Luận văn Thạc sĩ Văn học: Những motif hiện sinh trong truyện và tiểu thuyết của F.Dostoevsky

Luận văn có kết cấu gồm phần mở đầu, nội dung, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. Phần nội dung gồm 3 chương. Chương 1: F.Dostoevsky và triết học hiện sinh. Chương 2: Xung đột giữa cá nhân và xã hội. Chương 3: Ứng xử với Tự do.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ THU GIANG

NHỮNG MOTIF HIỆN SINH TRONG TRUYỆN VÀ

TIỂU THUYẾT CỦA F.DOSTOEVSKY

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Mục đích, ý nghĩa đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

4 Phương pháp nghiên cứu 12

5 Cấu trúc luận văn 12

CHƯƠNG 1: F.DOSTOEVSKY VÀ TRIẾT HỌC HIỆN SINH 13

1.1 Triết học hiện sinh và chủ nghĩa hiện sinh trong văn học 13

1.2 F.Dostoevsky - nhà tư tưởng hiện sinh 19

CHƯƠNG 2: XUNG ĐỘT GIỮA CÁ NHÂN VÀ XÃ HỘI Error! Bookmark not defined

2.1 Hành trình đi tìm cái "Tôi" đích thực. Error! Bookmark not defined

2.2 Tội ác - hậu quả phá vỡ liên hệ cá nhân và xã hội Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: ỨNG XỬ VỚI TỰ DO Error! Bookmark not defined

3.1 Sự xa lạ: những nguyên nhân và hậu quả Error! Bookmark not defined

3.2 Con người sám hối để hướng đến tự do tuyệt đối Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

1 F M: Fyodor Mikhailovich

50 – 60 của thế kỷ XX Trào lưu triết học này không chỉ có ảnh hưởng đến nhiều khuynh hướng triết học, văn học – nghệ thuật hiện đại mà còn thâm nhập sâu rộng vào đời sống xã hội Bởi thế có rất nhiều nhà nghiên cứu, phê bình triết học, nhân học, văn học… đi vào tìm hiểu, dịch thuật, nghiên cứu chuyên sâu vấn đề này Chúng tôi cho rằng: việc tiếp tục tìm hiểu sâu rộng về

sự giao thoa ảnh hưởng của triết học hiện sinh và văn học là một điều có ý nghĩa và mang tính nhân văn sâu sắc

Trong bài viết Những vấn đề cơ bản của tư tưởng Nga thế kỷ XIX đầu

thế kỷ XX do PGS TS Đào Tuấn Ảnh dịch từ cuốn Tư tưởng Nga của

N.Berdyaev có đoạn: “ Bí mật của cá tính chỉ có thể nhận biết được bằng tình yêu, ở đó có cái gì đó không thể nào hiểu hết được, hiểu đến tận cùng được Tôi quan tâm không hẳn vấn đề nước Nga đã từng như thế nào xét một cách thực chứng, mà là vấn đề Đấng sáng tạo đã nghĩ gì về nước Nga, hình bóng của nước Nga có thể nhận biết và hiểu được bằng trí tuệ, tư tưởng của nó Nhà

thơ Nga Chutchev đã từng nói: “Nước Nga không thể hiểu được bằng đầu óc,

không thể đo được bằng thước đo thông thường, nước Nga có bản sắc đặc biệt, với nước Nga chỉ có thể tin tưởng” Để hiểu được nước Nga cần phải có

đức tin thần thánh, hi vọng và tình yêu” [30, tr 1] Tìm hiểu về chủ nghĩa

hiện sinh trong hai tác phẩm tiêu biểu của một nhà văn nhân đạo chủ nghĩa xuất sắc của Nga để thêm hiểu dân tộc Nga và để tìm thấy những điểm chung trong đời sống nội tâm của con người dù ở đâu Đó là lí do thứ hai thôi thúc

hướng khai thác trong luận văn của chúng tôi

Bên cạnh đó, đề tài của chúng tôi muốn hướng đến những ý nghĩa sau:

1.2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Thứ nhất Ở Việt Nam, những năm bốn mươi của thế kỷ XX đã bắt đầu

xuất hiện những tác phẩm văn học chịu sự ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện sinh đang rất phổ biến trên thế giới lúc bấy giờ Xuất hiện gây sự chú ý và ít nhiều

mang dáng dấp hiện sinh là tiểu thuyết của nhóm Tự lực văn đoàn Lên ngôi ở

miền Nam Việt Nam vào những năm sáu mươi - bảy mươi của thế kỉ XX, “e dè” xuất hiện trở lại văn đàn vào cuối thế kỉ XX và “nở rộ” những năm đầu thế kỉ XXI; khuynh hướng hiện sinh xuất hiện và tồn tại như một dòng chảy liền mạch trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Quá trình đổi mới, mở cửa cùng sự giao lưu, hội nhập quốc tế khiến văn học Việt Nam, trong đó có tiểu thuyết, bắt buộc phải chuyển động để hòa mình vào “trò chơi chung” của văn học thế giới Trong bối cảnh mới, triết – mĩ hiện sinh có điều kiện xâm nhập vào văn học Việt Nam, góp phần làm đa dạng các sắc thái thẩm mĩ văn học, khẳng định những phong cách riêng Và vì thế, việc chúng ta – những độc giả Việt Nam chủ động nghiên cứu, đánh giá đúng những giá trị cũng như mặt hạn chế của triết học phương Tây nói chung và chủ nghĩa hiện sinh nói riêng

là hết sức cần thiết trong bối cảnh thế giới đương đại Việc tìm tòi khám phá này là cách mở rộng vốn văn hóa cũng như có thêm công cụ đánh giá về văn học nước mình trong dòng chảy chung của văn hóa nhân loại

Thứ hai Với một di sản văn học phong phú, trải rộng trên nhiều lĩnh

vực, Fyodor Mikhailovich Dostoevsky xứng đáng là một đại diện xuất sắc của nền văn học Nga Cùng với Lev Tolstoy, F.Dostoevsky không chỉ được xem là

một trong hai nhà văn vĩ đại thế kỷ XIX của nước Nga mà còn của cả nền văn

học thế giới Các tác phẩm của ông như Bút ký dưới hầm, Tội ác và trừng phạt hay

Anh em nhà Karamazov đã khai thác tâm lí con người trong bối cảnh chính trị, xã hội và tinh thần của xã hội Nga thế kỷ XIX Ông được giới phê bình đánh giá rất cao, phần lớn xem ông là người sáng lập hay là người báo trước cho chủ nghĩa hiện sinh thế kỷ XX Chẳng hạn, Walter Kaufman xem Bút ký dưới hầm là "tác

phẩm về chủ nghĩa hiện sinh tuyệt vời nhất từng được viết" N Berdiaep thì nhận định: “ Tác phẩm của F.Dostoevsky mang lại một đóng góp đáng kể vào ngành nhân chủng triết lý1, vào triết học về lịch sử, triết học tôn giáo… Giá trị của F.Dostoevsky vĩ đại đến nỗi dân tộc Nga chỉ cần gọi tên ông là đủ biện minh về sự hiện hữu của mình trên thế giới” [20, tr.171] Tuy nhiên ở Liên Xô, sau Cách mạng tháng Mười, người ta hầu như phủ nhận toàn bộ các sáng tác của F.Dostoevsky Từ 1972, tác phẩm của ông mới được nhìn nhận lại và đánh giá đúng mức ở quê hương mình Với những đóng góp trong các tác phẩm của mình, F.Dostoevsky đã, đang và sẽ ngày càng thu hút được sự chú ý, tìm hiểu không chỉ của giới nghiên cứu, phê bình văn học, triết học, nhân học… mà còn của nhiều tầng lớp độc giả Đồng thời, nổi bật lên như là một dấu hiệu

dễ nhận thấy về F.Dostoevsky, đó chính là các tác phẩm luôn hướng về đề tài con người Con người hấp dẫn ngòi bút của nhà văn đến mức, ở thể loại nào, nhà văn cũng có những bút pháp khai thác tâm lý hữu hiệu, độc thoại nội tâm dày đặc Ở bài viết của mình, F.Dostoevsky đã từng tự nói: “nghiên cứu về cuộc sống của con người đó là mục đích cao nhất và là niềm vui của

tôi” [19, tr 65] Với những gì đã biết về cuộc đời, sự nghiệp và mảng đề tài

con người trong sáng tác của F.Dostoevsky thì chúng tôi tin rằng đó vẫn là

1 Đúng ra phải viết/dịch là “nhân học triết học”/philosophical anthropology Nhân học triết học đôi khi được gọi là triết học nhân học, là một bộ môn xem xét các câu hỏi của siêu hình học và hiện tượng học về cá nhân con người và các mối quan hệ liên nhân Ngoài nhân học triết học ra còn có nhân học văn hóa/cultural anthropology, nhân học sinh học /biological anthropology, nhân học xã hội/social anthropology,… Đã có

một luận án bàn về vấn đề này: Peter M Wolf (1997), F Dostoevsquyền's Conception of Man: Its Impact on

“miền đất hứa” thôi thúc suy ngẫm và khám phá của người đọc qua nhiều thế hệ Với độc giả là người Việt Nam ta, tìm hiểu F.Dostoevsky để có cái nhìn soi chiếu với sáng tác của những tác giả văn học nước mình như đại thi hào Nguyễn Du của thế kỷ XVIII, nhà văn hiện thực xuất sắc Nam Cao của thế kỷ XX và nhiều nhà văn trẻ đương đại Điều đó thật thiết thực Văn học trong guồng quay bất tận của cuộc đời, dù ở đâu ,trên mảnh đất nào, thời xưa hay nay… đều có một mẫu số chung là mãi mai “thổn thức” hai chữ “Con người”

Thứ ba Các nhà nghiên cứu phê bình trên thế giới đã có rất nhiều công

trình khoa học tìm hiểu về F.Dostoevsky và các tác phẩm của ông, về các tư tưởng trong sáng tác của F.Dostoevsky Song cho đến nay, không phải mọi vấn đề về tư tưởng hiện sinh trong các tác phẩm của F.Dostoevsky đều đã được giải quyết Nghiên cứu về tác phẩm của F.Dostoevsky trong mối tương quan với triết học hiện sinh sẽ cho ta cái nhìn toàn diện về con người và sự nghiệp của tác gia này F.Dostoevsky không chỉ là nhà văn mà còn là nhà triết học tôn giáo Ông có vai trò to lớn trong nền văn hóa thế giới Việc nghiên cứu tư tưởng triết học của ông có ý nghĩa tích cực không chỉ đối với hiện tại

mà cả với tương lai, bởi ông đã dự đoán nhiều khuynh hướng thay đổi sâu sắc của con người trong thế kỉ XX và cả thế kỉ XXI Ngay từ thế kỉ XIX, nhà văn

đã có những phản ánh hết sức sâu sắc sự khủng hoảng hiện sinh của con người, dự báo quá trình cá nhân con người mất ý thức về sự hiện hữu của mình, quá trình cá nhân tha hóa, ghẻ lạnh với chính cái "Tôi" bản thân Sáng tác của F.Dostoevsky thấm đẫm những vấn đề sâu xa và chưa được giải quyết của tồn tại, còn được gọi là những vấn đề hiện sinh Giới "F.Dostoevsky học"

đã đặt ông vào hàng ngũ những người đi tiên phong của triết học hiện sinh Các triết gia hiện sinh Nga N.Berdyaev và L.Shestov luôn coi F.Dostoevsky

là "người cha tư tưởng" của mình Bất chấp mọi sự ngăn cách về thời gian, hơn một thế kỷ, khác với các nhà văn mà tác phẩm của họ chỉ có ý nghĩa như

những chứng nhân của nền văn minh dĩ vãng, F.Dostoevsky vẫn luôn là người đồng hành vĩ đại bền lâu của chúng ta

Thứ tư Những sáng tác văn xuôi nghệ thuật như truyện, tiểu thuyết và

chính luận của F.Dostoevsky không chỉ được coi là “một pho biên niên sử của thế kỷ” mà những vấn đề triết học trong các tác phẩm của ông còn trở thành nền tảng cho chủ nghĩa hiện sinh sau này Tư tưởng hiện sinh đó ảnh hưởng sâu sắc đến sáng tác của các nhà văn, triết gia trên thế giới Và việc tìm hiểu motif hiện sinh trong truyện và tiểu thuyết của F.Dostoevsky bằng cách tường giải nội dung và cắt nghĩa cội nguồn các mối liên hệ sẽ làm nổi bật

được tư tưởng triết học hiện sinh của ông Bút ký dưới hầm được coi là tác

phẩm mở đầu, đặt nền móng cho tiểu thuyết hiện sinh của F.Dostoevsky, cũng

có nhiều ý nghĩa cho thấy sự trăn trở và những tìm tòi buổi đầu của nhà văn

Truyện sáng tác năm 1864, một năm sau, tác giả viết Tội ác và trừng phạt Nhiều người cho rằng, Bút ký dưới hầm là điểm xuất phát cho Tội ác và trừng

phạt và những cuốn tiểu thuyết lẫy lừng sau này Đây là hai tác phẩm đánh

dấu mốc trong sự nghiệp sáng tác của Fyodor Mikhailovich Dostoevsky và được xếp vào hàng những sự kiện có ý nghĩa mốc son trong quá trình phát triển của tư tưởng hiện sinh F.Dostoevsky

Vì những lí do và ý nghĩa trên, chúng tôi chọn vấn đề Những motif hiện

sinh trong truyện và tiểu thuyết của F.Dostoevsky (Bút ký dưới hầm, Tội ác và trừng phạt) làm đề tài nghiên cứu cho luận văn của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

F.Dostoevsky từng được giới nghiên cứu nhận định là người tiên phong của chủ nghĩa hiện sinh châu Âu, có ảnh hưởng to lớn đến các đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa hiện sinh tôn giáo và chủ nghĩa hiện sinh vô thần Tình hình tiếp nhận và nghiên cứu sáng tác của nhà văn khá phong phú, thế nhưng nghiên cứu mối quan hệ giữa F.Dostoevsky và chủ nghĩa hiện sinh vẫn chưa

được khai thác thấu đáo, chưa nói đến ở Việt Nam, đây còn là “vệt trắng” cần

“lấp đầy” Xin điểm lại những công trình nghiên cứu về F.Dostoevsky và tư tưởng hiện sinh của F.Dostoevsky:

2.1 Tình hình nghiên cứu về F.Dostoevsky và tư tưởng hiện sinh của F.Dostoevsky trên thế giới

Chủ nghĩa hiện sinh đã nổi lên như là một phong trào trong văn học và triết học thế kỷ XX, chịu ảnh hưởng của một số nhà triết học thế kỷ XIX

mà nổi bật nhất là Soren Kierkegaard và Friedrich Nietzsche Nghiên cứu về chủ

nghĩa hiện sinh, trước tiên chúng ta không thể không nhắc đến cuốn Những

vấn đề triết học phương Tây thế kỷ XX (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội)

Cuốn sách này tập hợp rất nhiều phần nghiên cứu của các tác giả khác nhau

về tư tưởng đạo đức của các tên tuổi lớn trong chủ nghĩa hiện sinh, những vấn đề về con người, xây dựng chủ nghĩa nhân văn… Bên cạnh đó có một số bài viết như: "Chủ nghĩa hiện sinh trong thế kỷ XX" của tác giả Lê Kim Châu hoặc tác giả Đỗ Minh Hợp với những phần "Tư tưởng đạo đức học của Nietzsche, Tư tưởng đạo đức học của Heidegger" Các tác giả đã khái quát và tổng kết cơ bản các vấn đề triết học của chủ nghĩa hiện sinh Những công trình đó đã đi sâu vào vấn đề triết học có thể làm nền tảng cho những nghiên cứu về văn học hiện sinh

Vấn đề F.Dostoevsky như là người tiên phong của chủ nghĩa hiện sinh châu Âu, có ảnh hưởng to lớn đến các đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa hiện sinh tôn giáo và chủ nghĩa hiện sinh vô thần đã được đề cập đến trong nhiều công trình của các nhà nghiên cứu văn học và triết học ở Nga, Pháp, Đức

Trong số các tác giả triển khai nghiên cứu vấn đề này, đáng chú ý có T

E Nikolaev với luận án "F M Dostoevsky như là bậc tiên khu của chủ nghĩa hiện sinh châu Âu" Trong đó, tác giả đã đưa ra một cái nhìn toàn cảnh về tác

động di sản sáng tạo của F.Dostoevsky đối với những đại diện chủ yếu của trào lưu triết học này

Ngoài công trình này, còn có thể đề cập đến một vài nghiên cứu viết về

chủ nghĩa hiện sinh vô thần của Pháp như: V.Erofeev (2003), Đi tìm con

người trong con người hoặc về chủ nghĩa hiện sinh của Mỹ như:

A.N.Latynina (1972), F.Dostoevsky và chủ nghĩa hiện sinh, F.Dostoevsky -

người nghệ sĩ và nhà tư tưởng Vấn đề F.Dostoevsky và chủ nghĩa hiện sinh

cũng được đề cập đến ở những mức độ khác nhau trong các nghiên cứu văn học và triết học của V.Kirpotin, Yu.Karyakin, A.S.Dolinin, G.Fridlender, N.A.Berdyaev Bên cạnh các học giả Nga, các nhà "F.Dostoevsky học" của Tây Âu và Mỹ cũng dành sự quan tâm cho vấn đề này, với các công trình,

chẳng hạn: W Kaufmann (1957), Existentialism from F.Dostoevsky to Sartre; T.F Sajkovic (1962), F M Dostoevsky: his Image of Man; W.Barrett (1964),

What is existentialism? ; P.Wolf (1997), F.Dostoevsky's Conception of Man: Its Impact on Philosophical Anthropology …

2.2 Tình hình nghiên cứu về F.Dostoevsky và tư tưởng hiện sinh của F.Dostoevsky tại Việt Nam

Ở Việt Nam, tên tuổi F.Dostoevsky được độc giả không chỉ tiếp cận bằng việc đọc tác phẩm mà còn được biết đến qua những chuyên luận nghiên cứu về thi pháp trong các tác phẩm của ông Những bài viết về vai trò và tầm ảnh hưởng sâu rộng của F.Dostoevsky đối với nước Nga và phương Tây đã được dịch ra tiếng Việt và phổ biến rộng rãi trên các tạp chí chuyên ngành,

các công trình nghiên cứu có giá trị lớn, những đề tài cấp cao

Việc nghiên cứu về F.Dostoevsky ở Việt Nam, không thể không kể đến

Phạm Vĩnh Cư với công trình F.Dostoevsky – Sự nghiệp và di sản Từ việc

dựa vào phân tích tiểu sử, cuộc đời tác giả để phân tích một số tác phẩm điển

hình như Tội ác và trừng phạt, Anh em nhà Karamazov…, ông đã cho người

đọc thấy được cái nhìn tổng quát về văn nghiệp và tư tưởng triết học của F.Dostoevsky Vì vậy, công trình nghiên cứu của ông có giá trị cao và trở thành tư liệu hữu ích cho những ai muốn tìm hiểu về tư tưởng của F.Dostoevsky

Trần Đình Sử, một nhà lý luận hàng đầu của văn học Việt Nam hiện

nay cũng có công trình Bakhtin và thi pháp F.Dostoevsky Ông đã đi sâu vào

việc phân tích các tác phẩm của F.Dostoevsky từ góc nhìn thi pháp giúp người đọc ý thức được giới hạn của một kiểu tư duy thẩm mỹ để thấy rõ trong tiểu thuyết của F.Dostoevsky xuất hiện các giới hạn khác của nhận thức nghệ thuật Đó là các yếu tố về nhân vật với lối độc thoại điển hình, vấn đề người trần thuật… từ đó, tác giả của bài viết đã khẳng định tiểu thuyết của F.Dostoevsky là một “tiểu thuyết đa thanh”

Giáo sư Đặng Anh Đào trong cuốn Văn học phương Tây cũng đã đề

cập đến F.Dostoevsky với những vấn đề cơ bản về cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng nghệ thuật

Bên cạnh đó, trong cuốn Việt Nam và phương Tây tiếp nhận và giao

thoa trong văn học, giáo sư Đặng Anh Đào còn đề cập rõ nét hơn những nét

đặc sắc trong nghệ thuật như các vấn đề về nhân vật, cốt truyện, độc thoại nội tâm và dòng tâm tư, cùng yếu tố thời gian thể hiện trong tiểu thuyết của F.Dostoevsky

Gần đây, trong cuốn sách Văn học Nga hải ngoại: Quá trình – Đặc

điểm – Tiếp nhận ( 2015) của PGS TS Phạm Gia Lâm có một số trang viết về

tư tưởng tự do và sáng tạo trong văn học Nga là gợi ý cho chúng tôi tìm hiểu

về chủ nghĩa hiện sinh trong tác phẩm của nhà văn F.Dostoevsky

Luận văn thạc sĩ Tư tưởng đạo đức hiện sinh của F M F.Dostoevsky

trong tác phẩm “Tội ác và trừng phạt” (2014) của tác giả Dư Thị Tươi – Đại

học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã khai thác về chủ nghĩa hiện sinh của

F.Dostoevsky nhưng nhấn mạnh ở phạm trù tư tưởng đạo đức cũng thêm một góc nhìn hữu ích cho chúng tôi

Rõ ràng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu có đề cập đến tư tưởng của F.Dostoevsky nhưng vấn đề mối quan hệ giữa F.Dostoevsky và chủ nghĩa hiện sinh vẫn chưa được khai thác thấu đáo Đặc biệt, chưa có công trình nào

đi sâu khai thác motif hiện sinh trong tác phẩm của Fyodor Mikhailovich Dostoevsky Do vậy, chúng tôi hy vọng rằng luận văn với việc khai thác các

motif hiện sinh: Cá nhân – Xã hội, Tự do, Lựa chọn trong truyện Bút ký dưới

hầm và tiểu thuyết Tội ác và trừng phạt sẽ khẳng định được ảnh hưởng của

F.Dostoevsky đối với triết học hiện sinh tôn giáo; xác định giải pháp nghệ thuật của F.Dostoevsky cho những vấn đề hiện sinh

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Luận văn đi sâu vào tìm hiểu và nghiên cứu những motif hiện sinh trong truyện và tiểu thuyết của F.Dostoevsky

- Phạm vi nghiên cứu: trên cơ sở xác định khái niệm chủ nghĩa hiện sinh, vị trí của F.Dostoevsky trong triết học hiện sinh chủ nghĩa, luận văn khảo sát những đặc điểm và phương thức thể hiện các motif hiện sinh thông qua quan hệ giữa cá nhân - xã hội và sự lựa chọn của cá nhân Tất cả đều liên quan đến một số phạm trù của triết học hiện sinh hữu thần mà F.Dostoevsky

là người khai mở: hiện tồn/hiện hữu, xa lạ, tội ác, sám hối, niềm tin, tự do…

- Giới hạn phạm vi tư liệu khảo sát: Bút ký dưới hầm được coi là tác

phẩm mở đầu, đặt nền móng cho tiểu thuyết hiện sinh của F.Dostoevsky, cũng

có nhiều ý nghĩa cho thấy sự trăn trở và những tìm tòi buổi đầu của nhà văn

Truyện sáng tác năm 1864, một năm sau, tác giả viết Tội ác và trừng phạt Vì thế Bút ký dưới hầm là điểm xuất phát cho Tội ác và trừng phạt cùng những

cuốn tiểu thuyết lẫy lừng sau này Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi chọn khảo sát hai tác phẩm này – hai tác phẩm quan trọng đánh dấu mốc trong sự

nghiệp văn học của F.Dostoevsky, là mốc son trong quá trình phát triển của tư tưởng F.Dostoevsky

- Hướng tìm hiểu của chúng tôi ở hai tác phẩm là xâu chuỗi những motif về Cá nhân – Xã hội, Tự do, Lựa chọn để thấy được hành trình đi tìm

cái "Tôi" của các nhân vật

4 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài này, chúng tôi sử dụng tích hợp các phương pháp khác nhau

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn bao gồm các chương:

Chương 1: F.Dostoevsky và triết học hiện sinh

Chương 2: Xung đột giữa cá nhân và xã hội

Chương 3: Ứng xử với Tự do

CHƯƠNG 1: F.DOSTOEVSKY VÀ TRIẾT HỌC HIỆN SINH

1.1 Triết học hiện sinh và chủ nghĩa hiện sinh trong văn học

Thuật ngữ “Chủ nghĩa hiện sinh” (tiếng Anh: Existentialism) có gốc latin

ex(s)ítentia nghĩa là Tồn tại hay còn gọi là "triết học sinh tồn”, là một trong những

trào lưu triết học lớn vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX Trào lưu này cho rằng

tư duy triết học xuất phát từ chủ thể con người, không chỉ là chủ thể tư duy mà là

cá thể sống, cảm xúc và hành động Trong triết học hiện sinh, xuất phát điểm của con người được đặc tả bởi cái từng được gọi là “thái độ hiện sinh” hay là một tình trạng nhất định hướng vào bối cảnh khi đứng trước một thế giới có vẻ như vô nghĩa và phi lý Nhiều nhà hiện sinh cũng coi triết học hàn lâm hoặc triết học truyền thống ở phong cách cũng như nội dung là quá trừu tượng và tách biệt khỏi trải nghiệm cụ thể của con người Vì thế, họ đưa tính đặc thù độc đáo của tồn tại con người lên vị trí hàng đầu Tính độc đáo này không thể nhận thức bằng khái niệm và cũng không thể diễn đạt qua ngôn ngữ

Chủ nghĩa hiện sinh bắt nguồn từ học thuyết của S Kierkegaard và trở thành một trào lưu tư tưởng phổ biến ở Đức vào những năm 20 của thế kỷ XX Khi

đó nước Đức thua trận trong chiến tranh thế giới thứ nhất và bị tàn phá nghiêm trọng Triết học hiện sinh của Martin Heidegger phản ánh tâm trạng bi quan của xã hội Đức trước sự tàn phá đó Trong chiến tranh thế giới thứ hai, trung tâm của chủ nghĩa hiện sinh từ Đức chuyển sang Pháp Sau chiến tranh thế giới thứ hai, mâu thuẫn trong chủ nghĩa tư bản tiếp tục phát triển gay gắt Các cuộc khủng hoảng nhiên liệu, khủng hoảng sinh thái cùng với đạo đức xã hội suy thoái đã làm tăng sự khủng hoảng về tâm hồn của con người trong xã hội các nước tư bản chủ nghĩa, khiến cho tư tưởng hiện sinh lan tràn trên nước Mỹ và sang nhiều nước phương

Tây khác Phương thức sản xuất chạy theo lợi nhuận tối đa đã đẩy con người vào tình trạng tha hoá cùng cực, lấy đi của họ cái vị trí làm người đích thực Những tệ nạn xã hội cùng với sự tàn phá khủng khiếp từ hai cuộc thế chiến do chủ nghĩa đế quốc gây ra đã đẩy con người vào một cuộc khủng hoảng sâu sắc trong đời sống tinh thần Nhiều luận điểm của chủ nghĩa hiện sinh cùng với phong trào hiện sinh

ra đời thể hiện sự nổi loạn trong lòng xã hội tư bản nhằm lên án xã hội, chống lại

xã hội, kêu gọi con người phải tự cứu lấy mình Nhưng con người chưa xác định được họ cần dựa vào cái gì để cứu mình và cứu xã hội Nguyên nhân nữa là con người phản ứng trước việc các nước phương Tây tuyệt đối hoá vai trò của khoa học, sùng bái kỹ thuật đã hạ thấp, bỏ rơi con người hoặc chỉ quan tâm đến mặt vật chất mà xem nhẹ mặt tâm hồn, đời sống tình cảm của họ Triết học duy lý đã từng

có vai trò tích cực nhất định trong việc làm cho các nước phương Tây đạt được những thành tựu vượt bậc trong chinh phục tự nhiên bằng khoa học, công nghệ hiện đại Nhưng mặt trái của nó là bắt con người phải gánh chịu những hậu quả nặng nề về xã hội, về môi trường sinh thái Một xã hội phương Tây giàu có về vật chất lại nghèo nàn về văn hoá, tinh thần; tăng trưởng nhanh về kinh tế lại suy thoái nhanh về văn hóa, đạo đức Các nhà triết học hiện sinh hoàn toàn có lý khi họ kịch liệt phê phán sự tuyệt đối hoá vai trò của lý trí, của khoa học khi họ vạch rõ sự thiếu hụt tinh thần nhân đạo trong chính nền tảng của văn minh phương Tây Họ chỉ thừa nhận vai trò của cảm giác, của xúc cảm cá nhân, tức là ngả sang chủ quan phi duy lý

Chủ nghĩa hiện sinh cho rằng, tự do là bản chất hiện sinh của cá nhân con người, nó không phục tùng Thượng đế hoặc bất cứ quyền uy nào, cũng không chịu

sự ràng buộc của bất cứ tính tất yếu khách quan nào, nó là tuyệt đối Giá trị hiện sinh của cá nhân được thể hiện trong sự lựa chọn của tự do cá nhân Chủ nghĩa hiện sinh còn đặt tự do của cá nhân này đối chọi với tự do của cá nhân khác Tự do

của cá nhân không bị gò bó bởi người khác hay bất kỳ lực lượng xã hội nào Chủ nghĩa hiện sinh xuất phát từ tự do cá nhân tuyệt đối, cho rằng chỉ có cá nhân mới là hiện sinh chân thực, xã hội chỉ là một phương thức hiện sinh của cá nhân, hơn nữa

là phương thức hiện sinh không chân thực Bởi vì xã hội và cá nhân liên hệ chặt chẽ thì sự tồn tại của cá nhân sẽ không còn là cá nhân thực sự mà là cá nhân bị đối tượng hoá, bị mất cá tính do bị ràng buộc với người khác và với xã hội, là cá nhân

bị tập thể, bị xã hội lấn át Do đó, tồn tại xã hội đã bóp chết hiện sinh chân chính của con người Để khôi phục sự hiện sinh chân chính của mình, con người cần thoát khỏi sự ràng buộc của những người khác và của xã hội Xã hội chính là sản vật tha hoá của con người, bản thân nó không phải là cái tồn tại khách quan tự thân phát triển theo quy luật mà là một mớ ngẫu nhiên những con người bị tha hoá Động lực phát triển tất nhiên cũng không nằm trong bản thân xã hội mà là do hiện sinh của cá nhân quyết định Vì thế cần tìm hiểu tiến trình và đặc điểm của lịch sử thế giới ở bên trong cá nhân con người

Theo chủ nghĩa hiện sinh, một mặt lịch sử xã hội là sự tha hoá của tồn tại cá nhân, nên bản thân nó không có thực tại khách quan; mặt khác con người lại bị nô dịch bởi những cái mà họ sáng tạo ra, đó là sức mạnh tha hóa Hơn nữa, mọi cố gắng thoát khỏi sự nô dịch đó đều vô ích, đều bị thất bại Do đó, lịch sử loài người chỉ là một bi kịch không có kết thúc Vậy con người làm thế nào để giải thoát khỏi sức mạnh tha hoá và bi kịch của họ? Chủ nghĩa hiện sinh nhận định rằng không thể dựa vào khoa học và lý tính hay bất cứ cái gì khác mà chỉ có thể tự cứu mình bằng những hành động tự phát, mạo hiểm hoặc chờ mong sự giải thoát ở các lực lượng tôn giáo thần bí Đó là con đường bế tắc mà chủ nghĩa hiện sinh chỉ ra cho con người

Chủ nghĩa hiện sinh là một trường phái triết học rất phức tạp Tuy rằng, tất

cả những người theo chủ nghĩa hiện sinh đều coi sự hiện sinh của cá nhân là nội

dung cơ bản trong triết học của mình, đều coi hiện sinh là sự cảm thụ chủ quan, sự thể nghiệm tâm lý có tính chất phi lý tính của cá nhân, hiện sinh có trước bản chất (có nghĩa là con người hiện hữu trước, tự nổi lên trong thế giới, và sau đó nó mới được định nghĩa với câu nói rất nổi tiếng: con người không có cái gì khác ngoài cái

mà nó đang hiện ra); nhưng quan điểm của những đại biểu triết học lại có sự khác nhau Ngoài phân biệt quốc gia như chủ nghĩa hiện sinh Đức, chủ nghĩa hiện sinh Pháp và chủ nghĩa hiện sinh của Mỹ, còn có thể phân biệt chủ nghĩa hiện sinh theo thái độ với tôn giáo như chủ nghĩa hiện sinh vô thần và chủ nghĩa hiện sinh hữu thần

Kế thừa tri thức của nhiều nhà tư tưởng, chủ nghĩa hiện sinh ra đời như là một kết quả tất yếu sau các cuộc chiến tranh đẫm máu, hướng mọi suy tư, mọi câu hỏi về thân phận của con người Theo họ, con người có thể tự do lựa chọn cách sống, thái độ sống của mình Họ kêu gọi con người quay về với cá nhân bởi không

gì tha thiết với con người bằng chính con người Bởi vậy, tiếng nói của hiện sinh được mọi người, nhất là tầng lớp thanh niên sống trong xã hội khủng hoảng với nhiều chuyển biến, lớp người nhiều lo âu về thân phận mình, chào đón một cách nồng nhiệt Và vì thế, từ một trào lưu triết học, nó đã ảnh hưởng trực tiếp và sâu sắc đến văn học và các ngành nghệ thuật khác Các nhà hiện sinh không chỉ trình bày những quan điểm của mình qua sách báo lý luận thuần túy mà họ còn truyền tải tới đông đảo bạn đọc bằng các hình thức tác phẩm văn chương như truyện ngắn, kịch, tiểu thuyết, nghiên cứu văn học… Cùng chung một đối tượng: con người, cuộc sống và cái chết của con người nên triết học hiện sinh thường gắn liền với văn học Do vậy, triết học hiện sinh đã đi vào đời sống và văn học một cách trực tiếp

mà các triết thuyết khác không có, vô cùng tự nhiên và với mức độ phổ biến ngày càng sâu rộng Từ đó, một trào lưu văn học hiện sinh xuất hiện ở châu Âu với các đại diện là những nhà văn đồng thời là những triết gia hiện sinh Tuy nhiên, khi

ảnh hưởng đến tư tưởng của các nhà văn thì chủ nghĩa hiện sinh lại được phân hóa một cách rõ nét hơn với hai khuynh hướng: hữu thần (hay còn gọi là hiện sinh tôn giáo) và vô thần Các khuynh hướng này được thể hiện rõ nét trong các tác phẩm

cụ thể của họ

Đối với hiện sinh hữu thần: Kierkegaard2

, Gabriel Marcel3, Karl Jaspers, Martin Buber, Nikolai Berdyaev, Lev Shestov, … là những đại diện tiêu biểu

Trường phái này cho rằng: ý nghĩa của tất cả hiện hữu là hướng lên một cách mạnh

mẽ, từ lĩnh vực những sự vật vật chất lầm lỳ, qua hiện sinh tinh thần của con người đến miền siêu việt của Thiên Chúa mà họ gọi là “Tồn tại tự nó” (An-sich-Sein) Nếu Nietzsche đặt con người ngang hàng với Thượng đế thì với Jaspers - một đại diện khác của hiện sinh hữu thần - lại cho rằng: con người là hữu hạn, con người không tự sáng tạo nên mình và do vậy, tự do của con người là một tặng phẩm do Thượng đế ban tặng Tự do của con người là không tuyệt đối; nó chỉ là một tự do hữu hạn, vì bản tính con người là hữu hạn Với phương pháp “soi vào hiện sinh”, Jaspers đã vạch rõ, vô thần là con đường cùng (impasse), là giới hạn của hư vô, là lời cảnh cáo, mách bảo chúng ta không thể đo lường vô thần để đạt tới siêu việt Jaspers còn sử dụng phương pháp “soi vào hiện sinh” để dõi theo sinh hoạt của con người tôn giáo Ông nhận ra ở đó những ưu điểm lớn và ông cũng chỉ rõ vai trò của tôn giáo, không khước từ tôn giáo như đã khước từ vô thần: "Tôn giáo đã thực hiện tất cả những gì là lợi ích và vững bền trong lịch sử nhân loại" [15, tr 241]

Nhắc đến trường phái hiện sinh vô thần chúng ta không thể không kể đến

một số tác gia -triết gia như: F.Nietzsche, Jean-Paul Sartre, Albert Camus,

2

Kierkegaard thường được gọi là triết gia, nhà thần học, ông tổ của triết học hiện sinh, nhà phê bình văn học, nhà

văn hài hước, nhà tâm lý học và nhà thơ Một số tác phẩm của Kierkegaard: The Concept of Irony , Either/Or, Fear

and Trembling, Repetition , Philosophical Fragments, Stages on Life's Way , Concluding Unscientific Postscript to The Philosophical Fragments, Edifying Discourses in Diverse Spirits, Works of Love

3 Honoré Gabriel Marcel (7 tháng 12 năm 1889 - 8 tháng 10 năm 1973 là một nhà triết học người Pháp Ông đã đưa

ra khái niệm chủ nghĩa hiện sinh sau thế chiến I dù lúc đó ông còn là một người vô thần, ông là một nhà hiện sinh