Luận văn Thạc sỹ Khoa học nông nghiệp Nghiên cứu thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân tại huyện Bình Gia tỉnh Lạng Sơn trình bày vài nét cơ bản về huyện Bình Gia tỉnh Lạng Sơn, thực trạng tình hình phát triển kinh tế hộ nông dân huyện Bình Gia, phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến kết quả sản xuất nông, lâm nghiệp của hộ.
Trang 1CÙ M NH H O Ạ Ả
NGHIÊN C U TH C TR NG VÀ GI I PHÁP PHÁT TRI NỨ Ự Ạ Ả Ể
KINH T H NÔNG DÂN Ế Ộ T I Ạ HUY N BÌNH GIA Ệ
T NH L NG S NỈ Ạ Ơ
Chuyên Ngành: Phát tri n nông thônể
Mã s : 60 62 01 16ố
luËn v¨n th¹c sü khoa häc n«ng nghiÖp
Ng ườ ướ i h ng d n khoa h c ẫ ọ : PGS. TS. Tr n Văn Đi n ầ ề
Trang 2Thái Nguyên, năm 2015
Trang 4L I C M NỜ Ả Ơ
Trong quá trình nghiên c uứ và vi tế luận văn tôi đã nhận đượ sự quan c tâm hướng dẫn giúp đỡ của nhi uề tập th ,ể cá nhân trong và ngoài trường
Đ c bi t xin bày t lòng bi t n sâu s c đ n PGS.TS.ặ ệ ỏ ế ơ ắ ế Tr n Văn Đi n,ầ ề
người đã t n tình hậ ướng d n, đ nh hẫ ị ướng và giúp đ tôi v chuyên mônỡ ề trong su t th i gian th c hi n đ tài và hoàn thành lu n văn t t nghi p.ố ờ ự ệ ề ậ ố ệTôi xin chân thành c m n T p th các th y cô giáo trong Phòngả ơ ậ ể ầ QLĐT Sau Đ i h c, Trạ ọ ường Đ i h c Nông lâm Thái Nguyên đã t o đi uạ ọ ạ ề
ki n giúp đ tôi trong quá trình h c t p, nghiên c u đ tôi th c hi n t t đệ ỡ ọ ậ ứ ể ự ệ ố ề tài này. Đ ng th i xin chân thành c m n Ban Giám đ c, các cán b Trungồ ờ ả ơ ố ộ tâm Khuy n nông t nh L ng S n và UBND huy n Bình Gia, các ban ngànhế ỉ ạ ơ ệ đoàn th và các xã c a huy n đã t o đi u ki n thu n l i trong quá trìnhể ủ ệ ạ ề ệ ậ ợ công tác và h c t p cũng nh c s nghiên c u đ tôi th c hi n đ tài nàyọ ậ ư ơ ở ứ ể ự ệ ề
m t cách t t nh t.ộ ố ấ
Qua đây tôi cũng xin bày t lòng bi t n sâu s c t i gia đình ng i thân,ỏ ế ơ ắ ớ ườ anh em, b n bè nh ng ng i luôn ng h , đ ng viên t o đi u ki n cho tôiạ ữ ườ ủ ộ ộ ạ ề ệ trong quá trình h c t p, công tác và th c hi n đ tài. Trong quá trình th c hi n,ọ ậ ự ệ ề ự ệ
đ tài khóề tránh kh i nh ng thi u sót, r t mong nh n đ c nh ng ý ki n đóngỏ ữ ế ấ ậ ượ ữ ế góp c a ủ quý th y cô, đ ng nghi p và b n đ cầ ồ ệ ạ ọ đ đ tài đ c hoàn thi n h nể ề ượ ệ ơ
Xin trân tr ng c m n ọ ả ơ !
Thái Nguyên, ngày tháng năm 2016
Tác giả
Trang 5Cù M nh H o ạ ả
Trang 62 2.2. M c tiêu c thụ ụ ể
3
3. Ý nghĩa khoa h c và ý nghĩa th c ti n c a lu n vănọ ự ễ ủ ậ
3 3.1. Ý nghĩa khoa h cọ
3 3.2. Ý nghĩa th c ti nự ễ
4 1.1.1. Khái ni m hệ ộ
4 1.1.2. H nông dânộ
6 1.1.3. Kinh t h nông dânế ộ
7 1.1.4. Nh ng nhân t nh h ng trong quá trình phát tri n kinh t h nông dânữ ố ả ưở ể ế ộ
1.1.5. Quan đi m v phát tri n kinh t h nông dânể ề ể ế ộ
15 1.2. C s th c ti nơ ở ự ễ
19 1.2.1. Tình hình phát tri n kinh t h nông dân các n c trên th gi i và nh ngể ế ộ ở ướ ế ớ ữ bài h c kinh nghi mọ ệ
19 1.2.2. Tình hình và k t qu phát tri n kinh t h nông dân n c taế ả ể ế ộ ướ
29
Trang 72.1.2. Ph m vi nghiên c uạ ứ
29 2.2. Đ a đi m, th i gian và n i dung nghiên c uị ể ờ ộ ứ
29 2.2.1. Đ a đi mị ể
29 2.2.2. Th i gianờ
29 2.2.3. N i dungộ
29
29 2.3.1. Quan đi m nghiên c u chungể ứ
29 2.3.2. V n d ng các ph ng pháp nghiên c u kinh tậ ụ ươ ứ ế
37 3.1.3. Khí h uậ
37 3.1.4. Thu vănỷ
37 3.1.5. Các ngu n tài nguyênồ
Trang 8Hình 3.3. Tình hình dân s và lao đ ng huy n Phú Lố ộ ệ ương
44 3.1.8. Tình hình v c s h t ng, y t , giáo d cề ơ ở ạ ầ ế ụ
44 3.1.9. Tình hình kinh t xã h i trên đ a bàn huy nế ộ ị ệ
Trang 9B ng 3.16. T ng giá tr s n ph m t s n xu t Nông Lâm nghi p ả ổ ị ả ẩ ừ ả ấ ệ
3.4.1. Đi m m nhể ạ
81 3.4.2. Đi m y uể ế
82 3.4.4. Thách th cứ
83
Trang 103.5. Phương hướng, m c tiêu và các gi i pháp phát tri n kinh t h huy nụ ả ể ế ộ ệ
83 3.5.1. Ph ng h ng phát tri n kinh t h nông dân huy n Phú L ngươ ướ ể ế ộ ệ ươ
3.5.2. M c tiêu phát tri n kinh t huy n Phú L ng năm 2020ụ ể ế ệ ươ
V phát tri n s n xu t nông, lâm nghi p, th y s n: Ti p t c chuy nề ể ả ấ ệ ủ ả ế ụ ể
v t nuôi có năng su t và giá tr kinh t cao, ng d ng khoa h c côngậ ấ ị ế ứ ụ ọ ngh trong s n xu t, ch bi n nông, lâm nghi p và th y s n; tích c cệ ả ấ ế ế ệ ủ ả ự
89 3.5.3.1. Quy ho ch phát tri n theo lãnh th và đô th hóaạ ể ổ ị
91 3.5.3.2. Nhóm gi i pháp v đ t đaiả ề ấ
94 3.5.3.3. Nhóm gi i pháp v v nả ề ố
95 3.5.3.4. Nhóm gi i pháp v phát tri n ngu n nhân l cả ề ể ồ ự
96 3.5.3.5. Nhóm gi i pháp v khoa h c k thu tả ề ọ ỹ ậ
98 3.5.3.6. Nhóm gi i pháp xây d ng k t c u h t ng nông thônả ự ế ấ ạ ầ
Trang 11gia tăng và phát tri n b n v ng.ể ề ữ
110
DANH M C CÁC KÝ HI U VI T T TỤ Ệ Ế Ắ
Trang 13B ng 3.13. Trình đ h c v n c a ch h đi u tra vùng nghiên c uả ộ ọ ấ ủ ủ ộ ề ở ứ năm 2012
V phát tri n s n xu t nông, lâm nghi p, th y s n: Ti p t c ề ể ả ấ ệ ủ ả ế ụ
chuy n d ch c c u cây tr ng, v t nuôi trong s n xu t nông nghi p ể ị ơ ấ ồ ậ ả ấ ệtheo hướng s n xu t hàng hóa, chú tr ng tăng cả ấ ọ ường các gi ng cây ố
tr ng, v t nuôi có năng su t và giá tr kinh t cao, ng d ng khoa ồ ậ ấ ị ế ứ ụ
h c công ngh trong s n xu t, ch bi n nông, lâm nghi p và th y ọ ệ ả ấ ế ế ệ ủ
s n; tích c c phòng ch ng d ch b nh trên cây tr ng v t nuôi và ả ự ố ị ệ ồ ậphòng ch ng cháy r ng, lũ l t, h n hán, gi m nh thiên tai.ố ừ ụ ạ ả ẹ
Trang 14DANH M C CÁC HÌNH Ụ
35 Hình 3.2. C c u s d ng đ t huy n Phú Lơ ấ ử ụ ấ ệ ương năm 2012
2010 – 2012(theo giá c đ nh 1994)ố ị
55 Hình 3.5. T ng thu t s n xu t Nông lâm nghi pổ ừ ả ấ ệ
67 Hình 3.6. Thu nh p t Nông – lâm nghi p c a h nông dânậ ừ ệ ủ ộ
Trang 15M ỞĐ UẦ
1. Tính c p thi t c a đ tàiấ ế ủ ề
Công cu c “Đ i m i” do Đ ng ta kh i xộ ổ ớ ả ở ướng và lãnh đ o t Đ i h iạ ừ ạ ộ
VI đã đ a đ t nư ấ ước ta thoát kh i kh ng ho ng kinh t và không ng ng phátỏ ủ ả ế ừ tri n trên con để ường đi lên ch nghĩa xã h i vì m c tiêu dân giàu nủ ộ ụ ướ c
m nh, xã h i công b ng, dân ch , văn minh. ạ ộ ằ ủ
Trong lĩnh v c nông nghi p và phát tri n nông thôn, công cu c “Đ iự ệ ể ộ ổ
m i” đã đ t nh ng thành t u to l n. T m t nớ ạ ữ ự ớ ừ ộ ước thi u lế ương th c tri nự ề miên ph i nh p kh u v i s lả ậ ẩ ớ ố ượng hàng tri u t n m i năm, giá tr xu tệ ấ ỗ ị ấ
kh u nông s n không đáng k , Nông nghi p Vi t Nam đã vẩ ả ể ệ ệ ươn lên đ mả
b o v ng ch c an ninh lả ữ ắ ương th c trong nự ước và tr thành nở ước xu t kh uấ ẩ nông s n có v th quan tr ng trên th gi i. Có đả ị ế ọ ế ớ ược nh ng chuy n bi nữ ể ế
m i trong lĩnh v c nông nghi p ph i k đ n quá trình chuy n đ i t n nớ ự ệ ả ể ế ể ổ ừ ề kinh t t p trung, bao c p sang s n xu t kinh t hàng hóa cá th trong đóế ậ ấ ả ấ ế ể
vi c phát tri n kinh t h gia đình là m t m t xích quan tr ng.ệ ể ế ộ ộ ắ ọ
Kinh t h gia đình là m t lo i hình kinh t tế ộ ộ ạ ế ương đ i ph bi n vàố ổ ế
được phát tri n nhi u nể ở ề ước trên th gi i. Nó có vai trò r t quan tr ngế ớ ấ ọ trong vi c phát tri n kinh t , nh t là trong nông nghi p. Vi t Nam, kinhệ ể ế ấ ệ Ở ệ
t h gia đình l i càng có ý nghĩa to l n, b i vì nế ộ ạ ớ ở ước ta bước vào n n kinhề
t hàng hóa nhi u thành ph n ho t đ ng theo c ch th trế ề ầ ạ ộ ơ ế ị ường trên n nề
t ng g n 80% dân s đang sinh s ng nông thôn và đi m xu t phát đ t oả ầ ố ố ở ể ấ ể ạ
c s v t ch t ti n hành công nghi p hóa, hi n đ i hóa l i đi t n n kinhơ ở ậ ấ ế ệ ệ ạ ạ ừ ề
t ch y u d a vào s n xu t nông nghi p, qu n lý theo k ho ch hóa t pế ủ ế ự ả ấ ệ ả ế ạ ậ trung, bao c p ấ Đ c bi t đ th c hi n th ng l i chặ ệ ể ự ệ ắ ợ ương trình m c tiêuụ
qu c gia v xây d ng nông thôn m i giai đo n 20102020 thì phát tri nố ề ự ớ ạ ể kinh t h là 1 trong 11 n i dung chính c a chế ộ ộ ủ ương trình
Kinh t h gia đình Vi t Nam có nhi u u vi t, nh ng cũng cóế ộ ở ệ ề ư ệ ư
nh ng khó khăn, h n ch nh t đ nh v nhi u m t. Hi n nay, có hi n tữ ạ ế ấ ị ề ề ặ ệ ệ ượ ng
m t b ph n h gia đình thu nh p cao, t p trung thành th , m c s ng vàộ ộ ậ ộ ậ ậ ở ị ứ ố
Trang 16nhu c u tiêu dùng chênh l ch cao g p nhi u l n so v i nh ng h dân s ngầ ệ ấ ề ầ ớ ữ ộ ố nông thôn. Đây là v n đ c n đ c quan tâm gi i quy t đ h n ch s
chênh l ch trong m t b ng chung phát tri n kinh t xã h i theo đ nhệ ặ ằ ể ế ộ ị
hướng xã h i ch nghĩa. V n đ đ t ra là ti p t c phát tri n kinh t hộ ủ ấ ề ặ ế ụ ể ế ộ
nh th nào? Th c tr ng, xu hư ế ự ạ ướng phát tri n c a kinh t h hi n nay?ể ủ ế ộ ệ Các m c tiêu, phụ ương hướng và gi i pháp nh m đ y m nh phát tri n kinhả ằ ẩ ạ ể
t h trong quá trình công nghi p hóa, hi n đ i hóa, xây d ng nông thônế ộ ệ ệ ạ ự
m i. Đó là nh ng v n đ l n c n ph i đớ ữ ấ ề ớ ầ ả ược làm sáng t c v lý lu n vàỏ ả ề ậ
th c ti n.ự ễ
Bình Gia là m t huy n mi n núi c a t nh L ng S n, trong nh ng năộ ệ ề ủ ỉ ạ ơ ữ m qua cùng v i s phát tri n kinh t chung c a c n c, đ i s ng kinh t xã h iớ ự ể ế ủ ả ướ ờ ố ế ộ
c a nhân dân trong huy n đã đ t đ c nh ng thành t u n i b t. Tuy nhiên,ủ ệ ạ ượ ữ ự ổ ậ
v n là huy n mi n núi, đ t đai r ng l n, trình đ s n xu t th p, vi c áp d ngố ệ ề ấ ộ ớ ộ ả ấ ấ ệ ụ khoa h c k thu t vào phát tri n kinh t nông nghi p nông thôn còn g pọ ỹ ậ ể ế ệ ặ nhi u khó khăn, v n đ khai thác các ti m năng kinh t và s d ng các ngu nề ấ ề ề ế ử ụ ồ
l c c a h nông dân ch a tri t đ Trong quá trình công nghi p hóa hi n đ iự ủ ộ ư ệ ể ệ ệ ạ hóa đ t n c; đ c bi t là phát tri n kinh t nông nghi p nông thôn nôngấ ướ ặ ệ ể ế ệ dân trong th i k m i, v n đ phát tri n kinh t h nông dân đang đ c cácờ ỳ ớ ấ ề ể ế ộ ượ
c p u Đ ng, chính quy n, đoàn th các ngành và các nhà khoa h c quan tâm.ấ ỷ ả ề ể ọ Kinh t h đóng vai trò r t quan tr ng trong vi c phát tri n kinh t huy nế ộ ấ ọ ệ ể ế ệ Bình Gia nói riêng và t nh L ng S n nói chung, do v y tôi quy t đ nh ch nỉ ạ ơ ậ ế ị ọ :
“Nghiên c u th c tr ng và gi i pháp phát tri n kinh ứ ự ạ ả ể t h nông dân t i ế ộ ạ huy n Bình Gia t nh L ng S n” ệ ỉ ạ ơ làm đ tài nghiên c u c a mình.ề ứ ủ
2. M c tiêu nghiên c u c a lu n văn ụ ứ ủ ậ
2.1. M c tiêu chung ụ
Đ tài t p chung nghiên c u th c tr ng phát tri n kinh t h nông dânề ậ ứ ự ạ ể ế ộ
c a huy n Bình Gia, và đ xu t m t s gi i pháp h u hi u nh m thúc đ yủ ệ ề ấ ộ ố ả ữ ệ ằ ẩ kinh t h nông dân huy n Bình Gia phát tri n nâng cao đ i s ng cho c ngế ộ ệ ể ờ ố ộ
đ ng nông dân mi n núi trong ti n trình xây d ng nông thôn m i.ồ ề ế ự ớ
Trang 17 Nâng cao nh n th c, t m quan tr ng c a vi c phát tri n kinh t hậ ứ ầ ọ ủ ệ ể ế ộ
và nh ng chính sách liên quan đ n phát tri n kinh t h trong giai đo nữ ế ể ế ộ ạ
hi n nay.ệ
Quá trình th c hi n lu n văn s nâng cao năng l c cũng nh rènự ệ ậ ẽ ự ư luy n k năng, phệ ỹ ương pháp nghiên c u khoa h c cho b n thân m i h cứ ọ ả ỗ ọ viên.
Góp ph n hoàn thi n nh ng lý lu n và phầ ệ ữ ậ ương pháp nh m đ yằ ẩ
m nh và phát tri n kinh t h nông dân trong giai đo n công nghi p hóaạ ể ế ộ ạ ệ
hi n đ i hóa nông thôn hi n nay.ệ ạ ệ
Lu n văn cũng đậ ược coi là m t tài li u tham kh o cho Trộ ệ ả ườ , Khoa, ngcác c quan trong ngành và sinh viên các khóa ti p theo.ơ ế
3.2. Ý nghĩa th c ti n ự ễ
K t qu c a lu n văn là c s đ các nhà qu n lý, các c p lãnh đ oế ả ủ ậ ơ ở ể ả ấ ạ
t nh và đ a phỉ ị ương đ a ra các chính sách phù h p nh m thúc đ y kinh t hư ợ ằ ẩ ế ộ nông dân phát tri n, nâng cao ch t lể ấ ượng cu c s ng c a ngộ ố ủ ười dân t iạ huy n Bình Gia nói riêng và ngệ ười dân nông thôn nói chung.
4. Gi i h n c a lu n vănớ ạ ủ ậ
Trang 18Do th i gian có h n nên chúng tôi ch ti n hành t p trung nghiên c uờ ạ ỉ ế ậ ứ
th c tr ng phát tri n kinh t h nông dân trong giai đo n hi n nay và m tự ạ ể ế ộ ạ ệ ộ vài nhân t ch y u tác đ ng đ n s phát tri n kinh t h nông dân; đố ủ ế ộ ế ự ể ế ộ ề
xu t các gi i pháp nh m phát tri n kinh t h nông dân trong ti n trìnhấ ả ằ ể ế ộ ế công nghi p hóa, hi n đ i hóa đ t nệ ệ ạ ấ ước xây d ng nông thôn m i trong đóự ớ
gi i pháp kinh t là ch y u t i 3 xã: H ng Đ o , Thi n Thu t , Tân Vănả ế ủ ế ạ ư ạ ệ ậ thu c 3 vùng sinh thái khác nhau c a huy n đ đánh giá tình hình phát tri nộ ủ ệ ể ể kinh t h nông dân trên đ a bàn huy n.ế ộ ị ệ
Chương 1
T NG QUAN TÀI LI U NGHIÊN C UỔ Ệ Ứ
1.1. C ơ s ởlý lu nậ
1.1.1. Khái ni m h ệ ộ
H đã có t lâu đ i, cho đ n nay nó v n t n t i và phát tri n. Tr i quaộ ừ ờ ế ẫ ồ ạ ể ả
m i th i k kinh t khác nhau, h và kinh t h đỗ ờ ỳ ế ộ ế ộ ược bi u hi n dể ệ ướ inhi u hình th c khác nhau song v n có b n ch t chung đó là “ề ứ ẫ ả ấ S ho t đ ng ự ạ ộ
s n xu t kinh doanh c a các thành viên trong gia đình c g ng làm sao t o ả ấ ủ ố ắ ạ
ra nhi u c a c i v t ch t đ nuôi s ng và tăng thêm tích lu cho gia đình ề ủ ả ậ ấ ể ố ỹ
và xã h i ộ ”.
Qua nghiên c u cho th y, có nhi u quan ni m c a các nhà khoa h c vứ ấ ề ệ ủ ọ ề
h :ộ
Theo t đi n chuyên ngành kinh t và t đi n ngôn ng “ừ ể ế ừ ể ữ H là t t ộ ấ
c nh ng ng ả ữ ườ i cùng s ng chung trong m t mái nhà. Nhóm ng ố ộ ườ i đó bao
g m nh ng ng ồ ữ ườ i cùng chung huy t t c và nh ng ng ế ộ ữ ườ i làm công”
Theo Liên h p qu c “ợ ố H là nh ng ng ộ ữ ườ i cùng s ng chung d ố ướ i m t ộ mái nhà, cùng ăn chung và có chung m t ngân qu ” ộ ỹ
Năm 1981, Harris (London Anh) trong tác ph m c a mình cho r ng:ẩ ủ ằ
“H là m t đ n v t nhiên t o ngu n lao đ ng ộ ộ ơ ị ự ạ ồ ộ ” [15, 17] và trên góc độ
Trang 19này, nhóm các đ i bi u thu c trạ ể ộ ường phái “H th ng Th Gi i” (M ) làệ ố ế ớ ỹ Smith (1985) Martin và Beiltell (1987) có b sung thêm: “ổ H là m t đ n v ộ ộ ơ ị
đ m b o quá trình tái s n xu t ngu n lao đ ng thông qua vi c t ch c ả ả ả ấ ồ ộ ệ ổ ứ ngu n thu nh p chung ồ ậ ” [28].
T i H i th o Qu c t l n th 2 v qu n lý nông tr i t i Hà Lanạ ộ ả ố ế ầ ứ ề ả ạ ạ (năm 1980) các đ i bi u nh t trí cho r ng:ạ ể ấ ằ “H là đ n v c b n c a xã ộ ơ ị ơ ả ủ
h i có liên quan đ n s n xu t, tiêu dùng, xem nh là m t đ n v kinh t ” ộ ế ả ấ ư ộ ơ ị ế
[8,15]
Đây m i ch y u nêu lên nh ng khía c nh v khái ni m h tiêu bi uớ ủ ế ữ ạ ề ệ ộ ể
nh t, m nh khía c nh này hay khía c nh khác ho c t ng h p khái quátấ ạ ạ ạ ặ ổ ợ chung nh ng v n còn có ch ch a đ ng nh t. Tuy nhiên, t các quan ni mư ẫ ỗ ư ồ ấ ừ ệ trên cho th y h đấ ộ ược hi u nh sau:ể ư
Trước h t, h là m t t p h p ch y u và ph bi n c a nh ng thànhế ộ ộ ậ ợ ủ ế ổ ế ủ ữ viên có chung huy t th ng, tuy v y cũng có cá bi t trế ố ậ ệ ường h p thành viênợ
c a h không ph i cùng chung huy t th ng (con nuôi, ngủ ộ ả ế ố ười tình nguy nệ
và đượ ự ồc s đ ng ý c a các thành viên trong h công nh n cùng chung ho tủ ộ ậ ạ
đ ng kinh t lâu dài ).ộ ế
H nh t thi t là m t đ n v kinh t (ch th kinh t ), có ngu n laoộ ấ ế ộ ơ ị ế ủ ể ế ồ
đ ng và phân công lao đ ng chung; có v n và chộ ộ ố ương trình, k ho ch s nế ạ ả
xu t kinh doanh chung, là đ n v v a s n xu t v a tiêu dùng, có ngân quấ ơ ị ừ ả ấ ừ ỹ chung và được phân ph i l i ích theo th a thu n có tính ch t gia đình. Hố ợ ỏ ậ ấ ộ không ph i là m t thành ph n kinh t đ ng nh t, mà h có th thu c thànhả ộ ầ ế ồ ấ ộ ể ộ
ph n kinh t cá th , t nhân, t p th , Nhà nầ ế ể ư ậ ể ước
H không đ ng nh t v i gia đình m c d u cùng chung huy t th ngộ ồ ấ ớ ặ ầ ế ố
b i vì h là m t đ n v kinh t riêng, còn gia đình có th không ph i là m tở ộ ộ ơ ị ế ể ả ộ
đ n v kinh t (ví d gia đình nhi u th h cùng chung huy t th ng, cùngơ ị ế ụ ề ế ệ ế ố chung m t mái nhà nh ng ngu n sinh s ng và ngân qu l i đ c l p v iộ ư ồ ố ỹ ạ ộ ậ ớ
Trang 201.1.2. H nông dân ộ
V h nông dân, tác gi Frank Ellis đ nh nghĩa “ề ộ ả ị H nông dân là các h ộ ộ gia đình làm nông nghi p, t ki m k sinh nhai trên nh ng m nh đ t c a ệ ự ế ế ữ ả ấ ủ mình, s d ng ch y u s c lao đ ng c a gia đình đ s n xu t, th ử ụ ủ ế ứ ộ ủ ể ả ấ ườ ng
n m trong h th ng kinh t l n h n, nh ng ch y u đ c tr ng b i s tham ằ ệ ố ế ớ ơ ư ủ ế ặ ư ở ự gia c c b vào các th tr ụ ộ ị ườ ng và có xu h ướ ng ho t đ ng v i m c đ không ạ ộ ớ ứ ộ hoàn h o cao ả ” [14].
Nhà khoa h c Traian p cho r ng “ọ ố ằ H nông dân là đ n v s n xu t r t ộ ơ ị ả ấ ấ
Đ ng tình v i quan đi m trên c a Traian p, hai tác gi Mats Lundahlồ ớ ể ủ ố ả
và Tommy Bengtsson b sung và nh n m nh thêm “ổ ấ ạ H nông dân là đ n v ộ ơ ị
s n xu t c b n” ả ấ ơ ả [26, tr.5]. Chính vì v y, c i cách kinh t m t s nậ ả ế ở ộ ố ướ c
nh ng th p k g n đây đã th c s coi h nông dân là đ n v s n xu t tữ ậ ỷ ầ ự ự ộ ơ ị ả ấ ự
ch và c b n, t đó đã đ t đủ ơ ả ừ ạ ượ ốc t c đ tăng trộ ưởng nhanh trong s n xu tả ấ nông nghi p và phát tri n nông thôn.ệ ể
n c ta, có nhi u tác gi đ c p đ n khái ni m h nông dân. Theo
nhà khoa h c Lê Đình Th ng (năm 1993) cho r ng: “ọ ắ ằ Nông h là t bào kinh ộ ế
t xã h i, là hình th c kinh t c s trong nông nghi p và nông thôn ế ộ ứ ế ơ ở ệ ” [4, 14]. Đào Th Tu n (1997) cho r ng: “ế ấ ằ H nông dân là nh ng h ch y u ộ ữ ộ ủ ế
ho t đ ng nông nghi p theo nghĩa r ng, bao g m c ngh r ng, ngh cá ạ ộ ệ ộ ồ ả ề ừ ề
và ho t đ ng phi nông nghi p nông thôn ạ ộ ệ ở ” [20]. Còn theo nhà khoa h cọ Nguy n Sinh Cúc, trong phân tích đi u tra nông thôn năm 2001 cho r ng:ễ ề ằ
Trang 21“H nông nghi p là nh ng h có toàn b ho c 50% s lao đ ng th ộ ệ ữ ộ ộ ặ ố ộ ườ ng xuyên tham gia tr c ti p ho c gián ti p các ho t đ ng tr ng tr t, chăn ự ế ặ ế ạ ộ ồ ọ nuôi, d ch v nông nghi p (làm đ t, th y nông, gi ng cây tr ng, b o v ị ụ ệ ấ ủ ố ồ ả ệ
th c v t, ) và thông th ự ậ ườ ng ngu n s ng chính c a h d a vào nông ồ ố ủ ộ ự nghi p ệ ” [2, 5].
Nghiên c u nh ng khái ni m trên đây v h nông dân c a các tác giứ ữ ệ ề ộ ủ ả
và theo nh n th c cá nhân, tôi cho r ng:ậ ứ ằ
H nông dân là nh ng h s ng nông thôn, có ngành ngh s n xu tộ ữ ộ ố ở ề ả ấ chính là nông nghi p, ngu n thu nh p và sinh s ng ch y u b ng nghệ ồ ậ ố ủ ế ằ ề nông. Ngoài ho t đ ng nông nghi p, h nông dân còn tham gia các ho tạ ộ ệ ộ ạ
đ ng phi nông nghi p (nh ti u th công nghi p, thộ ệ ư ể ủ ệ ương m i, d ch v ) ạ ị ụ ở các m c đ khác nhau.ứ ộ
H nông dân là m t đ n v kinh t c s , v a là m t đ n v s n xu tộ ộ ơ ị ế ơ ở ừ ộ ơ ị ả ấ
v a là m t đ n v tiêu dùng. Nh v y, h nông dân không th là m t đ n vừ ộ ơ ị ư ậ ộ ể ộ ơ ị kinh t đ c l p tuy t đ i và toàn năng, mà còn ph i ph thu c vào các hế ộ ậ ệ ố ả ụ ộ ệ
th ng kinh t l n h n c a n n kinh t qu c dân. Khi trình đ phát tri n lênố ế ớ ơ ủ ề ế ố ộ ể
m c cao c a công nghi p hóa, hi n đ i hóa, th trứ ủ ệ ệ ạ ị ường, xã h i càng mộ ở
r ng và đi vào chi u sâu, thì các h nông dân càng ph thu c nhi u h n vàoộ ề ộ ụ ộ ề ơ các h th ng kinh t r ng l n không ch trong ph m vi m t vùng, m tệ ố ế ộ ớ ỉ ạ ộ ộ
nước. Đi u này càng có ý nghĩa đ i v i các h nông dân nề ố ớ ộ ước ta trong tình hình hi n nay.ệ
1.1.3. Kinh t h nông dân ế ộ
H nông dân là th c th kinh t văn hóa xã h i ch y u nông thôn,ộ ự ể ế ộ ủ ế ở
vì v y c n ph i h th ng lý thuy t v phát tri n kinh t h nông dân làmậ ầ ả ệ ố ế ề ể ế ộ
n n t ng cho vi c phân tích, đánh giá và xây d ng chi n lề ả ệ ự ế ược phát tri nể kinh t nông thôn.ế
Trang 22Sau các công trình nghiên c u v kinh t nông dân c a C.Mác vàứ ề ế ủ V.I.Lênin đã xu t hi n m t xu hấ ệ ộ ướng nghiên c u v s phát tri n kinh tứ ề ự ể ế
h nông dân.ộ
Theo Hemery, Margolin (1988) thì “xã h i nông dân l c h u không ộ ạ ậ
nh t thi t ph i đi lên ch nghĩa t b n, mà có th phát tri n lên ch đ xã ấ ế ả ủ ư ả ể ể ế ộ
h i khác b ng con đ ộ ằ ườ ng phi t b n ch nghĩa ư ả ủ ” [7, 29]
Các tác gi c a thuy t dân túy cho r ng có nhi u con đả ủ ế ằ ề ường phát tri nể
c a l ch s , l ch s không ph i ch có m t con đủ ị ử ị ử ả ỉ ộ ường phát tri n mà nó ti nể ế hóa b ng các chu k , mang tính ch t vùng, có các th i k trì tr và ti n lên.ằ ỳ ấ ờ ỳ ệ ế
Do đó, các nước đi sau có th đu i k p, th m chí có th vể ổ ị ậ ể ượt các nước đi
trước. Ph i đi lên ch nghĩa xã h i b ng cách ph c h i n n văn minh nôngả ủ ộ ằ ụ ồ ề dân, ch y u là c ng đ ng nông thôn và h p tác xã th công nghi p. Ph iủ ế ộ ồ ợ ủ ệ ả
ti n hành công nghi p hóa do nhà nế ệ ước. Ch có b ng cách này m i côngỉ ằ ớ nghi p hóa mà tránh đệ ược các nhược đi m c a ch nghĩa xã h i.ể ủ ủ ộ
Trong quy n I c a b T b n, C.Mác đã phân tích k quá trình tể ủ ộ ư ả ỹ ướ c
đo t ru ng đ t c a nông dân Anh m t cách t, làm phá v n n nôngạ ộ ấ ủ ộ ồ ạ ỡ ề nghi p truy n th ng và s hình thành c a các t ng l p tr i ch t b n chệ ề ố ự ủ ầ ớ ạ ủ ư ả ủ nghĩa thuê đ t và vay v n c a đ a ch , bóc l t ngấ ố ủ ị ủ ộ ười làm thuê. Ngườ ự i dđoán, kinh t h s hoàn toàn b xóa b trong đi u ki n phát tri n đ i côngế ộ ẽ ị ỏ ề ệ ể ạ nghi p. Nh ng quy n III, C.Mác kh ng đ nh, ngay Anh, v i th i gianệ ư ở ể ẳ ị ở ớ ờ
đã th y hình th c s n xu t nông nghi p c b n đấ ứ ả ấ ệ ơ ả ược phát tri n không ph iể ả
là các nông tr i l n mà là các nông tr i gia đình, không dùng lao đ ng làmạ ớ ạ ộ thuê. Các nông tr i l n không có kh năng c nh tranh v i nông tr i giaạ ớ ả ạ ớ ạ đình
V.I.Lênin cho r ng: “ằ c i t o ti u nông không ph i là t ả ạ ể ả ướ c đo t c a ạ ủ
h mà ph i tôn tr ng s h u cá nhân c a h , khuy n khích h liên k t v i ọ ả ọ ở ữ ủ ọ ế ọ ế ớ
Trang 23nhau m t cách t nguy n đ t o đi u ki n thu n l i cho s phát tri n c a ộ ự ệ ể ạ ề ệ ậ ợ ự ể ủ chính họ”. Khi phân tích k t c u xã h i nông dân n c Nga, V.I.Lênin đã l u ý,ế ấ ộ ướ ư
h nông dân khai thác tri t đ năng l c s n xu t đáp ng nh ng nhu c u đaộ ệ ể ự ả ấ ứ ữ ầ
d ng c a gia đình và xã h i. Ông đã ch ra “năng l c t quy t đ nh c a quá trìnhạ ủ ộ ỉ ự ự ế ị ủ
s n xu t c a h nông dân trong n n kinh t t cung t c p, là m m m ng c aả ấ ủ ộ ề ế ự ự ấ ầ ố ủ
nh ng chi u h ng phát tri n hàng hóa khác nhau, chính nó s t phá v cácữ ề ướ ể ẽ ự ỡ quan h khép kín c a h d n đ n nh ng quá trình s v k t c u kinh t ” ệ ủ ộ ẫ ế ữ ự ỡ ế ấ ế [4, 29]
David (1903) đã nh n xét r ng, ch nghĩa t b n không làm phá s nậ ằ ủ ư ả ả
n n s n xu t ti u nông, n n kinh t này có “ u th ”, “ n đ nh”, n u so v iề ả ấ ể ề ế ư ế ổ ị ế ớ các nông tr i l n t b n ch nghĩa.ạ ớ ư ả ủ
Theo Tchayanov (1924), lu n đi m c b n nh t c a Tchayanov là coiậ ể ơ ả ấ ủ kinh t h nông dân là m t phế ộ ộ ương th c s n xu t t n t i trong m i ch đứ ả ấ ồ ạ ọ ế ộ
xã h i. M i phộ ỗ ương th c s n xu t có nh ng quy lu t phát tri n riêng c aứ ả ấ ữ ậ ể ủ
nó, và trong m i ch đ , nó tìm cách thích ng v i c ch kinh t hi nỗ ế ộ ứ ớ ơ ế ế ệ hành. M c tiêu c a h nông dân là có thu nh p cao không k thu nh p yụ ủ ộ ậ ể ậ ấ
do ngu n g c nào, tr ng tr t, chăn nuôi hay ngành ngh đó là k t quồ ố ồ ọ ề ế ả chung c a lao đ ng gia đình.ủ ộ
Khái ni m g c đ phân tích kinh t gia đình là s cân b ng lao đ ng ệ ố ể ế ự ằ ộ tiêu dùng gi a s th a mãn các nhu c u c a gia đình và s n ng nh c c aữ ự ỏ ầ ủ ự ặ ọ ủ lao đ ng. S n lộ ả ượng chung c a h gia đình hàng năm tr đi chi phí s làủ ộ ừ ẽ
s n lả ượng thu n mà gia đình dùng đ tiêu dùng, đ u t s n xu t và ti tầ ể ầ ư ả ấ ế
ki m. M i h nông dân c g ng đ t đệ ỗ ộ ố ắ ạ ược m t th a mãn nhu c u thi t y uộ ỏ ầ ế ế
b ng cách t o m t s cân b ng gi a m c đ th a mãn nhu c u c a giaằ ạ ộ ự ằ ữ ứ ộ ỏ ầ ủ đình v i m c đ n ng nh c c a lao đ ng. S cân b ng này thay đ i theoớ ứ ộ ặ ọ ủ ộ ự ằ ổ
th i gian, theo cân b ng sinh h c, do t l gi a ngờ ằ ọ ỷ ệ ữ ười tiêu dùng và ngườ i
Trang 24lao đ ng quy t ộ ế đ nh [9, 29].ị
J.Harris (1982) trong bài gi i thi u cho cu n sách “ớ ệ ố Phát tri n nông ể thôn” đã phân lo i các công trình nghiên c u v nông thôn, nông dân, nôngạ ứ ề nghi p ra ba xu hệ ướng chính, đó là xu hướng ti p c n h th ng, mô hình raế ậ ệ ố quy t đ nh và ti p c n c u trúc l ch s ế ị ế ậ ấ ị ử
V n đ đấ ề ược tranh lu n ch y u là, trong quá trình phát tri n s n xu tậ ủ ế ể ả ấ hàng hóa, xã h i nông thôn phân hóa thành t b n nông nghi p, ngộ ư ả ệ ười làm thuê nông nghi p hay là ngệ ười nông dân s n xu t nh , có đ t đai, t li uả ấ ỏ ấ ư ệ
s n xu t kinh doanh b ng lao đ ng gia đình v n t n t i vì có đả ấ ằ ộ ẫ ồ ạ ược nông
s n r h n các nông tr i t b n ch nghĩa.ả ẻ ơ ạ ư ả ủ
Nghiên c u s phát tri n c a n n kinh t nông dân các nứ ự ể ủ ề ế ở ước đang phát tri n g n đây Georgescu Roegen (1960) cho th y, nông tr i nh dùngể ầ ấ ạ ỏ lao đ ng cho đ n lúc thu nh p ròng xu ng đ n s không và ch y u nh mộ ế ậ ố ế ố ủ ế ằ tăng s n lả ượng c a m t đ n v ru ng đ t.ủ ộ ơ ị ộ ấ
Dandekar (1970) cho r ng có hai ki u nông dân, m t ki u s n xu tằ ể ộ ể ả ấ hàng hóa, ch đ u t lao đ ng đ n lúc lãi b ng ti n lỉ ầ ư ộ ế ằ ề ương và m t ki u tộ ể ự túc, ch y u đ u t lao đ ng nh m tăng s n lủ ế ầ ư ộ ằ ả ượng đ s ng.ủ ố
Nhi u công trình nghiên c u (Vergopoulos 1978), Taussig 1978 choề ứ
th y nông tr i nh gia đình hi u qu h n nông tr i l n t b n ch nghĩa,ấ ạ ỏ ệ ả ơ ạ ớ ư ả ủ
và chính hình th c s n xu t này có l i cho ch nghĩa t b n h n vì khaiứ ả ấ ợ ủ ư ả ơ thác được cao nh t th ng d lao đ ng nông thôn và gi đấ ặ ư ộ ở ữ ược giá nông
s n th p.ả ấ
Hayami và Kikuchi (1981) nghiên c u s thay đ i c a kinh t nôngứ ự ổ ủ ế thôn Đông Nam Á và th y r ng, áp l c dân s trên ru ng đ t ngày càngấ ằ ự ố ộ ấ tăng, lãi do đ u t thêm lao đ ng ngày càng gi m m c dù có c i ti n kầ ư ộ ả ặ ả ế ỹ thu t, nh ng giá ru ng đ t (đ a tô) ngày càng tăng.ậ ư ộ ấ ị
Trang 25Năm 1989, Lipton cho r ng trong khoa h c xã h i v phát tri n nôngằ ọ ộ ề ể thôn hi n nay, ph bi n ba cách ti p c n, đó là cách ti p c n macxit phânệ ổ ế ế ậ ế ậ tích (Roemer 1985); ti p c n c đi n m i (Krueger, 1974) và ti p c nế ậ ổ ể ớ ế ậ hàng hóa t p th (Olson, 1982). Ba ti p c n trên v m t lý lu n, trong th cậ ể ế ậ ề ặ ậ ự
ti n đ u thu c v quan h gi a nhà nễ ề ộ ề ệ ữ ước và nông dân. M i quan h đó,ố ệ
thường theo các hướng là tăng th ng d kinh t c a nông thôn; chuy nặ ư ế ủ ể
th ng d t ngành này sang ngành khác; rút th ng d và thúc đ y vi c luânặ ư ừ ặ ư ẩ ệ chuy n. Nhìn chung b t c m t quá trình phát tri n nào cũng ph i tăngể ấ ứ ộ ể ả
th ng d , quá trình này c n s tác đ ng c a Nhà nặ ư ầ ự ộ ủ ước
Tóm l i, có th th y kinh t nông h là m t hình th c c b n và tạ ể ấ ế ộ ộ ứ ơ ả ự
ch trong nông nghi p. Nó đủ ệ ược hình thành và phát tri n m t cách kháchể ộ quan, lâu dài, d a trên s t h u các y u t s n xu t, là lo i hình kinh t cóự ự ư ữ ế ố ả ấ ạ ế
hi u qu , phù h p v i s n xu t nông nghi p, thích ng, t n t i và phátệ ả ợ ớ ả ấ ệ ứ ồ ạ tri n trong m i ch đ kinh t xã h i.ể ọ ế ộ ế ộ
1.1.4. Nh ng nhân t nh h ữ ố ả ưở ng trong quá trình phát tri n kinh t h ể ế ộ nông dân
* Nhóm nhân t thu c đi u ki n t nhiên: ố ộ ề ệ ự
V trí đ a lý và đ t đaiị ị ấ
V trí đ a lý có nh hị ị ả ưởng tr c ti p đ n s n xu t nông nghi p và sự ế ế ả ấ ệ ự phát tri n c a kinh t h nông dân. Nh ng h nông dân có v trí thu n l iể ủ ế ộ ữ ộ ị ậ ợ
nh : g n đư ầ ường giao thông, g n các c s ch bi n nông s n, g n thầ ơ ở ế ế ả ầ ị
trường tiêu th s n ph m, g n trung tâm các khu công nghi p, đô th l n ụ ả ẩ ầ ệ ị ớ
s có đi u ki n phát tri n kinh t ẽ ề ệ ể ế
S n xu t ch y u c a h nông dân là nông nghi p, đ t đai là t li uả ấ ủ ế ủ ộ ệ ấ ư ệ
s n xu t đ c bi t và không th thay th trong quá trình s n xu t. Do v y,ả ấ ặ ệ ể ế ả ấ ậ quy mô đ t đai, đ a hình và tính ch t nông hóa th nhấ ị ấ ổ ưỡng có liên quan m tậ
Trang 26thi t t i t ng lo i nông s n ph m, t i s lế ớ ừ ạ ả ẩ ớ ố ượng và ch t lấ ượng s n ph m,ả ẩ
t i giá tr s n ph m và l i nhu n thu đớ ị ả ẩ ợ ậ ược
Khí h u th i ti t và môi trậ ờ ế ường sinh thái
Khí h u th i ti t có nh hậ ờ ế ả ưởng tr c ti p đ n s n xu t nông nghi p.ự ế ế ả ấ ệ
Đi u ki n th i ti t, khí h u, lề ệ ờ ế ậ ượng m a, đ m, nhi t đ , ánh sáng cóư ộ ẩ ệ ộ
m i quan h ch t ch đ n s hình thành và s d ng các lo i đ t. Th c tố ệ ặ ẽ ế ự ử ụ ạ ấ ự ế cho th y nh ng n i th i ti t khí h u thu n l i, đấ ở ữ ơ ờ ế ậ ậ ợ ược thiên nhiên u đãiư
s h n ch nh ng b t l i và r i ro, có c h i đ phát tri n kinh t ẽ ạ ế ữ ấ ợ ủ ơ ộ ể ể ế
Môi trường sinh thái cũng nh hả ưởng đ n phát tri n h nông dân, nh tế ể ộ ấ
là ngu n nồ ước. B i vì nh ng lo i cây tr ng và gia súc t n t i theo quy lu tở ữ ạ ồ ồ ạ ậ sinh h c, n u môi trọ ế ường thu n l i cây tr ng, con gia súc phát tri n t t,ậ ợ ồ ể ố năng su t cao, còn ngấ ượ ạ ẽc l i s phát tri n ch m, năng su t ch t lể ậ ấ ấ ượ ng
gi m t đó d n đ n hi u qu s n xu t th p kém.ả ừ ẫ ế ệ ả ả ấ ấ
* Nhóm nhân t thu c kinh t và t ch c, qu n lý: ố ộ ế ổ ứ ả
Đây là nhóm y u t có liên quan đ n th trế ố ế ị ường và các ngu n l c chồ ự ủ
y u có ý nghĩa vô cùng quan tr ng trong phát tri n kinh t nói chung và phátế ọ ể ế tri n kinh t h nông dân nói riêng.ể ế ộ
Trình đ h c v n và k năng lao đ ng:ộ ọ ấ ỹ ộ
Người lao đ ng ph i có trình đ h c v n và k năng lao đ ng đ ti pộ ả ộ ọ ấ ỹ ộ ể ế thu nh ng ti n h khoa h c k thu t và kinh nghi m s n xu t tiên ti n.ữ ế ộ ọ ỹ ậ ệ ả ấ ế Trong s n xu t, ph i gi i chuyên môn, k thu t, trình đ qu n lý m iả ấ ả ỏ ỹ ậ ộ ả ớ
m nh d n áp d ng thành t u khoa h c k thu t vào s n xu t nh m mangạ ạ ụ ự ọ ỹ ậ ả ấ ằ
l i l i nhu n cao. Đi u này là r t quan tr ng, nh hạ ợ ậ ề ấ ọ ả ưởng tr c ti p đ n k tự ế ế ế
qu trong s n xu t kinh doanh c a h , ngoài ra còn ph i có nh ng t ch tả ả ấ ủ ộ ả ữ ố ấ
c a m t ngủ ộ ười dám làm kinh doanh
V n:ố
Trang 27Trong s n xu t nói chung và s n xu t nông nghi p nói riêng, v n làả ấ ả ấ ệ ố
đi u ki n đ m b o cho các h nông dân v t li u s n xu t, v t t nguyênề ệ ả ả ộ ề ư ệ ả ấ ậ ư
li u cũng nh thuê nhân công đ ti n hành s n xu t. V n là đi u ki nệ ư ể ế ả ấ ố ề ệ không th thi u, là y u t c b n c a quá trình s n xu t và l u thông s nể ế ế ố ơ ả ủ ả ấ ư ả
ph m.ẩ
Công c s n xu t:ụ ả ấ
Trong quá trình s n xu t nói chung và s n xu t nông nghi p nói riêng,ả ấ ả ấ ệ công c lao đ ng có vai trò quan tr ng đ i v i vi c th c hi n các bi n phápụ ộ ọ ố ớ ệ ự ệ ệ
k thu t s n xu t. Mu n s n xu t có hi u qu , năng su t cao c n ph i sỹ ậ ả ấ ố ả ấ ệ ả ấ ầ ả ử
d ng h th ng công c phù h p. Ngày nay v i k thu t canh tác tiên ti n,ụ ệ ố ụ ợ ớ ỹ ậ ế công c s n xu t nông nghi p đã không ng ng đụ ả ấ ệ ừ ược c i ti n và đem l iả ế ạ
hi u qu cao cho các h nông dân trong s n xu t. Năng su t cây tr ng, v tệ ả ộ ả ấ ấ ồ ậ nuôi không ng ng tăng lên, ch t lừ ấ ượng s n ph m t t h n, do đó công cả ẩ ố ơ ụ
s n xu t có nh hả ấ ả ưởng r t l n đ n k t qu và hi u qu trong s n xu tấ ớ ế ế ả ệ ả ả ấ
c a các nông h ủ ộ
C s h t ng:ơ ở ạ ầ
C s h t ng ch y u trong nông nghi p nông thôn bao g m: đơ ở ạ ầ ủ ế ệ ồ ườ nggiao thông, h th ng thu l i, h th ng đi n, nhà xệ ố ỷ ợ ệ ố ệ ưởng, trang thi t bế ị nông nghi p , đây là nh ng y u t quan tr ng trong phát tri n s n xu tệ ữ ế ố ọ ể ả ấ
c a kinh t h nông dân, th c t cho th y, n i nào c s h t ng phát tri nủ ế ộ ự ế ấ ơ ơ ở ạ ầ ể
n i đó s n xu t phát tri n, thu nh p tăng, đ i s ng c a các nông h đơ ả ấ ể ậ ờ ố ủ ộ ượ c
n đ nh và c i thi n
Th trị ường:
Nhu c u th trầ ị ường s quy t đ nh h s n xu t s n ph m gì? v i sẽ ế ị ộ ả ấ ả ẩ ớ ố
lượng bao nhiêu và theo tiêu chu n ch t lẩ ấ ượng nh th nào? Trong c chư ế ơ ế
th trị ường, các h nông dân hoàn toàn t do l a ch n lo i s n ph m mà thộ ự ự ọ ạ ả ẩ ị
trường c n trong đi u ki n s n xu t c a h T đó, kinh t h nông dânầ ề ệ ả ấ ủ ọ ừ ế ộ
Trang 28m i có đi u ki n phát tri n.ớ ề ệ ể
Hình th c và m c đ liên k t h p tác trong m i quan h s nứ ứ ộ ế ợ ố ệ ả
xu t kinh doanh:ấ
Đ đáp ng yêu c u c a th trể ứ ầ ủ ị ường v s n ph m hàng hóa, các hề ả ẩ ộ nông dân ph i liên k t h p tác v i nhau đ s n xu t, h tr nhau v v n,ả ế ợ ớ ể ả ấ ỗ ợ ề ố
k thu t và giúp nhau tiêu th s n ph m. Nh có các hình th c liên k t,ỹ ậ ụ ả ẩ ờ ứ ế
h p tác mà các h nông dân có đi u ki n áp d ng các thành t u khoa h cợ ộ ề ệ ụ ự ọ
k thu t và công ngh m i vào s n xu t nh m nâng cao năng su t câyỹ ậ ệ ớ ả ấ ằ ấ
đ a phị ương có nh hả ưởng tr c ti p đ n hi u qu s n xu t nông nghi p vàự ế ế ệ ả ả ấ ệ phát tri n kinh t nông h ể ế ộ
ng d ng ti n b khoa h c công ngh :Ứ ụ ế ộ ọ ệ
S n xu t c a h nông dân không th tách r i nh ng ti n b khoa h cả ấ ủ ộ ể ờ ữ ế ộ ọ
k thu t, vì nó đã t o ra cây tr ng v t nuôi có năng su t cao, ch t lỹ ậ ạ ồ ậ ấ ấ ượ ng
t t. Th c t cho th y nh ng đ nh y c m v i ti n b k thu t v gi ng,ố ự ế ấ ữ ộ ạ ả ớ ế ộ ỹ ậ ề ố công ngh s n xu t, hi u bi t th trệ ả ấ ể ế ị ường, dám đ u t l n và ch p nh nầ ư ớ ấ ậ
nh ng r i ro trong s n xu t nông nghi p, h giàu lên r t nhanh. Nh cóữ ủ ả ấ ệ ọ ấ ờ công ngh mà các y u t s n xu t nh lao đ ng, đ t đai, sinh v t, máy mócệ ế ố ả ấ ư ộ ấ ậ
và th i ti t khí h u kinh t k t h p v i nhau đ t o ra s n ph m nôngờ ế ậ ế ế ợ ớ ể ạ ả ẩ nghi p. Nh v y, ng d ng các ti n b k thu t m i vào s n xu t nôngệ ư ậ ứ ụ ế ộ ỹ ậ ớ ả ấ nghi p có tác d ng thúc đ y s n xu t hàng hóa phát tri n, th m chí nh ngệ ụ ẩ ả ấ ể ậ ữ
ti n b k thu t làm thay đ i h n b ng s n xu t hàng hóa.ế ộ ỹ ậ ổ ẳ ằ ả ấ
* Nhóm nhân t thu c qu n lý vĩ mô c a Nhà n ố ộ ả ủ ướ c
Trang 29Nhóm nhân t này bao g m chính sách, ch trố ồ ủ ương c a Đ ng và Nhàủ ả
nước nh : chính sách thu , chính sách ru ng đ t, chính sách b o h , tr giáư ế ộ ấ ả ộ ợ nông s n ph m, mi n thu cho s n ph m m i, chính sách cho vay v n, gi iả ẩ ễ ế ả ẩ ớ ố ả quy t vi c làm, chính sách đ i v i đ ng bào đi xây d ng vùng kinh tế ệ ố ớ ồ ự ế
m i Các chính sách này có nh hớ ả ưởng l n đ n phát tri n kinh t nông hớ ế ể ế ộ
và là công c đ c l c đ Nhà nụ ắ ự ể ước can thi p có hi u qu vào s n xu tệ ệ ả ả ấ nông nghi p, t o đi u ki n cho các h nông dân phát tri n kinh ệ ạ ề ệ ộ ể t [27].ế
Tóm l i:ạ T các y u t nh hừ ế ố ả ưởng đ n phát tri n kinh t h nông dân,ế ể ế ộ
có th kh ng đ nh: H nông dân s n xu t t c p t túc mu n phát tri nể ẳ ị ộ ả ấ ự ấ ự ố ể kinh t c n ph i phá v k t c u kinh t khép kín c a h đ chuy n sangế ầ ả ỡ ế ấ ế ủ ộ ể ể
s n xu t v i quy mô l n và chính sách kinh t là ti n đ , là môi trả ấ ớ ớ ế ề ề ường để
đ u t , đ a ti n b k thu t m i vào s n xu t đ kinh t h nông dânầ ư ư ế ộ ỹ ậ ớ ả ấ ể ế ộ
ho t đ ng có hi u qu ạ ộ ệ ả
1.1.5. Quan đi m v phát tri n kinh t h nông dân ể ề ể ế ộ
* Quan đi m v phát tri n và phát tri n kinh t , phát tri n b n v ng ể ề ể ể ế ể ề ữ
Quan đi m v phát tri n:ể ề ể
Theo quan đi m c a Patchanee napracha and Alexxandra Steppensể ủ trong cu n “Tallking hold of ruallif” thì “ố Phát tri n là m t quá trình thay ể ộ
đ i. Nó đòi h i s hoàn thi n trong các lĩnh v c mà các nhân t này nh ổ ỏ ự ệ ự ố ả
h ưở ng đ n ch t l ế ấ ượ ng cu c s ng ộ ố ”[11]. Nghĩa là nó đáp ng nhu c u c aứ ầ ủ con ngườ ở ứi m c đ cao trong m i lĩnh v c, c v đ i s ng v t ch t vàộ ọ ự ả ề ờ ố ấ ấ
đ i s ng tinh th n, c phát tri n kinh t và phát tri n xã h i theo hờ ố ầ ả ể ế ể ộ ướ ngvăn minh nhân lo i.ạ
Phát tri n kinh t là quá trình tăng ti n v m i m t c a n n kinh tể ế ế ề ọ ặ ủ ề ế trong m t th i k nh t đ nh. Trong đó bao g m c s tăng lên v quy môộ ờ ỳ ấ ị ồ ả ự ề
s n lả ượng và ti n b m i m t c a xã h i hình thành c c u kinh t h p lí.ế ộ ọ ặ ủ ộ ơ ấ ế ợ
Phát tri n b n v ng:ể ề ữ
Trang 30Phát tri n b n v ng là s phát tri n kinh t xã h i v i m c đ cao liênể ề ữ ự ể ế ộ ớ ứ ộ
t c trong th i gian dài. S phát tri n c a nó d a trên vi c s d ng tàiụ ờ ự ể ủ ự ệ ử ụ nguyên thiên nhiên m t cách có hi u qu mà v n b o v môi trộ ệ ả ẫ ả ệ ường sinh thái. Phát tri n kinh t nh m đáp ng nhu c u hi n t i mà không phể ế ằ ứ ầ ệ ạ ươ ng
h i đ n vi c đáp ng nhu c u c a th h tạ ế ệ ứ ầ ủ ế ệ ương lai
V quan đi m phát tri n b n v ng kinh t h nông dân không tách r iề ể ể ề ữ ế ộ ờ
v i quan đi m phát tri n b n v ng nông thôn. N i dung c a quan đi mớ ể ể ề ữ ộ ủ ể phát tri n nông thôn là:ể
+ Đ m b o nhu c u hi n t i mà không làm nh hả ả ầ ệ ạ ả ưởng đ n kh năngế ả đáp ng nhu c u trong tứ ầ ương lai
+ Phát tri n kinh t xã h i nông thôn g n li n v i gi gìn và b o v môiể ế ộ ắ ề ớ ữ ả ệ
tr ng.ườ
Quan đi m phát tri n b n v ng kinh t nông thôn đ ng trên quanể ể ề ữ ế ứ
đi m ti p c n h th ng trong phát tri n nông thôn. Quá trình phát tri nể ế ậ ệ ố ể ể kinh t nông h có r t nhi u nhân t nh hế ộ ấ ề ố ả ưởng song nh hả ưởng sâu
Trong đó chúng ta c n xét đ n các n i dung c th nh ru ng đ t, v nầ ế ộ ụ ể ư ộ ấ ấ
đ k thu t công ngh và v n đ nghèo đói.ề ỹ ậ ệ ấ ề
* Nh ng đi u ki n phát tri n kinh t nông h c a n ữ ề ệ ể ế ộ ủ ướ c ta
V ru ng đ tề ộ ấ
Chính sách ru ng đ t là m t trong nh ng đi u ki n quan tr ng hàngộ ấ ộ ữ ề ệ ọ
Trang 31đ u đ i v i vi c phát tri n kinh t h nông dân, b i vì đ t đai là t li uầ ố ớ ệ ể ế ộ ở ấ ư ệ
s n xu t đ c bi t, luôn g n li n v i s n xu t nông nghi p.ả ấ ặ ệ ắ ề ớ ả ấ ệ
Trước năm 1975, nước ta đã ti n hành các cu c c i cách ru ng đ tế ộ ả ộ ấ
nh m th c hi n ngằ ự ệ ười cày có ru ng, đ c bi t đ n năm 1988 c nộ ặ ệ ế ả ước th cự
hi n Ngh quy t 10 c a B Chính tr v “ệ ị ế ủ ộ ị ề Đ i m i qu n lý trong nông ổ ớ ả nghi p ệ ”, vai trò ch th c a h nông dân và v n đ ru ng đ t m i c b nủ ể ủ ộ ấ ề ộ ấ ớ ơ ả
được đ t ra v i nh n th c m i phù h p v i đi u ki n c a n n kinh t theoặ ớ ậ ứ ớ ợ ớ ề ệ ủ ề ế
c ch th trơ ế ị ường có s qu n lý c a Nhà nự ả ủ ước theo đ nh hị ướng xã h i chộ ủ nghĩa
V n đ ru ng đ t đấ ề ộ ấ ược gi i quy t t ng bả ế ừ ước thông qua: Lu t đ t đaiậ ấ
1988, Lu t đ t đai 1993, Lu t đ t đai s a đ i và b sung tháng 12/1998,ậ ấ ậ ấ ử ổ ổ tháng 12/2000. Tr ng tâm c a v n đ là: Quy n s d ng lâu dài và 5 quy nọ ủ ấ ề ề ử ụ ề
là, chuy n đ i, chuy n nhể ổ ể ượng, cho thuê, th ch p và th a k ế ấ ừ ế
Nh v y ta có th k t lu n:ư ậ ể ế ậ
+ Chính sách đ t đai c a Đ ng và Nhà nấ ủ ả ước đã gi i quy t quan hả ế ệ
gi a quy n s d ng và quy n s h u, là đ ng l c m i thúc đ y kinh t hữ ề ử ụ ề ở ữ ộ ự ớ ẩ ế ộ phát tri n. Nh v y h nông dân yên tâm s n xu t, yên tâm đ u t , m t bể ờ ậ ộ ả ấ ầ ư ộ ộ
ph n nông dân thoát kh i tình tr ng s n xu t ti u nông, s n xu t nh lênậ ỏ ạ ả ấ ể ả ấ ỏ
s n xu t hàng hóa.ả ấ
+ Tuy nhiên 5 quy n trong lu t ch a phù h p chung trong c nề ậ ư ợ ả ướ c,
nh t là đ i v i t ng đ a phấ ố ớ ừ ị ương c th , trong đó có quy n chuy n nhụ ể ề ể ượng, quy n cho thuê đang b th l ng.ề ị ả ỏ
Các h nông dân c n đ ng trên quan đi m qu n lý s d ng đ t đaiộ ầ ứ ể ả ử ụ ấ
b n v ng trong quy n s d ng lâu dài ru ng đ t c a h nông dân, nh m:ề ữ ề ử ụ ộ ấ ủ ộ ằ+ Duy trì nâng cao s n lả ượng
+ Gi m r i ro s n xu t.ả ủ ả ấ
Trang 32+ B o v ti m năng, ngăn ng a thoái hóa đ t và nả ệ ề ừ ấ ước.
Chuy n giao khoa h c k thu t cho h nông dânể ọ ỹ ậ ộ
Khoa h c k thu t ch có th thành công n u xu t phát t nhu c u vàọ ỹ ậ ỉ ể ế ấ ừ ầ
l i ích c a ngợ ủ ười ti p nh n khoa h c k thu t đó, trong đó vi c k t h pế ậ ọ ỹ ậ ệ ế ợ
gi a các ki n th c hàn lâm và ki n th c b n đ a là r t quan tr ng.ữ ế ứ ế ứ ả ị ấ ọ
Đ i v i h nông dân, v n đ chuy n giao khoa h c k thu t ph iố ớ ộ ấ ề ể ọ ỹ ậ ả
đ ng trên các quan đi m sau đây:ứ ể
+ Có tính kh thi v k thu t.ả ề ỹ ậ
+ Chi phí th p, phù h p v i đ u t c a h nông dân.ấ ợ ớ ầ ư ủ ộ
+ Đáp ng nhu c u c a nông dân đ a phứ ầ ủ ị ương
+ Tôn tr ng quy n c a ngọ ề ủ ườ ử ụi s d ng
+ Gi m s ph thu c vào bên ngoài.ả ự ụ ộ
+ Năng đ ng và cho phép ng phó khi đi u ki n thay đ i.ộ ứ ề ệ ổ
+ Làm gi m s n ng nh c trong lao đ ng đ i v i ph n và tr em. ả ự ặ ọ ộ ố ớ ụ ữ ẻ
Xóa đói gi m nghèoả
Đói nghèo hi n nay là v n đ tr ng tâm nan gi i nông thôn, đây làệ ấ ề ọ ả ở
c i ngu n c a m i v n đ Vi t Nam là nộ ồ ủ ọ ấ ề ệ ước nghèo, đ c bi t các vùngặ ệ ở sâu, vùng xa và phân b không đ ng đ u gi a các vùng.ố ồ ề ữ
Nguyên nhân c a đói nghèo ch y u là do ngu n l c h n ch , trình đủ ủ ế ồ ự ạ ế ộ
nh n th c th p, k thu t canh tác l c h u, nhi u t p quán chi ph i, khôngậ ứ ấ ỹ ậ ạ ậ ề ậ ố
Trang 33bi t cách làm ăn, thi u d ch v , thông tin, khoa h c k thu t, đi u ki n tế ế ị ụ ọ ỹ ậ ề ệ ự nhiên khuy n khích, thiên tai, bão l t ế ụ
Đ gi i quy t v n đ này, quan đi m c b n ph i là: làm th nào để ả ế ấ ề ể ơ ả ả ế ể
h nông dân t mình thoát ra kh i c nh đói nghèo thông qua vi c h tr choộ ự ỏ ả ệ ỗ ợ
h , v i m c tiêu: Nâng cao đ i s ng v t ch t tinh th n c a nhân dân trongọ ớ ụ ờ ố ậ ấ ầ ủ vùng, t o đi u ki n đ h thoát nghèo đói và l c h u, hòa nh p v i s phátạ ề ệ ể ọ ạ ậ ậ ớ ự tri n chung c a c nể ủ ả ước [27]
M c tiêu năm 2012 c a Chính ph là: gi m t l đói nghèo, cung c pụ ủ ủ ả ỷ ệ ấ
đ nủ ước sinh ho t, nâng cao ki n th c văn hóa, đ i s ng, ki m soát d chạ ế ứ ờ ố ể ị
b nh, phát tri n giao thông, phát tri n tiêu th s n ph m và tín d ng nôngệ ể ể ụ ả ẩ ụ thôn (chương trình 135 CP, Ngh quy t 30a/2008/NQCP c a Chính ph vị ế ủ ủ ề
“Chương trình h tr gi m nghèo nhanh và b n v ng đ i v i 62 huy nỗ ợ ả ề ữ ố ớ ệ nghèo nh t trong c nấ ả ướ ), có nh v y m i t o đi u ki n đ các h nôngc ư ậ ớ ạ ề ệ ể ộ dân đói nghèo phát tri n kinh t Theo đánh giá g n đây nh t c a FAO,ể ế ầ ấ ủ
Vi t Nam là m t trong nh ng nệ ộ ữ ước đ t đạ ược thành tích n i b t trong vi cổ ậ ệ
gi m s ngả ố ườ ịi b đói t 46,9% (32,16 tri u ngừ ệ ười) giai đo n 1990 – 1992ạ
xu ng còn 9% (8,01 tri u ngố ệ ười) trong giai đo n 2010 – ạ 2012 [38]
Các v n đ khác nh : C s h t ng, giáo d c, y t , ph n và trấ ề ư ơ ở ạ ầ ụ ế ụ ữ ẻ em Nh ng v n đ này cũng luôn luôn ph i đữ ấ ề ả ược quan tâm m t cách có hộ ệ
th ng và đ ng b v i các v n đ trên, nh m t o ra đi u ki n đ m b o choố ồ ộ ớ ấ ề ằ ạ ề ệ ả ả
s phát tri n kinh t nông nghi p, nông thôn nói chung và kinh t h nôngự ể ế ệ ế ộ dân nói riêng [27]
Trang 34nước nh t là lĩnh v c nông nghi p, nông dân, trang tr i, nông thôn đã cóấ ự ệ ạ nhi u kinh nghi m quý báu đ chúng ta h c ề ệ ể ọ t p [9].ậ
* Kinh t nông h các n ế ộ ở ướ c Châu Á
Thái Lan: m t nộ ước trong khu v c Đông Nam châu Á, Chính phự ủ Thái Lan đã th c hi n nhi u chính sách đ đ a t m t nự ệ ề ể ư ừ ộ ướ ạc l c h u trậ ở thành nước có n n khoa h c k thu t tiên ti n. M t s chính sách có liênề ọ ỹ ậ ế ộ ố quan đ n vi c phát tri n kinh t vùng núi ban hành (t 1950 đ n năm 1980).ế ệ ể ế ừ ế
Th nh t: xây d ng nhi u c s h t ng nông thôn. M ng lứ ấ ự ề ơ ở ạ ầ ở ạ ướ ườ i đ ng
b b sung cho m ng lộ ổ ạ ướ ười đ ng s t, phá th cô l p các vùng xa (B c,ắ ế ậ ở ắ Đông B c, Nam ), đ u t xây d ng đ p nắ ầ ư ự ậ ướ ởc các vùng. Th hai: chínhứ sách m r ng di n tích canh tác và đa d ng hoá s n ph m nh cao su ở ộ ệ ạ ả ẩ ư ở vùng đ i phía Nam, ngô, mía, bông, s n, cây l y s i vùng núi phía Đôngồ ắ ấ ợ ở
B c. Th ba: đ y m nh công nghi p hóa ch biên nông s n đ xu t kh uắ ứ ẩ ạ ệ ế ả ể ấ ẩ
nh ngô, s n sang các th trư ắ ị ường châu Âu và Nh t B n. Th t : th c hi nậ ả ứ ư ự ệ chính sách đ u t nầ ư ước ngoài và chính sách thay th nh p kh u trong lĩnhế ậ ẩ
v c công nghi p nh Nhà nự ệ ẹ ước cũng th c hi n chính sách tr giúp tàiự ệ ợ chính cho nông dân nh : cho nông dân vay ti n v i lãi su t th p, ng trư ề ớ ấ ấ ứ ướ c
ti n cho nông dân và cam k t mua s n ph m v i giá đ nh trề ế ả ẩ ớ ị ước cùng v iớ nhi u chính sách khác đã thúc đ y vùng núi Thái Lan phát tri n theo hề ẩ ể ướ ng
s n xu t hàng hóa. Hàng năm có 95% s n lả ấ ả ượng cao su, h n 4 tri u t n d uơ ệ ấ ầ
c do nông dân s n xu t ra. Song trong quá trình th c hi n có b c l m tọ ả ấ ự ệ ộ ộ ộ
s v n đ còn t n t i: đó là vi c m t cân b ng sinh thái, là h u qu c aố ấ ề ồ ạ ệ ấ ằ ậ ả ủ
m t n n nông nghi p làm nghèo ki t đ t đai. Kinh t v n m t cân đ i gi aộ ề ệ ệ ấ ế ẫ ấ ố ữ các vùng, xu hướng nông dân r i b nông thôn ra thành th lâu dài ho c r iờ ỏ ị ặ ờ
b nông thôn theo mùa v ngày càng gia tăng.ỏ ụ
Đài Loan: ý th c đứ ược xu t phát đi m c a mình có v trí quan tr ngấ ể ủ ị ọ
Trang 35là nông nghi p nh ng trình đ th p, nên ngay t đ u Đài Loan đã coiệ ư ở ộ ấ ừ ầ
tr ng và chú ý đ u t cho nông nghi p. Trong nh ng năm 1950 đ n 1960ọ ầ ư ệ ữ ế
ch trủ ương "L y nông nghi p nuôi công nghi p, l y công nghi p phát tri n ấ ệ ệ ấ ệ ể nông nghi p ệ ". T năm 1951 đã có chừ ương trình c i cách ru ng đ t theo 3ả ộ ấ
bước: gi m tô, gi i phóng đ t công, bán đ t cho tá đi n, th c hi n ngả ả ấ ấ ề ự ệ ườ icày có ru ng (1953 1954).ộ
Theo đ o lu t c i cách ru ng đ t c a Đài Loan, đ a ch ch đạ ậ ả ộ ấ ủ ị ủ ỉ ược giữ
l i 3 ha n u là ru ng th p và 6 ha n u là ru ng cao, s còn l i Nhà nạ ế ộ ấ ế ộ ố ạ ướ cmua và bán l i cho tá đi n v i giá th p và đạ ề ớ ấ ược tr d n, tr góp. Chính sáchả ầ ả phát tri n nông nghi p c a Đài Loan trong th i k này đã làm cho nông dânể ệ ủ ờ ỳ
ph n kh i, l c lấ ở ự ượng s n xu t trong nông thôn đả ấ ược gi i phóng, s n xu t đãả ả ấ tăng v i t c đ nhanh.ớ ố ộ
T i Đài Loan hi n có 30 v n ngạ ệ ạ ười dân t c thi u s sinh s ng vùngộ ể ố ố ở cao, song đã có đường đi lên núi là đường nh a, nhà có đ đi n nự ủ ệ ước, có ô
tô riêng. T 1974 h thành l p nông trừ ọ ậ ường, nông h i, tr ng nh ng s nộ ồ ữ ả
ph m quý hi m nh “cao s n trà”, bán các m t hàng s n ph m c a r ngẩ ế ư ơ ặ ả ẩ ủ ừ
nh cao các lo i, th t hư ạ ị ươu, nai khô , cùng các s n ph m nông dân s nả ẩ ả
xu t đấ ược trong vùng. V chính sách thu và ru ng đ t c a chính quy n cóề ế ộ ấ ủ ề
s phân bi t gi a 2 đ i tự ệ ữ ố ượng “nông m i nông ạ ” thì mi n thu (nông dânễ ế bán đ t cho nông dân khác), “ấ nông m i b t nông ạ ấ ” thì ph i đóng thu g p 3ả ế ấ
l n ti n mua (bán đ t cho đ i tầ ề ấ ố ượng phi nông nghi p). Ngu n lao đ ng trệ ồ ộ ẻ nông thôn r t d i dào nh ng không di chuy n ra thành th , mà d ch v t i
ch theo ki u “ỗ ể ly nông b t ly h ấ ươ ng”. Các c quan khoa h c Đài Loanơ ọ ở
r t m nh d n nghiên c u c i t o gi ng m i cho nông dân và h khôngấ ạ ạ ứ ả ạ ố ớ ọ
ph i tr ti n.ả ả ề
Trung Qu c: trong nh ng năm qua phát tri n r t m nh trong lĩnh v cố ữ ể ấ ạ ự
Trang 36đ u t cho nông nghi p nông thôn. M t trong nh ng thành t u c a Trungầ ư ệ ộ ữ ự ủ
Qu c trong c i cách m c a là phát tri n nông nghi p hố ả ở ử ể ệ ương tr n, chuy nấ ể
d ch c c u kinh t nông thôn, t đó tăng trị ơ ấ ế ừ ưởng v i t c đ cao. Nguyênớ ố ộ nhân c a thành t u đó có nhi u, trong đó đi u ch nh chính sách đ u t r tủ ự ề ề ỉ ầ ư ấ quan tr ng, tăng v n đ u t tr c ti p cho nông nghi p đ t o ra ti n đọ ố ầ ư ự ế ệ ể ạ ề ề
v t ch t cho s tăng trậ ấ ự ưởng trước h t là đ u t xây d ng công trình thuế ầ ư ự ỷ
l i, m r ng s n xu t lợ ở ộ ả ấ ương th c, xây d ng c s h t ng nông thôn,ự ự ơ ở ạ ầ nghiên c u ng d ng cây tr ng, v t nuôi, cây con vào s n xu t nh t là lúa,ứ ứ ụ ồ ậ ả ấ ấ ngô, bông [7, 9, 27]
Indonexia: ngay t k ho ch 5 năm 1969 1974, vi c di dân đã thànhừ ế ạ ệ công v i s tài tr c a Ngân hàng th gi i, đó m i h di c đ u đớ ự ợ ủ ế ớ ở ỗ ộ ư ề ược trợ
c p b i Chính ph nh ti n cấ ở ủ ư ề ước v n chuy n đi quê m i, m t căn nhà 2ậ ể ớ ộ
bu ng, 0,5ha đ t th c và 2ha đ t canh tác (1ha cây lâu năm và 1ha câyồ ấ ổ ư ấ hàng năm), m t năm lộ ương th c khi đ n khu đ nh c m i. Đự ế ị ư ớ ược chăm sóc y
t , giáo d c, đế ụ ược vay v n v i lãi su t u đãi, vay đ u t cho cây nôngố ớ ấ ư ầ ư nghi p, khi đ n k thu ho ch m i tr n Hi n nay Indonexia có 80.000 ệ ế ỳ ạ ớ ả ợ ệ ở 100.000h đ n các vùng kinh t m i, chi phí bình quân/h t 5.000 ộ ế ế ớ ộ ừ 7.000USD
* N n nông nghi p trang tr i m t s n ề ệ ạ ộ ố ướ c Châu Âu
Anh: t cu i th k XVII cu c Cách m ng T s n đã phá b tri t đừ ố ế ỷ ộ ạ ư ả ỏ ệ ể
ch đ bãi chăn th công và các c ch có l i cho nông dân nghèo, nên đãế ộ ả ơ ế ợ thúc đ y quá trình t p trung hóa ru ng đ t và t p trung hóa các nông tr iẩ ậ ộ ấ ậ ạ
nh Tuy v y sang gi a th k XIX ch đ bãi chăn th công và nông tr iỏ ậ ữ ế ỷ ế ộ ả ạ
nh chi m m t t l cao. Sau chi n tranh th gi i th hai, di n tích nôngỏ ế ộ ỷ ệ ế ế ớ ứ ệ
tr i bình quân lên đ n 36 ha nông tr i nh dạ ế ạ ỏ ưới 5 ha chi m 1/3.ế
Pháp: Chính sách ru ng đ t c a Cách m ng T s n thu n l i cho vi cộ ấ ủ ạ ư ả ậ ợ ệ
Trang 37phát tri n nông tr i nh , quá trình rút lao đ ng ra thành th không nhanh nh ể ạ ỏ ộ ị ư ở Anh, vì v y trong th k XIX xu h ng tăng d n nông tr i nh là ph bi n.ậ ế ỷ ướ ầ ạ ỏ ổ ế Năm 1982 nông dân chi m 27% dân s nông thôn. Các nông tr i nh đ u cóế ố ạ ỏ ề thu nh p phi nông nghi p cao h n thu nh p nông nghi p, năm 1980 có 29% sậ ệ ơ ậ ệ ố nông tr i có ho t đ ng phi nông nghi p, 2/3 s nông tr i có ngu n thu nh pạ ạ ộ ệ ố ạ ồ ậ ngoài nông nghi p.ệ
Hà Lan: Quy mô đ t canh tác bình quân m t nông tr i là 10 ha, h sấ ộ ạ ọ ử
d ng lao đ ng gia đình là ch y u, ch thuê 12 lao đ ng nh ng lúc mùa vụ ộ ủ ế ỉ ộ ữ ụ căng th ng, nông tr i có đ công c máy móc c n thi t, có 17% s trangẳ ạ ủ ụ ầ ế ố
tr i nuôi t 50 200 con l n và chi m 43,7% đàn l n c a c nạ ừ ợ ế ợ ủ ả ước, m t laoộ
đ ng nông nghi p nuôi độ ệ ược 112 người. Quy mô bình quân đ t canh tácấ
c a m t nông tr i là 31,7ha, 87% s trang tr i s d ng lao đ ng gia đình làủ ộ ạ ố ạ ử ụ ộ
ch y u, kho ng 13% s trang tr i có thuê t 1 đ n 2 lao đ ng, m t laoủ ế ả ố ạ ừ ế ộ ộ
đ ng nông nghi p nuôi độ ệ ược 160 người [1, 7, 9, 27]
T th c t phát tri n kinh t nông nghi p m t s nừ ự ế ể ế ệ ở ộ ố ước v i trình đớ ộ phát tri n và ch đ chính sách khác nhau cho th y:ể ế ộ ấ
các nỞ ước phát tri n, trong giai đo n đ u có s lể ạ ầ ố ượng nông tr i l nạ ớ
v i quy mô nh Theo bớ ỏ ước ti n c a công nghi p hóa, s lế ủ ệ ố ượng nông tr iạ
gi m d n, quy mô nông tr i tăng lên. Nông s n ph m hàng hóa tăng lênả ầ ạ ả ẩ nhanh chóng. Do đó, đã thúc đ y nh ng ti n b v khoa h c k thu t, vẩ ữ ế ộ ề ọ ỹ ậ ề
c gi i hóa, đi n khí hóa và ngày này là tin h c hóa đang ngày càng xâmơ ớ ệ ọ
Trang 38khách quan. Bước đi nhanh hay ch m là tùy thu c vào trình đ dân trí, ti nậ ộ ộ ế
b khoa h c k thu t, th ch nhà nộ ọ ỹ ậ ể ế ước và các chính sách khuy n khích cóế
hi u l c.ệ ự
1.2.2. Tình hình và k t qu phát tri n kinh t h nông dân n ế ả ể ế ộ ướ c ta
* Tr ướ c khi có HTX (tr ướ c năm 1958)
Trướ ảc c i cách ru ng đ tộ ấ
Nét chung nh t c a th i k này là s n xu t nông nghi p d a trên cấ ủ ờ ỳ ả ấ ệ ự ơ
s h gia đình là chính, ru ng đ t căn b n thu c s h u t nhân, trở ộ ộ ấ ả ộ ở ữ ư ước c iả cách ru ng đ t trên 95% di n tích đ t canh trác thu c s h u t nhân,ộ ấ ệ ấ ộ ở ữ ư
nh ng trong đó có 83% thu c s h u c a phú nông, đ a ch , nông dânư ộ ở ữ ủ ị ủ nghèo chi m t i 95% dân s , nh ng ch s h u 17% ru ng đ t. Kinh tế ớ ố ư ỉ ở ữ ộ ấ ế nông h nông thôn phân thành 2 nhóm: Phú nông, đ a ch và nhóm dânộ ở ị ủ nghèo. Các gia đình Phú nông, đ a ch m t m t thuê mị ủ ộ ặ ướn lao đ ng và ti nộ ế hành kinh doanh ru ng đ t, m t khác dành m t ph n đ t đai cho c y r ,ộ ấ ặ ộ ầ ấ ấ ẽ các h nông dân nghèo có ru ng t t ch c s n xu t, còn đa s đi làm thuêộ ộ ự ổ ứ ả ấ ố
ho c lĩnh canh. Th i k này s n xu t nông nghi p kém phát tri n ặ ờ ỳ ả ấ ệ ể [7]
Sau c i cách ru ng đ tả ộ ấ
Hàng tri u h nông dân đệ ộ ược c p ru ng đ t, đa s h nông dân đã cóấ ộ ấ ố ộ
ru ng đ t và t t ch c s n xu t trên đ t đai c a mình.ộ ấ ự ổ ứ ả ấ ấ ủ
Th i k này n n nông nghi p c b n đờ ỳ ề ệ ơ ả ượ ổc t ch c s n xu t theo cácứ ả ấ
h gia đình nông dân cá th , v i nh ng hình th c h p tác gi n đ n, trênộ ể ớ ữ ứ ợ ả ơ nguyên t c t nguy n, t do s n xu t l u thông hàng hóa (năm 1959, s nắ ự ệ ự ả ấ ư ả
lượng lương th c quy thóc mi n B c là 5,6 tri u t n).ự ở ề ắ ệ ấ
* Tr ướ c khi có ch th 100 CT/TW (ngày 13/1/1981) c a Ban Bí th ỉ ị ủ ư Trung Ươ ng Đ ng ả
Sau m t năm, khi cu c c i cách ru ng đ t k t thúc chúng ta b t đ uộ ộ ả ộ ấ ế ắ ầ
Trang 39xây d ng h p tác hóa nông nghi p, đ n cu i năm 1960 h n 84% t ng sự ợ ệ ế ố ơ ổ ố nông dân đã tham gia vào h p tác xã nông nghi p. T đây môi trợ ệ ừ ường s nả
xu t c a các h gia đình thay đ i c b n.ấ ủ ộ ổ ơ ả
Ru ng đ t thu c s h u toàn dân, các quan h mua bán trao đ i ru ngộ ấ ộ ở ữ ệ ổ ộ
đ t b c m đoán. Ru ng đ t đấ ị ấ ộ ấ ược giao ch y u cho các nông, lâm trủ ế ường và
h p tác xã.ợ
S n xu t nông nghi p ch y u giao cho nông trả ấ ệ ủ ế ường và h p tác xã v iợ ớ
c ch k ho ch t p trung, tr c ti p và toàn di n, h nông dân ch đơ ế ế ạ ậ ự ế ệ ộ ỉ ượ c
s n xu t trên 5% di n tích canh tác đ làm "kinh t ph gia đình", h nôngả ấ ệ ể ế ụ ộ dân được chia làm 2 lo i: h nông dân cá th và h gia đình xã viên, giaạ ộ ể ộ đình công nhân viên (trong các nông trường). H nông dân cá th ngày càngộ ể
gi m b t luôn ch u áp l c v m t chính tr , xã h i. S phân bi t chính sáchả ớ ị ự ề ặ ị ộ ự ệ kinh t , làm cho s n xu t l u thông b bó bu c, c m đoán. Đ i v i h xãế ả ấ ư ị ộ ấ ố ớ ộ viên, công nhân viên thu nh p c a kinh t gia đình g m hai b ph n. M tậ ủ ế ồ ộ ậ ộ
ph n do kinh t t p th đem l i qua ngày công đóng góp (ho c lầ ế ậ ể ạ ặ ương)
ph n còn l i là thu nh p trên đ t 5% c a h v i s lao đ ng và v t t cònầ ạ ậ ấ ủ ộ ớ ố ộ ậ ư
l i sau khi hoàn thành nghĩa v đ i v i h p tác xã. Trong quá trình h p tácạ ụ ố ớ ợ ợ hóa nông nghi p th i k này, nông h m t h t quy n t ch , ch c năng vàệ ờ ỳ ộ ấ ế ề ự ủ ứ vai trò c a các nông h b gi i h n trong khuôn kh ch t h p c a kinh tủ ộ ị ớ ạ ổ ậ ẹ ủ ế
Người nông dân chán n n, xa r i t p th ả ờ ậ ể
* Sau khi có ch th 100 đ n tr ỉ ị ế ướ c khi có Ngh quy t 10 (ngày ị ế
Trang 405/4/1988) c a B Chính tr BCH Trung ủ ộ ị Ươ ng Đ ng khoá VI ả
Th i k 1981 1985ờ ỳ
Ch th 100 c a Ban Bí th Trung ỉ ị ủ ư ương Đ ng (13/1/1981) ra đ i. Chả ờ ủ
trương khoán s n ph m đ n nhóm và ngả ẩ ế ười lao đ ng độ ược nông dân
hưởng ng, kh p n i nông dân đã quan tâm đ n ru ng đ t, ti t ki m v tứ ắ ơ ế ộ ấ ế ệ ậ
t , tài s n, đ u t thêm lao đ ng, thêm v n trên ru ng khoán s n xu t nôngư ả ầ ư ộ ố ộ ả ấ nghi p, thu nh p c a các h nông dân cũng tăng nhanh, b m t nông thônệ ậ ủ ộ ộ ặ
đã có nh ng bi n đ i sâu s c so v i nh ng năm 1980, giá tr t ng s nữ ế ổ ắ ớ ữ ị ổ ả
lượng nông nghi p tăng 33%, s n lệ ả ượng lương th c bình quân đ t 17,01ự ạ tri u t n/năm, năng su t các lo i cây tr ng tăng nhanh. Đi u ki n s n xu tệ ấ ấ ạ ồ ề ệ ả ấ kinh doanh c a các nông h đã đủ ộ ược c i thi n m t bả ệ ộ ước, được m r ngở ộ quy n t ch trên ru ng khoán, đề ự ủ ộ ược tranh b thêm nh ng t li u s n xu tị ữ ư ệ ả ấ thi t y u nh trâu bò, nông c tùy theo t ng n i mà th c hi n theo c chế ế ư ụ ừ ơ ự ệ ơ ế
ru ng đ t cho h p tác xã, trộ ấ ợ ước tình hình đó đòi h i có m t c ch khoánỏ ộ ơ ế
m i.ớ
* Sau khi có Ngh quy t 10 B Chính tr (1988 đ n nay) ị ế ộ ị ế
Ngh quy t 10 c a B Chính tr (5/4/1988) v đ i m i c ch qu n lýị ế ủ ộ ị ề ổ ớ ơ ế ả kinh t nông nghi p v i nhi u n i dung, trong đó có 2 n i dung quan tr ngế ệ ớ ề ộ ộ ọ