt nền móng cho chủ nghĩa Mác ở Nga - G.V Plexanov đã diễn tả sự xung đột giữa phương Đông và phương Tây trong nền văn hóa Nga Theo quan điểm của ông thì ở Nga diễn
ra hai quá trình song song nhau nhưng theo hướng ngược chiều: một mặt là Âu hóa tầng lớp xã hội chiếm
số lượng nhỏ có trình độ văn hóa cao, mặt khác làm
sâu thêm “phương thức sản xuất theo kiểu châu Á” và
“tăng cường chế độ chuyên chế phương Đông” của
đại bộ phận người dân Nga có vị thế và trình độ văn hóa thấp hơn và bộ phận dân cư này tiếp tục thay
đổi “theo hướng đối lập – tức là theo hướng phương
Đông” (Cадохин А.П., 2007, tr 49) Như vậy theo G.V
Plexanov, đặc điểm về vị trí địa lý phía Đông và Tây của người Nga không chỉ liên kết hai thế giới như quan điểm của N Bergiaev, mà còn phân chia hai thế giới ra, làm tách biệt và mâu thuẫn Ông nhấn mạnh:
“Văn hóa Nga được hình thành theo quy luật lịch sử như
sự cân bằng phức hợp…của sức mạnh tích hợp cũng như khu biệt những xu hướng đối lập trong sự tồn tại
về mặt lịch sử-dân tộc Nga” (Cадохин А.П.,2007, tr 97) 2.1.4 Yếu tố tôn giáo
Rất nhiều các nét đặc trưng trong tính cách Nga gắn liền với tôn giáo Đức tin và đặc điểm của chính thống giáo tác động lớn tới nếp sống của người Nga, đến thế giới quan của người Nga và thái độ của họ đối với thế giới và những người xung quanh Tính cách dân tộc được hình thành từ niềm tin tôn giáo Niềm tin đem lại cho con người mong ước hoàn thiện mình Niềm tin luôn hướng tới những điều cao cả và đầy lạc quan: niềm tin vào sự bất tử của tâm hồn, niềm tin mãnh liệt vào khả năng và sự cần thiết gắn kết con người với Chúa… Niềm tin củng cố những phẩm chất tốt đẹp và hạn chế những dục vọng tầm thường
Trang 5của con người Gắn liền với đạo chính thống giáo là
khái niệm nhẫn nhịn của người Nga Dân gian Nga
có câu: “Sự nhẫn nhịn – sự hài lòng cho Chúa, sự khai
sáng cho trí tuệ, sự cứu rỗi cho tâm hồn, sự cầu phúc
cho ngôi nhà và sự an ủi cho con người” Sự nhẫn nhịn
– được hiểu theo nghĩa tích cực Sự nhẫn nhịn – đó
là sự trái ngược với lòng tự hào và nổi loạn, đó là sự
cứu vớt tâm hồn con người Gắn với tư tưởng nhẫn
nhịn là truyền thống tha thứ tuyệt vời của người Nga
Vào ngày chủ nhật cuối cùng trước tuần đại trai mang
tên là “Прощенное воскресенье” (Ngày chủ nhật tha
thứ), khi chuẩn bị cho sự thử thách về tâm hồn và thể
chất bằng tuần chay, người Nga hoàn toàn rửa sạch
tâm hồn mình, trút bỏ khỏi lương tâm những dằn
vặt và suy nghĩ khổ sở, nặng nề Để làm được điều
này thì người Nga một mặt phải tha thứ cho người
và mặt khác phải tha thứ cho chính mình Có lẽ gắn
liền với tư tưởng nhẫn nhịn như phẩm hạnh tự nhiên
quan trọng nhất là sự tương phản rõ nét trong tính
cách của dân tộc Nga Các nét tính cách trái ngược
nhau tạo nên sự tương phản này Sự mâu thuẫn trong
tính cách thì dân tộc nào cũng có, tuy nhiên ở người
Nga thì đôi khi lại lên tới đỉnh điểm Niềm say mê, sự
mãnh liệt, sự hoang dã, sự rộng rãi và quy mô, “cái
đầu dữ dội” khi gắn kết với chính thống giáo, cùng
với sự cần thiết thường xuyên kìm nén bản tính của
mình, đã dẫn đến sự xuất hiện trong tính cách dân
tộc những nét tính cách mâu thuẫn lên tới đỉnh cao
và loại trừ nhau: sự nghi ngờ và ngây thơ, niềm say
mê và sự thụ động….Người Nga có phẩm chất kỳ lạ
là tự hạ mình và phủ nhận chính mình, hạ thấp giá trị
riêng của họ Người nước ngoài không thể hiểu vì sao
dân tộc có nền văn hóa và văn học phong phú đến
vậy, sinh sống trên lãnh thổ rộng lớn đầy tài nguyên,
của cải, lại tìm cách từ chối mình Nhưng điều này
là do các quy tắc của đạo chính thống: “Sự hạ thấp
còn hơn niềm tự hào” Theo như đức tin của tín đồ
chính thống giáo thì niềm tự hào thái quá được coi
là tội lỗi chết người giết chết linh hồn bất tử (<http://
www.marketologi.ru/publikatsii/stati/zagadochnaja-
russkaja-dusha-natsionalnyjj-kharakter-russkikh-i-osobennosti-obshhenija/>)
2.2 Các yếu tố ngôn ngữ thể hiện sự mâu thuẫn và
thái quá trong tính cách
Người Nga thường dao động giữa cái thiện và cái ác,
thường nhanh chóng và bất ngờ đi từ thái cực này
sang thái cực khác Tính cách mâu thuẫn của dân
tộc Nga được thể hiện ở chỗ người Nga vừa nhân
hậu, vừa độc ác; vừa lịch sự vừa quỷ quyệt; họ yêu
tự do nhưng thích sự chuyên chế; thể hiện không chỉ sự sùng mộ đối với tôn giáo mà cả sự không sùng kính chúa; họ không chỉ công bằng mà còn là những kẻ tham lam Nhà triết học, nhà xã luận Nga
N.A.Bergiaev đã nói: “… tính cách của dân tộc Nga rất
thái quá” (Бердяев Н.А., 1990, tr.65) Như nhà văn
Ph.M Doxtoevxki trong tác phẩm “Преступление и наказание” (Tội ác và sự trừng phạt) (phần 6, chương
4, năm 1866) đã nói: “Người Nga nói chung là những
người rộng rãi, rộng rãi như vùng đất họ sinh sống và quá thiên về hoang tưởng”
Người Nga có khả năng quan sát, óc lý luận và thực
tế, mưu trí thiên bẩm, khả năng phát minh và tính sáng tạo Người Nga làm giàu cho thế giới bởi những thành tựu văn hóa vĩ đại Dân tộc Nga đánh giá cao
lao động: “Счастье и труд рядом живут” (Hạnh
phúc và lao động song hành cùng nhau), “Без труда
не вытащишь и рыбку из пруда”(Có công mài sắt có ngày nên kim), “Золото познается в огне, а человек
в труде” (Lửa thử vàng, gian nan thử sức), “Талант без труда не стоит и гроша” (Tài năng không có lao động không đáng giá một xu) Trong kho tàng tục ngữ
Nga có nhiều đơn vị phê phán những kẻ lười biếng,
đồng thời ngợi ca tình yêu lao động: “Долго спать, с
долгом встать” (Ngủ nhiều, dậy muộn), “Кто поздно встаёт, у того хлеба недостаёт” (Ai dậy muộn, người
ấy không có bánh mì); “Кто рано встаёт, тому бог
даёт” (Ai dậy sớm, người ấy sẽ được chúa ban tặng)
Tuy vậy, bên cạnh những phẩm chất tốt đẹp của người Nga là những nét tính cách tiêu cực, mà trước tiên phải nói tới là sự lười biếng Đó dường như là mặt trái của tình yêu lao động, mặt trái của sức mạnh của
ý chí, trí tuệ, mơ ước đạt tới sự hoàn thiện, nhạy cảm với những khiếm khuyết của mình và của người khác Trong những điều kiện nhất định người Nga có thể thực hiện bất kỳ nhiệm vụ nào một cách tự nguyện
và chính xác Tuy nhiên, sức ỳ trong con người vẫn
hiện hữu: инертный как тюлень (ỳ như con hải cẩu)
Sự chăm chỉ, tình yêu lao động của người Nga luôn
song hành cùng sự lười biếng: ленивый как тюлень
(lười như con hải cẩu), “Сидеть на печке, плевать
в потолок” (Ngồi trên lò sưởi, khạc nhổ lên trần)
“Летний день за зимнюю неделю” (Một ngày mùa hè cho cả tuần mùa đông), “Летом день год кормит” (Một ngày hè nuôi sống cả năm) Trong tâm hồn Nga
ngự trị rất nhiều những giá trị tốt đẹp đặc trưng cũng
như những thiếu sót, nhược điểm, trong đó có “cả sự
lười nhác, sự vô tư quá mức, thiếu sáng kiến và thiếu tinh thần trách nhiệm” (Бердяев Н.А.,1990, tr.61) Sự
vô tư thái quá và sự nông nổi, nhẹ dạ được thể hiện
Trang 6qua sự xuất hiện của các từ trong hệ thống từ vựng:
“авось” (may ra/họa may/có thể), “небось” (chắc là/có
lẽ là/có thể là), “ничего” (không hề gì/không sao cả),
“да ладно” (được rồi/thôi được), “чёрт с ним!” (mặc kệ
nó/mặc xác nó) Sự đánh giá theo cảm tính của người
Nga được thể hiện qua nhận định sau: “Chúng ta
yêu hay thù ghét việc không phải căn cứ vào công việc
mà vào người làm việc đó” (Вьюнов Ю.А., 1998, tr.8)
Người Nga thường hành động theo nguyên tắc: “Или
всё, или ничего” (Hoặc là tất cả hoặc không là gì cả)
(Скальковский К.,1993, tr 53) Sự lười biếng còn đi
kèm với thói quen uống rượu và say xỉn: “Не пить,
так на свете не жить” (Không uống rượu – có nghĩa
là không sống ở trên đời); “Без вина и развлечений
жизнь глупа - в том нет сомнений” (Thiếu rượu và
giải trí thì cuộc sống trở nên ngu ngốc - điều này không
chút nghi ngờ); Пить зимой от холода, летом - от
жары (Mùa đông uống vì cái lạnh, mùa hè - vì cái nóng).
Tình yêu tự do là thuộc tính cơ bản của dân tộc Nga
Lịch sử nước Nga - là câu chuyện dài về cuộc đấu
tranh của nhân dân Nga giành tự do và độc lập Đối
với dân tộc Nga sự tự do cao quý hơn tất cả Từ “воля”
(ý chí/ý nguyện/tự do) được hiểu như sự độc lập, tự
do trong việc thể hiện tình cảm và trong việc thực
hiện hành động Có thể kể ra đây các tục ngữ khắc
họa khát vọng tự do của người Nga: “Хоть тяжёлая
доля, да всё своя воля” (Mặc dù vận mệnh nặng nề,
nhưng tất cả là ý chí của mình), “Своя воля дороже
всего” (Ý chí của mình quý giá hơn tất cả), “Вольность
всего дороже” (Sự tự do quý hơn tất cả), “Своя рука
владыка” (Bàn tay mình là chúa tể) Với bản tính yêu
chuộng tự do, dân tộc Nga nhiều lần chiến thắng
quân xâm lược và đạt được thành công lớn trong việc
xây dựng hòa bình Có một số lượng lớn tục ngữ diễn
tả các phẩm chất của chiến binh Nga: “Лучше смерть
в бою, чем позор в строю” (Thà chết trong trận chiến
hơn là ô nhục trong hàng ngũ), “Либо полковник,
либо покойник» (Hoặc là đại tá, hoặc là người đã
chết) Các tính nét tính cách đặc trưng của dân tộc
Nga - đó là lòng tốt, sự nhân văn, thiên hướng sám
hối, sự chân thành và mềm mại của tâm hồn Nhiều
thành ngữ, tục ngữ minh họa cho phẩm chất trên:
“Доброму бог помогает” (Chúa giúp người tốt bụng)
“Делать добро спеши” (Hãy vội vã làm điều thiện),
“Доброе дело и в воде не тает” (Việc tốt không tan
trong nước) Bên cạnh những nét tính cách tích cực
được dùng để mô tả con người, còn có những từ chỉ
mặt trái của tính cách Nga Thường thì nhược điểm là
sự tiếp nối của ưu điểm Chính điều này đã tạo nên
sự mâu thuẫn trong tính cách người Nga Trong cùng
một con người “trái tính trái nết” luôn tồn tại những nét tính cách đối lập nhau, cùng tồn tại cả cái thiện lẫn cái ác Nghiên cứu lịch sử đấu tranh dựng nước
và giữ nước của người Nga, có thể nhận thấy: bên cạnh bản năng hướng thiện của người Nga, trong
con người còn tồn tại cả cái ác: “Trong quá khứ xa xôi
của nước Nga, sự độc ác được thể hiện qua những hiện tượng như bạo loạn, nội chiến… Sự độc ác hiện diện trong đời sống thường ngày qua hành động đánh đập
vợ con của người chủ gia đình… Ở nước Nga cuối thế
kỷ 19 các gia đình nông dân, tiểu thị dân và nhà buôn chịu sự áp đặt gia trưởng, chuyên quyền của các ông chồng… Vị trí của người vợ: Chồng nói gì thì chăm chú tiếp thu, sợ hãi lắng nghe và thực hiện theo lời chỉ bảo” (Скальковский К.,1993, tr 55) Lòng tốt như một
thuộc tính cơ bản của người Nga cũng có mặt trái của nó: Lòng tốt xui khiến con người lừa dối để giữ gìn hòa hiếu – điều này được thể hiện qua cách nói:
“Ложь во спасение” (Nói dối có lợi cho người bị lừa dối); “Người Matxcơva gieo hạt lúa mạch đen, nhưng sống bằng lừa dối” (Скальковский К.,1993, tr.8) Nhà
thơ, nhà phê bình văn học Nga M Dmitriev cho rằng:
“Người Nga mặc dù quỷ quyệt nhưng lại thích người ta
đối xử công bằng với mình Trong con người có sự mâu thuẫn kỳ lạ: sẵn sàng lừa dối nhưng lại đòi hỏi sự công bằng cho mình” (Вьюнов Ю.А.,1998, tr.12) Trong số
những nhược điểm của người Nga phải kể tới tính “vô
tổ chức”, “vô kỷ luật”, “thiếu chính xác” và “thiếu yếu tố
duy lý” “Người Nga thay đổi tình cảm và sở thích rất đột
ngột, không giải quyết công việc một cách triệt để, khả năng kinh doanh và quản lý kém” (Вьюнов Ю.А.,1998,
tr.17) Sự mâu thuẫn, thất thường của người Nga được
ví như thời tiết: переменчивый как погода - thay đổi
như thời tiết, непостоянныйкакпогода - thất thường như thời tiết
Sự kiên nhẫn, ý chí kiên định, lòng dũng cảm cũng
là một trong những nét tiêu biểu nhất đã trở thành huyền thoại của dân tộc Nga Người Nga có sự kiện nhẫn vô hạn, khả năng chịu đựng gian khổ và mất mát một cách kỳ lạ Trong nền văn hóa Nga, sự kiên nhẫn và khả năng chịu đựng đau khổ - là khả năng tồn tại, khả năng thích ứng với mọi hoàn cảnh, là cơ
sở của nhân cách: “Терпение – лучше спасенья” (Sự
kiên nhẫn – tốt hơn sự cứu rỗi); “Век живи, век надейся” (Sống một thế kỷ, hy vọng một thế kỷ); “Час терпеть,
а век жить” (Chịu đựng một giờ - sống một thế kỷ) Dân
tộc Nga kiên cường, dũng cảm: “Удача – спутник
смелого” (May mắn – là người bạn đường của sự dũng
cảm); “Волков бояться – в лес не ходить” (Sợ con sói - không vào rừng) Những tục ngữ trên cho thấy
Trang 7dân tộc Nga đánh giá cao sự kiên nhẫn Tuy nhiên,
xét theo khía cạnh ngược lại, người Nga thường thụ
động chờ đợi sự thay đổi và hy vọng vào số phận mà
không tìm ra các biện pháp giải quyết tháo gỡ: Бог
даст день, Бог даст и пищу (Chúa cho ngày mới,
Chúa sẽ cho cả thức ăn) Sau đây là những dòng suy
nghĩ của người Nga đánh giá về chính dân tộc mình:
“… dân tộc Nga rất kiên trì và có khả năng chịu đựng
đến cực điểm; nhưng sau đó có thể mất tự chủ Điều này
làm chúng ta nhớ đến lời của Puskin: “Xin đừng để chúa
trông thấy cuộc nổi loạn của người Nga – sự nổi loạn
thật vô nghĩa và nhẫn tâm!” (Скальковский К.,1993,
tr 55) Nhà thơ N.Ph Serbina cũng nhận định: “Chúng
ta nói theo kiểu châu Âu và hành động thì theo kiểu
châu Á” (Вьюнов Ю.А.,1998, tr.14)
Người Nga được biết đến vì lòng hiếu khách, sự hào
phóng và cởi mở của tâm hồn: “Хоть не богат, а
гостям рад” (Mặc dù không giàu có, nhưng mừng vui
đón khách); “Гость на порог – счастье в дом” (Khách
tới ngưỡng cửa - hạnh phúc vào nhà) Người Nga đón
khách ở ngưỡng cửa nhà mình Tục mời khách bánh
mì và muối có từ lâu đời và vẫn được gìn giữ tới ngày
nay Bánh mì và muối – vừa là lời chào, vừa là sự thể
hiện thái độ thân mật, vừa là lời chúc những điều
tốt đẹp, vừa là sự thịnh vượng: “Хлеб-соль кушай,
а добрых людей слушай” (Hãy ăn bánh mì-muối, và
hãy nghe người tốt) Tuy nhiên, sự mâu thuẫn trong
tính cách được thể hiện ở chỗ người Nga không thích
những vị khách không mời mà tới, trong mắt họ:
“Незваный гость хуже татарина” (Khách không mời
tồi tệ hơn cả giặc Tác ta); “Званый - гость , а незваный
- пёс” (Người được mời là khách, còn không được mời
mà đến là con chó)….
Nét tính cách nổi bật của người Nga là lòng khoan
dung, sự độ lượng, biết hiểu người khác, nhạy cảm
với trạng thái tinh thần của người khác, coi trọng tình
đoàn kết và tinh thần tập thể Khả năng hiểu và tiếp
nhận, hòa nhập với các dân tộc khác cho phép người
Nga tạo dựng đế chế lớn mạnh lạ thường trong lịch
sử Người Nga quan niệm: “За добро добром платят”
(Lòng tốt được trả bởi lòng tốt) Theo V.M Soloviev “Sự
thống nhất các dân tộc…là tính toàn dân, có nghĩa là
sự tác động lẫn nhau và sự đoàn kết của từng mảnh
đời tự lập và trọn vẹn của mỗi người Những thuộc tính
của người Nga như sự nhân văn, lòng tốt, sự quảng đại
với các dân tộc khác, sự hy sinh, lòng vị tha được bắt
nguồn từ những thuộc tính xã hội mang tính chất sâu
sa hơn như chủ nghĩa quốc tế, sự tôn trọng con người,
tôn trọng các phong tục và nền văn hóa của các dân tộc
khác: “Близкий сосед лучше дальней родни” (Bán anh em xa mua láng giềng gần) (Соловьев В.М., 2001,
tr.120) Có thể kể ra đây rất nhiều các thành ngữ, tục ngữ chứa các phẩm chất trên: “Один за всех, все за одного” (Một người vì mọi người, mọi người vì một
người); “Чем больше хвороста, тем выше пламя” (Cành cây khô càng nhiều thì ngọn lửa càng cao) Mặc
dù vậy, tinh thần quốc tế cộng sản, tinh thần đoàn kết cao cả cũng có mặt trái của nó, đó là tư tưởng cào
bằng, ỷ lại: “быть как все” (Giống như tất cả mọi người).
Tính cách của người Nga có sự mâu thuẫn và thái quá khi chuyển từ thái cực này sang thái cực khác: từ sự phục tùng tới sự bạo loạn, từ sự thụ động tới sự quá ráng sức, từ sự thường lệ tới chủ nghĩa anh hùng,
từ sự xây dựng tới sự phá hủy, từ sự tằn tiện tới sự hoang phí Một khoảng trống rộng giữa các cực tạo
ra phổ rộng của các nét đặc trưng tính cách và khả năng sáng tạo, như Viện sỹ Đ.X Likhachep đã nhận
định: “Sự rộng rãi và sự phân cực trong tính cách của
người Nga chứng tỏ điều gì? Trước tiên – điều đó chứng
tỏ cho khả năng phong phú ẩn chứa trong tính cách Nga,…, về khả năng bạo loạn chống lại bạo loạn, về tính tổ chức chống lại tính vô tổ chức, về việc bất ngờ thể hiện điều tốt chống lại cái xấu…” (<http://www.zlev.
ru/51_5.htm>, tr 6) Bài thơ của nhà thơ A.K.Tonxtoi
là lời minh chứng sống động cho sự thái quá trong tính cách Nga:
Коль любить, так без рассудку, Коль грозить, так не на шутку, Коль ругнуть, так сгоряча, Коль рубнуть, так уж сплеча!
Коли спорить, так уж смело, Коль карать, так уж за дело, Коль простить, так всей душой, Коли пир, так пир горой!
(Nếu yêu, thì yêu đến mất lý trí, Nếu đe dọa, thì không phải trò đùa, Nếu thề, thì xốc nổi,
Nếu nói thẳng, thì nói toạc móng heo!
Nếu tranh luận, thì rất mạnh dạn, Nếu trừng trị, thì trừng trị một cách đích đáng, Nếu tha thứ, thì bằng tất cả tấm lòng.
Nếu có tiệc, thì yến tiệc linh đình)
(Dịch nghĩa: Tác giả)
Trang 8Như vậy, qua thơ ca, qua âm nhạc, qua ngôn từ, qua
thành ngữ, tục ngữ, nét đặc trưng trong tính cách
Nga được lột tả một cách chân thực và rõ nét
3 KẾT LUẬN
Qua nhận định của các học giả, chính khách, nhà văn,
nhà thơ đương đại và đặc biệt là qua kho tàng văn
học dân gian, hình ảnh người Nga được khắc họa như
sự kết hợp đan xen giữa các nét tính cách đối lập,
tương phản Trong con người luôn tồn tại sự phóng
khoáng, sự dũng mãnh, hào hiệp, hiếu khách, yêu tự
do đi liền với thói lãng phí, phóng đãng, vô tâm, thiếu
kỷ luật, mơ mộng, lười nhác, thiếu ý chí, lười lao động
Sự mâu thuẫn, sự thái quá trong tính cách Nga dưới
góc nhìn của hệ thống ngôn ngữ được đánh giá là
sản phẩm tổng hợp của bốn nhân tố chính - không
gian, khí hậu, lịch sử và tôn giáo Trong cùng một con
người “trái tính trái nết” luôn tồn tại những nét tính
cách đối lập nhau, cùng tồn tại cả cái thiện lẫn cái ác,
tuy nhiên vượt lên trên tất cả vẫn là những phẩm chất
tuyệt vời: người Nga say mê và tuyệt vọng, có thể làm
những điều bất ngờ nhất, biết yêu mạnh mẽ và đồng
thời cũng biết căm thù tột độ, cảm xúc cao trào cách
mạng, sẵn sàng lập chiến công, khả năng huy động
sức mạnh vào giây phút xác định./
Tài liệu tham khảo:
1 Аксючиц В.В О русском характере: Русский
антиномизм - <http://www.zlev.ru/51_5.htm>.
2 Бердяев Н.А (1990), Судьба России - М
3 Вьюнов Ю.А (1998), Русские штрихи к портрету
Учебное пособие, изд-во ИКАР, М
4 Загадочная русская душа (национальный
характер русских и особенности общения) - <http://
www.marketologi.ru/publikatsii/stati/zagadochnaja-
russkaja-dusha-natsionalnyjj-kharakter-russkikh-i-osobennosti-obshhenija/>
5 Ильин И.А (1992), Историческая судьба и будущее
России Статьи 1948-1954 годов; В 2 томах. ; Изд-во:
М.: Рарог
6 Cадохин А.П (2007), Культурология Теория и
история культуры Учебное пособие Москва,
Эксмо
7 Соловьев В.М (2001), “Тайны русской души” М.
8 Сергеева А.В (2005), Русские: стереотипы поведения, традиции, ментальность Изд 3-е,
изд-во Флинта и Наука, М
9 Скальковский К (1993), Русские о русских Мнения русских о самих себе, изд-во Петро-Риф, Санкт-Петербург
10 Юнг К.Г (1992), Об отношении аналитической психологии к поэтикохудожественному творчеству // Феномен духа в исскустве и науке, М
LINGUISTIC ELEMENTS REPRESENTING THE CONTRADICTION IN THE RUSSIAN
CHARACTERISTICS
DOAN THUC ANH NGUYEN TUAN ANH Abstract: The Russian identity is well-known
for various good characteristics, but it is also featured by extremely bad evils, which has created the profound contradiction in the Russian identity The profound contradiction
in the character of the Russian people
is found in literature and art as well as is mentioned by pundits in their geographical and psychological studies From a linguistic perspective, the multi-nuance character of the Russian people is depicted clearly in Russian vocabulary, idioms and proverbs The article aims to analyze linguistic factors that deeply reflect the profound contradiction in the Russian identity or more concretely the multi-nuance character of the Russian people
Keywords: multi-nuance character, contradiction, culture, Russian identity, idioms, proverbs.