Luận án Đặc điểm phân bố từ trong câu đơn tiếng Nga và phương thức truyền đạt sang tiếng Việt với mục tiêu nghiên cứu làm rõ các đặc điểm phân bố từ trong câu đơn tiếng Nga và xác định phương thức truyền đạt sang tiếng Việt. Để biết rõ hơn về nội dung chi tiết, mời các bạn cùng tham khảo.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÀ NỘI
-
VŨ THÀNH CÔNG
ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ TỪ TRONG CÂU ĐƠN TIẾNG NGA
VÀ PHƯƠNG THỨC TRUYỀN ĐẠT SANG TIẾNG VIỆT
Chuyên ngành: Ngôn ngữ Nga
Mã số: 62.22.02.02
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TIẾNG NGA
HÀ NỘI- 2016
Trang 2Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Hà Nội
Người hướng dẫn khoa học:
1 TS Lê Văn Nhân
2 PGS, TS Trần Quang Bình
Phản biện 1:
Phản biện 2:
Phản biện 3:
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án tiến sĩ cấp Trường họp tại vào hồi giờ ngày tháng năm
Có thể tham khảo luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện Trường Đại học Hà Nội
Trang 3DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC
ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
1 Ву Тхань Конг (2013) Варианты словорасположения в русском простом
предложении в сопоставлении с вьетнамским языком “Вьетнамская русистика”,
№ 20
2 Vũ Thành Công (2013) Tìm hiểu trật tự từ câu đơn tiếng Nga (có liên hệ với tiếng Việt)
Hội thảo khoa học quốc tế "Ngôn ngữ học Việt Nam trong bối cảnh đổi mới và hội nhập", Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện Ngôn ngữ học tổ chức, Hà Nội, Việt Nam,
May, 11th 2013
3 Ву Тхань Конг (2014) Особенность словорасположения в русском предложении с побуждением второго лица и способы передачи их на вьетнамский язык
“Вьетнамская русистика”, № 21
4 Vũ Thành Công (2014) Trật tự từ trong câu hỏi tiếng Nga (có đối chiếu với tiếng Việt)
T/c Khoa học Ngoại ngữ, Số 38
5 Vũ Thành Công (2014) Trật tự từ trong câu cầu khiến tiếng Nga (có đối chiếu với tiếng
Việt) T/c Khoa học Ngoại ngữ, Số 39
6 Vũ Thành Công (2015) Trật tự từ trong câu cầu khiến ngôi thứ ba tiếng Nga (có đối chiếu
với tiếng Việt) Hội thảo ngôn ngữ học toàn quốc, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam phối hợp với Trường Đại học Sài Gòn tổ chức, Tp Hồ Chí Minh, ngày 17/4/2015
7 Vũ Thành Công (2015) Một số đặc điểm phân bố từ trong câu đơn tiếng Nga và cách
truyền đạt chúng sang tiếng Việt Hội thảo khoa học quốc tế " Ngôn ngữ học Việt Nam 30 năm đổi mới và phát triển", Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện Ngôn ngữ học
tổ chức, Hà Nội, ngày 23/8/2015
Trang 4Đặc điểm chung của luận án
Mở đầu
1 Tính cấp bách của đề tài luận án
Với tư cách là một bộ phận quan trọng trong ngữ pháp của bất cứ ngôn ngữ nào, cú pháp nghiên cứu "khả năng kết hợp và trật tự của từ trong câu." [Từ điển bách khoa ngôn ngữ học 1990, c 448, chữ Nga] Do đó, khi nghiên cứu ngữ pháp của một ngôn ngữ cụ thể, đặc biệt là khi đối chiếu nó với các ngôn ngữ khác, không thể không chú ý đến việc nghiên cứu trật tự từ của chúng Tiếng Nga và tiếng Việt là hai ngôn ngữ khác nhau về loại hình Tiếng Nga
là ngôn ngữ tổng hợp tính điển hình, có đặc điểm là biến hình Còn tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, các từ không biến đổi dạng thức và trật tự từ được sử dụng như một phương tiện biểu thị ý nghĩa ngữ pháp Vì vậy, nghiên cứu trật tự từ trong tiếng Nga và tiếng Việt hứa hẹn nhiều điều thú vị và hữu ích Chúng tôi
hy vọng điều này sẽ giúp ích cho việc giảng dạy hai ngôn ngữ cũng như cho việc dịch thuật từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác
Trong Nga ngữ học Việt Nam có nhiều công trình nghiên cứu về trật tự từ trong câu trần thuật, đặc biệt là liên quan đến bình diện giao tiếp của vấn đề này Tuy nhiên, trong Nga ngữ học Việt Nam còn ít nghiên cứu về trật tự từ trong câu nghi vấn và câu cầu khiến, nhất là dưới bình diện đối chiếu trật tự từ của hai ngôn ngữ
Vì vậy, việc nghiên cứu vấn đề này vẫn còn để mở và đó chính là tính cấp
thiết và lý do chúng tôi lựa chọn đề tài luận án "Đặc điểm phân bố từ trong câu
đơn tiếng Nga và phương thức truyền đạt sang tiếng Việt"
Trang 52 Khách thể nghiên cứu
Khách thể của nghiên cứu là phân bố từ trong câu đơn tiếng Nga
3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là đặc điểm phân bố từ trong câu tường thuật, câu nghi vấn và câu cầu khiến tiếng Nga trên cơ sở đối chiếu với tiếng Việt và phương thức truyền đạt chúng sang tiếng Việt
4 Điểm mới của đề tài nghiên cứu
Điểm mới của nghiên cứu là nhờ phân tích các đặc điểm trật tự từ trong câu đơn tiếng Nga, và lí giải các biến thể chủ yếu phân bố từ trong câu tường thuật, câu nghi vấn và câu cầu khiến tiếng Nga, đã xác định được những phương thức truyền đạt chúng sang tiếng Việt
5 Mục đích của luận án
Mục đích của luận án là làm rõ các đặc điểm phân bố từ trong câu đơn tiếng Nga và xác định phương thức truyền đạt sang tiếng Việt
6 Nhiệm vụ của luận án
Để đạt được mục tiêu trên luận án sẽ giải quyết các nhiệm vụ sau đây:
Trang 6- Trình bày các bình diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và giao tiếp trong việc nghiên cứu câu;
- Phân tích các công trình khoa học nghiên cứu vấn đề trật tự từ để xây dựng tiền đề lí luận cho luận án; nghiên cứu chức năng ngữ pháp của trật tự từ trong tiếng Việt và tiếng Nga;
- Trình bày một cách hệ thống những khái niệm cơ bản của phân đoạn thực tại câu như nhân tố có ảnh hưởng đến phân bố từ trong câu tiếng Nga;
- Xác định các kiểu loại trật từ chủ yếu trong các cụm từ tiếng Nga và các biến thể chính của trật tự từ trong câu tường thuật, câu nghi vấn và câu cầu khiến tiếng Nga với sắc thái biểu cảm trung hoà;
- Trên cơ sở quan sát và phân tích đối chiếu các ngữ liệu được thu thập thử mô
tả phương thức chủ yếu để truyền đạt sang tiếng Việt các biến thể phân bố từ trong câu tường thuật, câu nghi vấn và câu cầu khiến tiếng Nga Ở đây, tiếng Nga được coi là ngôn ngữ nguồn
7 Tài liệu nghiên cứu
- Các ấn phẩm chuyên khảo của các nhà khoa học trong và ngoài nước về trật tự
từ, các tư liệu khoa học về chuyên đề này, cũng như các tài liệu từ nguồn mạng điện tử;
- Các tạp chí chuyên ngành ngôn ngữ học bằng tiếng Nga và tiếng Việt;
- Các tác phẩm văn học Nga và bản dịch sang tiếng Việt;
- Các từ điển Nga-Việt, từ điển bách khoa ngôn ngữ học, từ điển tiếng Việt
8 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng là phương pháp mô tả, phương pháp đối chiếu, phương pháp phân tích thành tố Trong quá trình nghiên cứu
Trang 7cũng sử dụng các phương pháp khác như phương pháp quan sát, phương pháp tổng kết các tài liệu lí luận và phương pháp thống kê dùng để xác định quan hệ định lượng giữa các hiện tượng ngôn ngữ
9 Giá trị lý luận
Giá trị lí luận của luận án thể hiện ở chỗ nghiên cứu đối chiếu đặc điểm trật
tự từ trong câu đơn tiếng Nga và xác định phương thức truyền đạt chúng sang tiếng Việt có thể mang lại những đóng góp nhất định cho lí luận nghiên cứu đối chiếu hai ngôn ngữ - tiếng Nga với tư cách là ngôn ngữ biến hình và tiếng Việt với tư cách là ngôn ngữ đơn lập Kết quả nghiên cứu này có thể làm cơ sở khoa học cho việc soạn thảo giáo trình giảng dạy trật tự từ cho người Việt
10.Ý nghĩa thực tiễn
Ý nghĩa thực tiễn thể hiện ở chỗ kết quả nghiên cứu của luận án có thể được
áp dụng trong thực tiễn giảng dạy tiếng Nga cho sinh viên Việt Nam, tiếng Việt cho người Nga, trong thực tiễn dịch thuật, trong biên soạn giáo trình dạy về trật
tự từ cho sinh viên Việt Nam, cũng như trong nghiên cứu và sử dụng hai ngôn ngữ
11.Các luận điểm đưa ra bảo vệ
Những luận điểm sau đây được đưa ra bảo vệ:
- Nghiên cứu đa diện và đa hướng trong nghiên cứu cú pháp nói chung, và trong nghiên cứu trật tự từ như phương tiện quan trọng biểu thị các mối quan hệ cú pháp nói riêng, giúp tìm hiểu sâu hơn vấn đề
Trang 8- Đặc điểm của tiếng Nga được thể hiện ở sự phong phú về dạng thức, điều đó cho phép trật tự từ sắp xếp tương đối tự do trong câu xét từ góc độ ngữ pháp, tuy nhiên ở cấp độ giao tiếp thì trật tự từ lại chịu sự chi phối của các qui luật phân đoạn thực tại mà các khái niệm cơ bản của lí thuyết này cần được làm rõ trong luận án
- Phương thức truyền đạt những đặc điểm phân bố từ từ tiếng Nga sang tiếng Việt sẽ được xem xét dưói ánh sáng của những đặc điểm loại hình học của hai ngôn ngữ, qua đó xác định những tương đồng và khác biệt trong phân bố từ tiếng Nga và tiếng Việt
12.Cơ sở phương pháp luận và cơ sở lý thuyết của nghiên cứu
Cơ sở phương pháp luận và cơ sở lý thuyết của nghiên cứu thể hiện trong các tác phẩm của các nhà khoa học trong và ngoài nước: Adamet P., Sirotinina O.B., Kovtunova I.I., Krylova O.A., Bystrov I.S., Nguyễn Tài Cẩn, Stankevich N.V., Lí Toàn Thắng, Diệp Quang Ban, Cao Xuân Hạo, Trần Khuyến, Panfilov V.S., Nguyễn Tuyết Minh, Nguyễn Hào, Đào Thanh Lan, Vũ Ngọc Tú, và những người khác
13.Thực nghiệm nghiên cứu
Các luận điểm lý luận chính và kết quả của nghiên cứu được trình bày trong
7 bài viết được công bố, trong đó có 3 báo cáo tại các hội nghị ngôn ngữ toàn quốc và quốc tế Hai bài viết liên quan tới chủ đề của luận án đã được công bố
trên tạp chí "Вьетнамская русистика" Hai bài còn lại đã được công bố trên tạp chí "Khoa học ngoại ngữ" (Trường Đại học Hà Nội)
Trang 914.Cấu trúc của luận án
Luận án gồm phần Mở đầu, ba chương và phần Kết luận
Phần Mở đầu nêu lý do chọn đề tài, tính cấp bách của đề tài, mục đích,
nhiệm vụ, khách thể, đối tượng nghiên cứu, giá trị lý luận và thực tiễn, cơ sở phương pháp luận và lý luận của nghiên cứu, thực nghiệm, và kết cấu của luận
án
Chương I trình bầy các quan điểm hiện đại nghiên cứu câu nói chung, câu đơn nói riêng và giới thiệu tóm tắt lịch sử nghiên cứu trật tự từ, đặc biệt là việc nghiên cứu trật tự từ dưới ánh sáng của lí thuyết phân đoạn thực tại
Chương II giới thiệu các qui tắc trật tự từ trong cụm từ và các chuẩn mực phân bố từ trong câu tường thuật, câu nghi vấn và câu cầu khiến tiếng Nga Chương III xác định và mô tả phương thức truyền đạt sang tiếng Việt các đặc điểm phân bố từ trong câu tường thuật, câu nghi vấn và câu cầu khiến tiếng Nga
Phần Kết luận nêu tóm tắt các luận điểm chính của luận án về đặc điểm trật
tự từ trong câu đơn tiếng Nga và phương thức truyền đạt chúng sang tiếng Việt
Trang 10Nội dung chính của luận án
Chương Một:
CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU TRẬT TỰ TỪ TRONG CÂU
1.1 Câu trong tiếng Nga xét từ quan điểm khoa học
Phần này nêu định nghĩa câu, làm rõ khái niệm tính vị thể, mô tả các loại câu và các thành phần chính của câu
1.2 Nghiên cứu trật tự từ trong ngôn ngữ học hiện đại
Mô tả ngắn gọn lịch sử nghiên cứu trật tự từ trước và sau khi xuất hiện lí thuyết phân đoạn thực tại, và lí luận về phân bố từ trong câu tiếngViệt Quan điểm của Tesnier L cho rằng có trật tự tuyến tính và trật tự cấu trúc của các từ
trong câu là quan điểm đáng lưu ý.[xem Lucien Tesnier 1988] Theo ý kiến của
ông, vấn đề quan trọng trong cú pháp chính là mối quan hệ giữa trật tự tuyến tính và trật tự cấu trúc
1.2.1 Các nghiên cứu trật tự từ trước khi xuất hiện lý thuyết phân đoạn thực
tại
Giới thiệu tổng quan các tác phẩm nói về trật tự từ trong câu của các nhà khoa học nổi tiếng như Caesar Dyumarse (1676-1756) và Nikola Boze (1717-1789), Charles Bateau (1713-1780), Monboddo (1714-1799), Johann Adelunga (1732-1806) và Carl Becker ( 1775-1849)
1.2.2 Các khái niệm của phân đoạn thực tại câu
Trang 11Giới thiệu chi tiết các khái niệm cơ bản của phân đoạn thực tại câu như
"nhiệm vụ giao tiếp", "đề và thuyết", "phương tiện biểu thị phân đoạn thực tại
câu", "phát ngôn độc lập với ngữ cảnh và phát ngôn phụ thuộc vào ngữ cảnh"
1.2.3.Nghiên cứu trật tự từ dưới ánh sáng của lý thuyết phân đoạn thực tại câu
Trong các tài liệu Nga ngữ học có thể nêu tên các công trình nghiên cứu phân đoạn thực tại của các nhà khoa học sau: Kruschelnitskaia K.G., Raspopov I.P., Babaytsevu V.V., Kovtunova I.I., Krylova O.A., Khavronina C.A Gần đây, trật tự từ được nghiên cứu từ quan điểm cú pháp, ngữ nghĩa, và giao tiếp
1.2.4 Trật tự từ và phân đoạn thực tại câu trong tiếng Việt
Trật tự từ tiếng Việt được nghiên cứu tại các tác phẩm của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam và nước ngoài Các công trình nghiên cứu của Lê Văn Lý, Bưstrov B.C., Nguyễn Tài Cẩn, Stankevich N.V., Lí Toàn Thắng, Diệp Quang Ban, Trần Khuyến, Nguyễn Thượng Hùng, Đào Thanh Lan, Vũ Ngọc Tú, Phạm Thị Tuyết Hương, Nguyễn Hồng Cổn, toàn bộ hoặc một phần đều có liên quan đến trật tự từ và phân đoạn thực tại trong tiếng Việt
Trang 12Chương Hai:
ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ TỪ TRONG CÂU ĐƠN TIẾNG NGA
2.1 Trật tự từ trong câu kể tiếng Nga
Theo Adamec, " khái niệm trật tự từ bao hàm hai vấn đề: a) sự sắp xếp tuyến tính của các thành phần cú pháp trong câu, và b) sự sắp xếp tuyến tính của các từ trong các thành phần cú pháp" [Adamec 1966, tr 5] Luận án xem xét đặc điểm phân bố từ trong cụm từ và trong câu đơn
2.1.1 Đặc điểm của trật tự từ trong cụm từ
Trong các cấu trúc cụm từ liên hợp trật tự từ thể hiện tính tiếp diễn của chuỗi sự kiện: "thái lát và chiên", "chiên và thái lát" (đầu tiên "thái lát", sau đó mới "chiên" trong trường hợp đầu, và ngược lại, trong trường hợp thứ hai), hoặc biểu thị một tôn ti nào đó của các đối tượng "Tổng thống và Thủ tướng Chính phủ" (Tổng thống giữ chức vụ cao hơn so với Thủ tướng Chính phủ) Trật tự từ trong cụm từ phụ thuộc đã được đề cập trong nhiều cuốn sách (Xem Valgina
1978, Beloshapkova 1977, Rosental 2001, Chirkov 2012)
2.1.2 Trật tự từ trong câu tường thuật
2.1.2.1 Chức năng cú pháp của trật tự trong câu đơn
Khi thực hiện chức năng này, thứ tự của các từ được sử dụng để phân biệt giữa:
- Vị ngữ và định ngữ:
Trang 13“Было морозное декабрьское утро” и “Декабрьское утро было морозное”
- Định ngữ thuần túy và định ngữ tham gia làm vị ngữ:
- Trong cụm từ gồm số từ và danh từ, nếu số từ đặt sau danh từ thì nó
biểu hiện số lượng tương đối So sánh: присутствует двадцать человек -
присутствует человек двадцать
2.1.2.2 Chức năng khu biệt nghĩa của trật tự từ trong câu đơn
Nhiệm vụ giao tiếp qui định cách sắp xếp của câu Xem các câu sau:
Антон читает книгу (1) Антон книгу читает (2) Книгу читает Антон (3) Nếu muốn trả lời câu hỏi Anton đọc gì, thì sử dụng câu (1) Nếu chúng ta
muốn biết Anton làm gì thì sử dụng câu (2) Còn nếu người nói muốn trả lời
câu hỏi người đọc sách là ai thì sử dụng câu (3)
Theo lí thuyết phân đoạn thực tại thì câu được chia làm hai phần: đề và thuyết Trong các câu trung tính, không mang sắc thái biểu cảm, đề thường đứng trước
thuyết
2.1.2.3 Đặc điểm phân bố thành phần câu đơn
Trang 14Vị trí của chủ ngữ, vị ngữ, bổ ngữ, trạng ngữ trong câu tiếng Nga tương đối tự do nhờ có hệ thống dạng thức phong phú của tiếng Nga, do đặc điểm cấu trúc của tiếng Nga cũng như nhiệm vụ giao tiếp của phát ngôn
2.2 Trật tự từ trong câu nghi vấn
2.2.1 Khái niệm về câu nghi vấn
Luận án sử dụng định nghĩa về câu nghi vấn được nêu trong "Ngữ pháp Viện Hàn lâm - 1980" theo đó câu nghi vấn là loại câu mà mong muốn của người nói được biết rõ một cái gì đó được thể hiện bằng phương tiện ngôn ngữ đặc biệt
2.2.2 Các loại câu nghi vấn
Luận án ủng hộ quan điểm của Valgina theo đó có sự phân biệt câu hỏi chính danh, câu hỏi cầu khiến, câu hỏi tu từ
2.2.3 Trật tự từ trong câu nghi vấn
2.2.3.1 Trật tự từ trong câu nghi vấn có phương tiện hỏi là ngữ điệu
Tùy thuộc vào ý định giao tiếp trong ngữ cảnh mà trung tâm ngữ điệu có thể rơi vào bất cứ thành phần nào của câu:
So sánh: Сегодня принесли газеты?; Сегодня принесли газеты?; Сегодня
принесли газеты?
2.2.3.2 Trật tự từ trong câu nghi vấn có từ để hỏi