Dạy học địa lí lớp 4 theo hướng tích hợp (2017)

Phát huy vai trò tích cực của học sinh để học sinh có những năng lực đáp ứng được những đòi hỏi của cuộc sống.Thực tế giáo dục ngày nay, tích hợp đang là một trong số các giải pháphiệu q

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

=====o0o=====

TRẦN THỊ PHƯƠNG

DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 4

THEO HƯỚNG TÍCH HỢP

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên nghành: Giáo dục Tiểu học

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS Phạm Quang Tiệp

HÀ NỘI, 2017

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trường Đại học Sư Phạm HàNội 2, Ban chủ nhiệm khoa cùng toàn thể các thầy cô giáo trong khoa Giáodục Tiểu học đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập, rèn luyện vànghiên cứu tại trường Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TSPhạm Quang Tiệp - Giảng viên khoa Giáo dục Tiểu học đã nhiệt tình hướngdẫn, động viên giúp tôi từng bước hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên

Trần Thị Phương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Những kếtquả và số liệu trong khóa luận chưa được ai công bố dưới bất kì hình thứcnào Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên

Trần Thị Phương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 3

5 Giả thuyết khoa học 3

6 Phạm vi nghiên cứu 3

7 Các phương pháp nghiên cứu đề tài 3

NỘI DUNG 5

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 4 THEO HƯỚNG TÍCH HỢP 5

1.1 Cơ sở lý luận 5

1.1.1 Một số vấn đề về dạy học tích hợp 5

1.1.2 Một số vấn đề chung về phần Địa Lí trong môn Lịch Sử - Địa Lí lớp 4 9

1.1.3 Đặc điểm học tập của học sinh lớp 4 14

1.1.4 Điều kiện để dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 17

1.2 Cơ sở thực tiễn 20

1.2.1 Mục đích khảo sát thực trạng 20

1.2.2 Nội dung khảo sát thực trạng 20

1.2.3 Kết quả khảo sát thực trạng 21

Tiểu kết chương 1 24

Chương 2 BIỆN PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 4 THEO HƯỚNG TÍCH HỢP 25

2.1 Các nguyên tắc xây dựng nội dung dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 25

2.1.1 Phù hợp chương trình và chuẩn kiến thức, kĩ năng của các môn học

tích hợp Error! Bookmark not defined 2.1.2 Đảm bảo mối liên hệ giữa các bài học tích hợp Error!

Bookmark not defined.

2.1.3 Lựa chọn bài học trong một môn học nhất định để làm "xương

sống" của bài học tích hợp Error! Bookmark not defined.

2.2 Biện pháp dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 26

2.2.1 Xây dựng quy trình thiết kế bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 26

2.2.1.1 Vận dụng quy trình thiết kế một số bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 67

2.2.2 Một số phương pháp và kĩ thuật thường sử dụng trong dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 35

Tiểu kết chương 2 78

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 79

DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 81 PHỤ LỤC

1 Lý do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Nước ta đang trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước nềnkinh tế, văn hóa xã hội đang có nhiều chuyển biến vô cùng mạnh mẽ Mộttrong những yêu cầu đặt ra với sự phát triển kinh tế xã hội, đó là phải cónhững con người mới có kiến thức sâu rộng và chuyên môn sâu, có năng lựcbản lĩnh, đáp ứng được mọi yêu cầu của nền kinh tế - xã hội hiện đại Từ đóđòi hỏi phải có sự đổi mới về mọi mặt, trong đó đổi mới nền giáo dục đượccoi là có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu của xã hội Đểhoàn thành được sức mạnh to lớn này giáo dục phải có sự đổi mới toàn diện đó

là đổi mới theo hướng giáo dục tích hợp Phát huy vai trò tích cực của học sinh

để học sinh có những năng lực đáp ứng được những đòi hỏi của cuộc sống.Thực tế giáo dục ngày nay, tích hợp đang là một trong số các giải pháphiệu quả để hình thành năng lực cho người học được phổ biến và ưa chuộng ởnhiều quốc gia có nền giáo dục hàng đầu như Anh, Pháp, Mĩ, Đức, Nga, NhậtBản… Dạy học tích hợp đã giải quyết được sự chồng chéo, trùng lặp về nộidung các môn học tránh được lối dạy học nặng nề tri thức mà kém thực tiễn, ítthực hành Dạy học tích hợp mang lại cho người học những trải nghiệm vôcùng thú vị Cùng một thời gian học tập song người học có cơ hội tiếp cận vớikiến thức từ nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau, kiến thức khoa học được gắnliền với các kiến thức thực tiễn, gắn với kinh nghiệm sống của họ Nội dunghọc tập của họ Nội dung học tập trở nên nhẹ nhàng, hấp dẫn, vừa gần gũi lạikhông kém phần mới lạ Dạy học tích hợp cũng tạo cơ hội cho người họckhông chỉ tiếp nhận tri thức mới mà còn trở thành trung tâm của quá trình dạyhọc, luôn được thể hiện mình, bên cạnh đó không ngừng phát triển năng lựclàm việc nhóm, hợp tác với nhóm Chính quá trình làm việc nhóm này đãmang tới cho họ những cách thức giải quyết vấn đề đầy sáng tạo, kích thíchmỗi thành viên tích cực hoạt động để giải quyết vấn đề

Tiểu học là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân có nhiệm

vụ trang bị kiến thức cơ bản ban đầu của người lao động tương lai, đó lànhững con người được được phát triển toàn diện, có tri thức, có tay nghề nănglực thực hành tự chủ sáng tạo Vì vậy, với từng môn học, phần học, giáo viêncần nghiên cứu, tìm hiểu những biện pháp dạy học cụ thể nhằm đạt được hiệuquả dạy học cao nhất Ở tiểu học cùng với các môn học khác như môn Toán,Tiếng Việt, Đạo đức, Hát nhạc, Mỹ thuật, Tự nhiên và Xã hội thì môn Địa Lí

là môn học có tính tích hợp cao, môn học cung cấp cho học sinh những kiếnthức về về sự vật, hiện tượng và các mối quan hệ Địa Lí ở các vùng miềnchính trên đất nước Việt Nam; cung cấp cho học sinh những hiểu biết về thiênnhiên và hoạt động sản xuất của con người ở các vùng miền khác nhau; hìnhthành kỹ năng phân tích bản đồ, lược đồ, biết khai thác triệt để kênh hìnhkênh chữ trong sách giáo khoa nhằm khám phá ra kiến thức cho mình để từ

đó vận dụng vào cuộc sống thực tế Phân môn Địa Lí là “chìa khóa” mở cửacho các ngành khoa học, là cơ sở để học tập các môn học khác và là môn họckhông thể thiếu trong nhà trường Nó góp phần vào sự phồn vinh của đấtnước.Với môn học này giáo viên cần phải hình thành cho học sinh cách chiếmlĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng học tập của học sinh, học sinh phải được họctập bộc lộ những năng lực thông qua học tập

Nhận thấy tiềm năng của việc dạy học theo hướng tích hợp vừa đáp ứngtốt các mục tiêu phát triển năng lực của học sinh, vừa giúp hiện thực mục tiêugiáo dục dân chủ, nhân văn, học sinh nghiên cứu các vấn đề học tập trênnhiều lĩnh vực, thành một chỉnh thể,… do vậy em đã lựa chọn đề tài: “Dạyhọc Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp” để tìm hiểu và nghiên cứu trong khóaluận tốt nghiệp của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất quy trình thiết kế bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp vàcác phương pháp, kĩ thuật dạy học tương ứng với các bài học tích hợp đó,nhằm góp phần hình thành và phát triển các năng lực cần thiết cho học sinh

trong quá trình dạy học.

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc dạy học Địa Lí lớp

4 theo hướng tích hợp

- Đề xuất biện pháp dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu biện pháp dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

4.2 Khách thể nghiên cứu

Qúa trình dạy học Địa Lí lớp 4 ở Tiểu học

5 Giả thuyết khoa học

Nếu dạy học Địa Lí lớp 4 được thực hiện theo hướng tích hợp thì sẽ nângcao chất lượng dạy học Địa Lí ở lớp 4 theo hướng tiếp cận năng lực

6 Phạm vi nghiên cứu

Do thời gian có hạn nên việc nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc đề xuất biệnpháp dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

7 Các phương pháp nghiên cứu đề tài

a Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Căn cứ vào mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài bản thân em đãthu thập tài liệu từ các nguồn tài liệu khác nhau như: đọc sách báo, tạp chíchuyên ngành, các báo cáo khoa học, các đề tài nghiên cứu khoa học, thôngtin tài liệu trên mạng internet, tài liệu giáo dục và các tài liệu liên quan nhưsách giáo khoa, sách hỏi đáp, sách hướng dẫn học, sách giáo viên

b Phương pháp điều tra

Để nâng cao hiệu quả nghiên cứu và tính chính xác của đề tài, em có sửdụng phương pháp điều tra để thu thập kết quả từ đó phân tích, so sánh vớinội dung em đang tìm hiểu

c Phương pháp quan sát

Đây là phương pháp góp phần quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả

và tính chính xác của đề tài.

NỘI DUNG Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC

ĐỊA LÍ LỚP 4 THEO HƯỚNG TÍCH HỢP 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Một số vấn đề về dạy học tích hợp

1.1.1.1 Khái niệm tích hợp

Tích hợp theo Tiếng Việt [1] “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động,chương trình hoặc những thành phần khác nhau thành một khối chức năng.Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, hòa hợp, kết hợp”

Theo từ điển Giáo dục: “Dạy học tích hợp là hành động liên kết các đốitượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập, của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnhvực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”

Dạy học tích hợp được hiểu là những hoạt động của của học sinh, dưới

sự tổ chức và hướng dẫn của giáo viên, huy động đồng thời kiến thức, kĩ năngthuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, thôngqua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới, từ đó phát triển những nănglực cần thiết

1.1.1.2 Phân loại

Ở Tiểu học gồm có các hình thức dạy học tích hợp sau:

* Tích hợp trong nội bộ môn học

- Tích hợp theo chiều ngang là tích hợp các mảng kiến thức, kĩ năngtrong môn học theo nguyên tắc đồng quy; tích hợp các kiến thức, kĩ năngthuộc mạch/phân môn này với kiến thức, kĩ năng thuộc mạch/phân môn khác

- Tích hợp theo chiều dọc là tích hợp một đơn vị kiến thức, kĩ năng mớivới những kiến thức, kĩ năng trước đó theo nguyên tắc đồng tâm (hay còn gọi

là đồng trục hay vòng trong xoáy trôn ốc) Cụ thể là: kiến thức, kĩ năng củalớp trên, bậc học trên bao hàm kiến thức, kĩ năng của lớp dưới, bậc học dưới

* Tích hợp đa môn

Tích hợp đa môn tập trung trước hết vào các môn học

Trong tích hợp đa môn, một đề tài có thể nghiên cứu theo nhiều môn họckhác nhau, các môn liên quan với nhau có chung một định hướng về nội dung

và phương pháp dạy học nhưng mỗi môn có một chương trình riêng Tích hợp

đa môn được thực hiện theo cách tổ chức các “chuẩn” nhiều môn học xoayquanh một chủ đề/đề tài/dự án, tạo điều kiện cho người học vận dụng tổnghợp các kiến thức của các môn học có liên quan

* Tích hợp liên môn

Tích hợp liên môn là phương án, trong đó nhiều môn học liên quan đượckết lại thành một môn học mới với hệ thống những chủ đề nhất định xuyênsuốt qua nhiều cấp lớp

* Tích hợp xuyên môn

Trong cách tiếp cận tích hợp xuyên môn, giáo viên tổ chức chương trìnhhọc tập xoay quanh các vấn đề và quan tâm tới người học Với tích hợp xuyênmôn, học sinh có thể học và hình thành kiến thức, kĩ năng ở nhiều thời điểm

và thời gian khác nhau, theo sự lựa chọn của người học và người dạy

Qua tích hợp xuyên môn, học sinh phát triển các kĩ năng sống khi họ ápdụng các kĩ năng môn học và liên môn vào ngữ cảnh thực tế của cuộc sống.Hai phương pháp thường được sử dụng trong tích hợp xuyên môn là: học theo

dự án và thương lượng chương trình học

1.1.1.3 Vai trò của dạy học tích hợp trong phát triển năng lực cho học sinh

1.1.1.3.1 Các năng lực cần hình thành cho học sinh

- Năng lực của học sinh không chỉ là khả năng tái hiện lại tri thức, thônghiểu tri thức kĩ năng học được mà quan trọng là khả năng vận dụng những trithức kĩ năng học được vào giải quyết những vấn đề trong thực tế cuộc sống

- Năng lực không chỉ là vốn kiến thức, kĩ năng và thái độ phù hợp

với lứa tuổi mà là sự phối kết hợp hài hòa giữa cả ba yếu tố này

- Năng lực của học sinh được hình thành và phát triển trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập ở trong và ngoài lớp học Nhà trường là môitrường chính giúp học sinh hình thành các năng lực chung, năng lực chuyênbiệt phù hợp với lứa tuổi song đó không phải là nơi duy nhất Những môi trường khác như gia đình, cộng đồng xã hội sẽ góp phần bổ sung và hoàn thiện các năng lực của các em.

- Chương trình phổ thông sau năm 2015 được cấu trúc theo định hướng phát triển năng lực người học Các năng lực của học sinh sau khi kết thức chương trình giáo dục phổ thông được xác định là:

1.1.1.3.2.Vai trò của dạy học tích hợp

- Giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp vàlàm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với học sinh

- Nâng cao năng lực của người học, giúp học sinh có đầy đủ phẩm chất

và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện tại

- Dạy học tích hợp sẽ làm cho nhà trường gắn liền với thực tiễn cuộcsống, với sự phát triển của cộng đồng, làm cho học sinh có nhu cầu học tập đểgiải đáp những thắc mắc, phục vụ cho cuộc sống của mình và cộng đồng…

1.1.1.3.3 Mối quan hệ giữa dạy học tích hợp và việc phát triển năng lực cho học sinh

Tích hợp là phương thức tốt nhất để dạy học phát triển năng lực, điềunày có nghĩa là: Dạy học tích hợp là định hướng dạy học trong đó giáo viên tổchức hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộcnhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đời sống;thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được nhữngnăng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trongthực tiễn cuộc sống

Tùy thuộc phạm vi tri thức được vận dụng để giải quyết vấn đề trong cáctình huống khác nhau mà có các dạng dạy học tích hợp sau: Tích hợp các nộidung trong một môn học, khi đó, vừa gắn kết đảm bảo tính đồng bộ giữa cácnội dung có liên quan trong một môn học, vừa đặt ra những tình huống đòihỏi học sinh vận dụng các kiến thức kĩ năng môn học để giải quyết hoặc lồngcác nội dung giáo dục cần thiết

Như vậy giáo viên phải biết phân tích nội dung môn học để thiết kế cáchoạt động, sao cho khi thực hiện học sinh phải vận dụng kiến thức kĩ năng ởcác phạm vi rộng khác nhau với các mức độ nêu trên tương thích với các bốicảnh của quá trình dạy học

Để thực hiện sự phát huy hiệu quả của dạy học tích hợp giáo viên cần tổchức cho học sinh các hoạt động vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đềtrong cuộc sống để hiểu sự vật với tri thức đa dạng, từ đó phát triển năng lực.Cũng trong hoạt động này, học sinh sẽ phải huy động nhiều mảng kiến thứckhác nhau, bởi không thể giải quyết vấn đề chỉ với một nội dung kiến thứcđơn lẻ

Như vậy để phát triển được năng lực của học sinh thì dạy học tích hợp làrất cần thiết:

Trước hết do mọi sự vật hiện tượng trong tự nhiên và xã hội đều ít nhiều

có mối liên hệ với nhau; nhiều sự vật hiện tượng có những điểm tương đồng

và cùng một nguồn cội…Để nhận biết và giải quyết các sự vật, hiện tượng ấy,cần huy động tổng hợp các kiến thức và kĩ năng từ nhiều lĩnh vực khác nhauThứ hai trong quá trình phát triển của khoa học và giáo dục, nhiều kiếnthức kĩ năng chưa cần thiết trở thành một môn học trong nhà trường, nhưnglại rất cần chuẩn bị cho học sinh để học có thể đối mặt với những thách thứccủa cuộc sống; do đó cần tích hợp giáo dục các kiến thức và kĩ năng để thôngqua các môn học

Thứ ba do tích hợp mà các kiến thức gần nhau, liên quan với nhau sẽđược nhập vào cùng một môn học nên số đầu môn học sẽ giảm bớt, tránhđược sự trùng lặp không cần thiết về nội dung giữa các môn học

Tóm lại dạy học tích hợp có thể xem là phương thức tốt nhất để pháttriển năng lực cho học sinh Nhờ dạy học tích hợp mà năng lực của học sinhđược hình thành và phát triển tốt nhất

1.1.2 Một số vấn đề chung về phần Địa Lí trong mônLịch Sử - Địa Lí lớp 4

1.1.2.1 Mục tiêu dạy học của phần Địa Lí lớp 4

Mục tiêu của dạy học các bài Địa Lí 4 nhằm giúp học sinh:

Về kiến thức: Nhận biết được một số đặc điểm khái quát về tự nhiên, dân

cư và hoạt động ở các miền địa hình trên đất nước ta, cung cấp cho học sinhnhững biểu tượng địa lý, bước đầu hình thành một số khái niệm cụ thể Xâydựng một số mối quan hệ địa lí đơn giản

năng phân tích các mối quan hệ đơn giản.

Về thái độ:

- Hình thành và phát triển ở học sinh thái độ và thói quen ham hiểubiết, yêu thiên nhiên đất nước, con người, có ý thức và hành động bảo vệthiên nhiên

- Bước đầu hình thành thế giới quan khoa học cho học sinh, hạn chếnhững hiểu biết sai lệch, mê tín dị đoan trước những hiện tượng địa lý tựnhiên Vì vậy việc dạy học Địa Lí không chỉ cung cấp cho học sinh nhữngkiến thức đơn thuần mà còn phải hình thành, phát triển năng lực tự học Đó lànhững nhiệm vụ song song và có tầm quan trọng như nhau

1.1.2.2 Nội dung chương trình phần Địa Lí lớp 4

Kiến thức Địa Lí ở bậc tiểu học được chia làm 2 giai đoạn: Giai đoạnđầu (lớp 1, 2, 3) kiến thức môn Địa Lí được tích hợp ở mức cao trong các chủ

đề khác nhau của môn Tự nhiên và xã hội Sang giai đoạn 2 (lớp 4, 5), cụ thểnội dung Địa Lí được phân bố theo chương trình chung là dạy 1 tiết/tuần x 35tuần = 35 tiết và bao gồm các chủ đề sau:

& Bản đồ và cách sử dụng Bản đồ Việt Nam

& Thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người ở miền núi và trung du

- Đặc điểm tiêu biểu của thiên nhiên (địa hình, khí hậu, ruộng rừng)

- Cư dân (mật độ dân số không lớn, 3 dân tộc tiêu biểu với nét đặc trưng

về trang phục, lễ hội)

- Hoạt động sản xuất với tài nguyên rừng, sức nước, đất, khoáng sản(thủy điện, khai thác chế biến gỗ, quặng, trồng trọt chăn nuôi…), hoạt độngdịch vụ (giao thông miền núi và chợ phiên)

- Thành phố vùng cao (Thành phố Đà Lạt)

& Thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người ở đồng bằng

- Đặc điểm tiêu biểu của thiên nhiên (địa hình, khí hậu, sông ngòi).

- Cư dân (Mật độ dân số lớn, ba dân tộc tiêu biểu với nét đặc trưng vềtrang phục, lễ hội)

- Hoạt động sản xuất gắn với tài nguyên đất, nước (sông), khí hậu vàsinh vật (trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông, thủy sản), hoạt động dịch vụ(giao thông đồng bằng, thương mại)

- Thủ đô Hà Nội, các thành phố lớn (thành phố Hồ Chí Minh, thành phốCần Thơ)

& Thiên nhiên và hoạt động của con người ở miền duyên hải (duyên hải miền Trung).

- Đặc điểm tiêu biểu của thiên nhiên (địa hình, khí hậu, đất, nước, sinh vật)

- Cư dân (dân cư khá đông đúc, hai dân tộc tiêu biểu với nét đặc trưng vềtrang phục, lễ hội)

- Hoạt động sản xuất với tài nguyên (trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt vàchế biến hải sản)

- Thành phố Huế, thành phố Đà Nẵng

& Vùng biển Việt Nam

- Biển Đông, đảo và quần đảo

- Sơ lược về thiên nhiên, giá trị kinh tế biển, đảo

- Khai thác dầu khí và đánh bắt, chế biến hải sản

1.1.2.3 Một số đặc trưng của phần Địa Lí lớp 4

Các kiến thức trong môn Địa Lí lớp 4 phong phú và đa dạng có tínhphân tầng Sự phong phú đa dạng thể hiện ở chỗ kiến thức trong chương trình

là sự tích hợp của nhiều kiến thức của nhiều ngành khoa học mà ở mỗi lĩnhvực học sinh sẽ có những thế mạnh và hạn chế khác nhau

Sự phân tầng kiến thức thể hiện thông qua mạch kiến thức đi từ dễ đếnkhó từ đơn giản đến phức tạp, từ cụ thể đến trừu tượng, bên cạnh kiến thức cơbản còn có kiến thức mở rộng và nâng cao Đây cũng chính là điều kiện giúp

giáo viên vận dụng việc dạy học Địa Lí 4 theo hướng tích hợp.

Mặt khác quá trình nhận thức của học sinh đầu tiểu học mang tính trựcquan cụ thể, thường gắn với các hoạt động thực tiễn, hình ảnh cụ thể Để tiếpthu kiến thức tổng hợp trên thì giáo viên phải cho học sinh hoạt động trực tiếp

sử dụng các giác quan để tri giác đối tượng như: sờ, nhìn, nghe, ngửi, nếm…Đây chính là lúc năng lực cá nhân được phát triển Mỗi cá nhân học sinh sẽ cócách nhìn nhận, phát hiện vấn đề (nằm trong nội dung bài học) theo cáchriêng của mình Có em hiểu sâu, rộng nội dung bài học (học sinh khá, giỏi) có

em hiểu nông, thậm chí chưa hiểu đúng nội dung bài học (học sinh yếu, kém)qua đó giáo viên vận dụng dạy học tích hợp để giúp học sinh nắm nội dungbài học

Thêm vào đó nội dung của môn Địa Lí chủ yếu là những bài học giúpcác em có những hiểu biết về thiên nhiên và hoạt động của con người ở miềnnúi, miền trung du, miền đồng bằng, miền duyên hải và sơ lược về biển Đông,các đảo, quần đảo Những nội dung này vốn là học sinh đã có những hiểu biếtnhất định vì vậy dạy học môn Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp đảm bảo choviệc dạy sát đối tượng, phát huy và bồi dưỡng những năng lực, những hiểubiết học sinh đã có

1.1.2.4 Phương pháp thường sử dụng trong dạy học phân môn Địa Lí lớp 4

Phương pháp dạy học là lĩnh vực rất phức tạp Có nhiều quan điểm quanniệm khác nhau về phương pháp dạy học Trong tài liệu giáo dục kĩ năngsống trong các môn học ở tiểu học, phương pháp dạy học được hiểu là cáchthức, là con đường hoạt động chung giữa giáo viên và học sinh, trong nhữngđiều kiện dạy học xác định, nhằm đạt tới mục đích dạy học

Trong phân môn Địa Lí lớp 4 thì phương pháp thường được vận dụng là:học tập

* Phương pháp quan sát

Phương pháp quan sát là phương pháp sử dụng các giác quan để tri giáctrực tiếp, có mục đích các sự vật, hiện tượng diễn ra trong tự nhiên và trongcuộc sống mà không có sự can thiệp vào quá trình diễn biến của các sự vậthoặc hiện tượng đó.

Tùy từng nội dung cụ thể mà giáo viên hướng dẫn học sinh quan sátbằng cách sử dụng một hay nhiều giác quan khác nhau Tùy theo bài học cụthể mà giáo viên có thể tổ chức cho học sinh quan sát ở trong lớp hay ngoàilớp theo quy trình sau:

Bước 1: Xác định mục tiêu quan sát

Bước 2: Lựa chọn đối tượng quan sát

Bước 3: Tổ chức và hướng dẫn học sinh quan sát

Bước 4: Trình bày kết quả quan sát

Việc tổ chức cho học sinh học tập theo nhóm là rất quan trọng, trước hết

nó cho phép học sinh có nhiều cơ hội hơn để diễn đạt và khám phá ý tưởng,

mở rộng suy nghĩ, hiểu biết và rèn luyện kĩ năng nói, nó cũng cho phép họcsinh có cơ hội để học hỏi từ bạn, phát huy vai trò trách nhiệm, điều đó làmphát triển kĩ năng xã hội và tính cách của học sinh, đặc biệt kĩ năng phối hợp

và hợp tác với các bạn khác Để dạy học hợp tác theo nhóm có hiệu quả giáoviên cần biết cách chia nhóm: Theo sở thích hoặc theo trình độ…

Chỉ dẫn cho học sinh biết vai trò, công việc của từng em trong nhóm một

cách rõ ràng từ nhóm trưởng đến các thành viên có như vậy các nhóm mới hoạt động tốt.

* Phương pháp đàm thoại, vấn đáp tìm tòi

Phương pháp đàm thoại (hỏi, đáp) là phương pháp giáo viên khéo léo đặt

hệ thống câu hỏi để học sinh trả lời nhằm gợi mở cho học sinh sáng tỏ nhữngvấn đề mới tự khám phá những tri thức mới bằng sự tái hiện những tài liệu đãhọc hoặc từ kinh nghiệm đã tích lũy được trong cuộc sống nhằm giúp họcsinh củng cố, mở rộng, đào sâu, tổng kết, hệ thống hóa tri thức đã tiếp thuđược nhằm mục đích kiểm tra, tự đánh giá việc lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩxảo trong quá trình dạy học (PGS Đặng Văn Đức, 2003)

Đặc điểm của phương pháp đàm thoại vấn đáp về hình thức, đây là sựtrao đổi trực tiếp giữa giáo viên và học sinh trong giờ học ở trên lớp Về thờigian, chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn Về nội dung các câu hỏi của giáoviên

* Phương pháp nêu vấn đề để định hướng mục tiêu, xác định nhiệm vụ học tập

Phương pháp nêu vấn đề để định hướng mục tiêu, xác định nhiệm vụhọc tập là phương pháp dạy học dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội trithức và cách thức hoạt động một cách sáng tạo, có những nét cơ bản của sựtìm tòi khoa học, bản chất của nó là tạo nên một chuỗi “tình huống vấn đề”

“tình huống học tập” và điều khiển học sinh giải quyết những vấn đề họctập đó Nhờ đó nó đảm bảo cho học sinh lĩnh hội vững chắc những cơ sởkhoa học, phát triển năng lực tư duy sáng tạo và hình thành cơ sở thế giớiquan khoa học

1.1.3 Đặc điểm học tập của học sinh lớp 4

Kết quả giảng dạy học sinh phụ thuộc rất nhiều vào việc tìm hiểu đặcđiểm tâm lý của học sinh Điều này càng đúng hơn so với lứa tuổi học sinh

tiểu học nhất là đối với học sinh lớp 4, độ tuổi mà các nhà tâm lý cho rằng

có sự chuyển biến, thay đổi trong cả cảm tính và lý tính Những đặc điểmtâm lý có ảnh hưởng chi phối đến việc dạy học tích hợp cho học sinh cụ thểlà:

1.1.3.1 Đặc điểm tri giác

Học sinh tiểu học tri giác sự vật, hiện tượng bằng các hành động cụ thểnhư: nhìn, sờ, nắm, bóp, ngửi trên những đối tượng khách quan Tri giác củahọc sinh phát triển mạnh trong quá trình học ở tiểu học và khuynh hướngphát triển của nó là tri giác ngày càng mang tính chủ định đi sâu vào chi tiếtcủa sự vật hiện tượng Học sinh lớp 4 đã nắm được mục đích quan sát vàtrong quá trình quan sát các em đã biết chú ý quan sát các chi tiết của đốitượng và đi sâu vào chi tiết riêng rẽ các em đã có thể tổng hợp chúng để cóđược một biểu tượng hoàn chỉnh về đối tượng

Những đặc điểm tri giác trên của học sinh tiểu học cho thấy tronggiờ dạy học Địa Lí muốn phát huy năng lực cho học sinh, giáo viên cần tổchức cho học sinh quan sát một cách trực tiếp hoặc gián tiếp các thiết bị dạyhọc như tranh ảnh, mô hình, bản đồ…Để học sinh có thể tri giác một cáchchủ định thì giáo viên phải nêu rõ mục đích quan sát, yêu cầu học sinh phảiquan sát đối tượng một cách cụ thể, đi sâu vào đối tượng cần quan sát thìhọc sinh sẽ tự khai thác được tri thức

1.1.3.2 Khả năng chú ý

Chú ý không chủ định chiếm ưu thế trong chú ý của học sinh tiểu học.Cùng một lúc các em không thể chú ý đến nhiều đối tượng hoặc nhiều chitiết của đối tượng Các em chỉ chú ý vào những gì mình thích những gì mới

mẻ, sinh động và thời gian tập trung chú ý của học sinh rất ngắn Các em rấtkhó tập trung chú ý vào những gì quen thuộc,nhàm chán, cũ kĩ, đơnđiệu, tĩnh lặng

Với đặc điểm chú ý của học sinh lớp 4 không nên yêu cầu học sinh quan

sát nhiều đối tượng trong cùng một lúc mà cho học sinh quan sát từng đốitượng riêng rẽ với từng nhiệm vụ cụ thể Tổ chức nhiều hoạt động chohọc sinh học tập dưới nhiều hình thức khác nhau để tránh sự nhàm cháncho học sinh Độ bền vững và chú ý của các em phụ thuộc vào đối tượngchú ý và mức độ hoạt động với sự vật Vì thế các thiết bị như bản đồ, lược

đồ, bảng số liệu, tranh ảnh phục vụ việc dạy học Địa Lí phải rõ ràng, đơn giản

và trong đó chủ yếu chỉ nên thể hiện các đối tượng Địa Lí cần thiết nhất.Giáo viên cần tạo điều kiện tối đa cho các em làm việc với chúng, có như vậymới phát huy được năng lực cho học sinh

Tính chủ định trong chú ý cũng được hình thành dần trong quá trìnhhọc ở tiểu học Để giúp học sinh rèn được tính chú ý có chủ định, thườngtrước khi yêu cầu các em tiến hành một hoạt động nào, giáo viên cần giúpcác em xác định rõ mục đích của hoạt động ấy

1.1.3.3 Đặc điểm trí nhớ

Trí nhớ hình tượng trực quan ở học sinh tiểu học lớn hơn trí nhớ từngữ và logic Điều này biểu hiện ở chỗ, học sinh sẽ nhớ những gì mình đượcnhìn, sờ, nắn,…hơn là những gì các em được đọc, được nghe, được tả, Ngoài ra thời kì này ghi nhớ của các em vẫn là ghi nhớ không chủ định Các

em thường không nhớ bản chất của đối tượng mà chỉ ghi nhớ những gì mìnhthích, cái được lặp lại nhiều lần

Những đặc điểm trên về trí nhớ của học sinh lớp 4 cho thấy: Để giúpcác em phát huy được năng lực của mình thì giáo viên cần gây hứng thú,kích thích sự tò mò và khả năng tự tìm hiểu khai thác thông tin của các em.Muốn làm được, giáo viên cần phải xây dựng quy trình dạy học một cách rõràng theo từng bước, tạo điều kiện cho các em làm việc nhiều hơn để các em

có thể ghi nhớ kiến thức Kiến thức mà các em khai thác được không mangtính khái quát và hệ thống vì thế sau khi học sinh phát hiện ra tri thức thìgiáo viên cần

hệ thống lại vấn đề cơ bản, cho học sinh nhắc lại nhiều lần và cho học sinh ghi nhớ.

1.1.3.4 Khả năng tưởng tượng

Đến lớp 4, các chi tiết trong hình ảnh tưởng tượng của học sinh giàu cóhơn, được sắp xếp hợp lí hơn so với các lớp đầu tiểu học Đặc biệt đến thời

kì này các em đã bắt đầu có khả năng tưởng tượng dựa trên những tri giác

đã có từ trước và dựa trên ngôn ngữ

Dựa vào đặc điểm này thì khi phát triển năng lực cho học sinh giáo viênkhông những có thể sử dụng thiết bị dạy học để hình thành các biểu tượng

kí ức mà còn có thể hình thành biểu tượng tưởng tượng cho các em, giúp các

em có thể mô tả được những đối tượng sự vật thật được kí hiệu trên bản đồ,biến những kí hiệu, màu sắc, thành những đối tượng thật sống động

1.1.3.5 Khả năng tư duy

Tư duy của học sinh tiểu học còn mang tính trực quan cụ thể Tuy nhiên,đến lớp 4, học sinh đã biết phân tích đặc điểm của đối tượng để tìm radấu hiệu bản chất Ngoài ra các em còn biết khái quát những hiện tượngriêng lẻ thành nội dung hoàn chỉnh, các em cũng đã có khả năng phán đoángiả định, biết chứng minh và lập luận những phán đoán của mình

Nhờ khả năng tư duy đã phát triển cao hơn ở giai đoạn đầu mà họcsinh có thể tiếp thu được những kiến thức Địa Lí một cách hệ thống hơn,việc sử dụng bản đồ là nguồn tri thức để cho học sinh khai thác, tự tm rakiến thức cũng sẽ dễ dàng hơn Học sinh có thể phân tích các kí hiệu, hình

vẽ quy ước trên bản đồ, sau đó lại khái quát những đối tượng ấy thành đặcđiểm của sự vật và đưa ra những phán đoán và suy luận của riêng mình, từ

đó phát huy được năng lực cho các em

1.1.4 Điều kiện để dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

1.1.4.1 Cơ sở vật chất và thiết bị dạy học

Cơ sở vật chất của nhà trường cũng cần hỗ trợ đắc lực cho việc tổ chức

dạy học được thay đổi dễ dàng, linh hoạt, phù hợp với dạy học tích hợp.

Thiết bị dạy học là điều kiện không thể thiếu được cho việc triển khaichương trình, sách giáo khoa nói chung và đặc biệt cho việc triển khai đổimới phương pháp hướng vào hoạt động tích cực, chủ động của học sinh Đápứng yêu cầu này phương tiện thiết bị dạy học phải tạo điều kiện thuận lợicho học sinh thực hiện các hoạt động độc lập hoặc các hoạt động nhóm.Hình thức tổ chức lớp học phải dễ dàng thay đổi linh hoạt, phù hợp với dạyhọc cá thể, dạy học hợp tác

Trong quá trình biên soạn sách giáo khoa, sách giáo viên các tác giả đãchú ý lựa chọn danh mục thiết bị và chuẩn bị các thiết bị dạy học theo một

số yêu cầu để có thể phát huy vai trò của thiết bị dạy học Cụ thể như sau:

- Đảm bảo tính đồng bộ, hệ thống, thực tế và đạt chất lượng cao, tạođiều kiện đẩy mạnh hoạt động của học sinh trên cơ sở tự giác, tự khám phákiến thức thông qua hoạt động thực hành, thâm nhập thực tế trong quá trìnhhọc tập

- Đảm bảo để nhà trường có thể đạt được thiết bị dạy học ở mứctối thiểu, đó là những thiết bị thực sự cần thiết không thể thiếu được

- Chú trọng thiết bị thực hành giúp học sinh tiến hành các bài thựchành thí nghiệm Những thiết bị đơn giản có thể được giáo viên, học sinh

tự làm góp phần làm phong phú thêm thiết bị dạy học của nhà trường

- Đối với những thiết bị dạy học đắt tiền sẽ được sử dụng chung

Cần tính tới việc thiết kế đối với trường mới và bổ sung đối với trường

cũ phòng học bộ môn, phòng đa năng và kho chứa thiết bị bên cạnhcác phòng học bộ môn

1.1.4.2 Con người

Đối với người học:

Việc dạy học tích hợp phải xuất phát từ người học, vì người học, đáp ứng

được những yêu cầu, hứng thú, sở thích, khả năng, đặc điểm tâm sinh lí, cấu trúc

tư duy, vốn tri thức, cảm xúc, động cơ học tập, điều kiện của học sinh.

Người học sinh chủ động trong học tập là người có kĩ năng tự giác nhậnlấy công việc, hoàn thành công việc đó bằng chính sức của bản thân,

do những động cơ và nguyên tắc của bản thân tự đề ra, không chờ đợi thúc

ép từ bên ngoài Người đó thường phấn khởi, có hoài bão vươn lên nhữngđỉnh cao của học tập, có nghị lực để giải quyết các vấn đề trong học tập vàthực tiễn cuộc sống

Mỗi cá nhân tiến hành các bước học tập bằng hành động của mìnhchứ không phải là giáo viên tiến hành cho tất cả mọi người hoặc là lối họctập thể không biết cá nhân là gì trong tập thể nhóm:

Về mặt sản phẩm: Người học tự mình làm ra sản phẩm học tập dầndần, từng bước theo cách của riêng mình

Về mặt quản lí: Người học phải tự quản lí vì đây là làm việc cá nhân

Về mặt điều chỉnh: Điều chỉnh trở thành thứ yếu vì nó là kết quả củacác mối quan hệ trong học tập (ít được chú ý trong phương pháp này)

Đối với giáo viên:

Việc dạy học tích hợp chỉ có thể hiệu quả và chất lượng cao khi có sựcộng tác hết sức chặt chẽ, hợp lý giữa thầy và trò, trong đó thầy giữ vaitrò chủ đạo Thầy là người tổ chức, điều khiển, kích thích quá trình tự họccủa học sinh

- Giảng dạy tích hợp là dạy kết hợp lý thuyết và thực hành, do vậy giáoviên phải đảm bảo dạy được cả lý thuyết và thực hành nghề Ngoài kiến thứcchuyên môn, kỹ năng tay nghề thì giáo viên phải có trình độ xác định cácmục tiêu bài dạy, phân bố thời gian hợp lý, chọn lựa phương pháp dạyhọc phù hợp, khả năng bao quát và điều hành hoạt động của người học

- Giáo viên phải biết nguyên tắc, quy trình các bước xây dựng các chủ

đề tích hợp

+ Việc xây dựng chủ đề tích hợp được thực hiện theo nguyên tắc:hướng đến mục tiêu giáo dục phổ thông, đảm bảo mục tiêu giáo dục mônhọc; Đảm bảo tích hợp nội dung phương pháp dạy học Nội dung chủ đề họcsinh khai thác, vận dụng kiến thức của môn học để phát hiện và giải quyếtvấn đề một cách chủ động và sáng tạo với tinh thần hợp tác; Gắn với thựctiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho họcsinh; Phù hợp với năng lực hiện có của học sinh; Phù hợp với điều kiệnkhách quan của trường học hiện nay; Đảm bảo để tổ chức cho học sinh họctập tích cực, giúp học sinh khai thác kiến thức môn, phát hiện một số kĩnăng, năng lực chung.

- Phải sáng tạo và linh hoạt khi lựa chọn phương pháp dạy học phùhợp với mỗi chủ đề tích hợp

Chúng ta hãy phấn đấu để mỗi tiết học trở nên thú vị, học sinh đượchoạt động nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn và quan trọng nhất là học sinhđược suy nghĩ và ý thức được vai trò của bản thân trên con đường chiếm lĩnhkhoa học và tri thức

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Mục đích khảo sát thực trạng

Trong thực tế giáo viên Tiểu học đã có nhận thức thế nào về dạy họctích hợp? Họ đã tiến hành dạy học tích hợp chưa, nếu có thì hiệu quả manglại đối với học sinh như thế nào? Họ đã sử dụng các phương pháp và kĩ thuậtdạy học nào trong bài học tích hợp? Để tìm hiểu những vấn đề này Chúngtôi sẽ tiến hành khảo sát thực trạng, phỏng vấn, quan sát đối với một sốgiáo viên ở trường Tiểu học Tại Hà Nam

1.2.2 Nội dung khảo sát thực trạng

Để nắm được thực trạng dạy học Địa Lí lớp 4 và thực trạng dạy học tíchhợp ở Tiểu học Chúng tôi đã tiến hành điều tra trao đổi với giáo viên tiểu

học Toàn bộ nội dung được cụ thể hóa trong phiếu điều tra với một hệ thốngcâu hỏi

gồm 6 câu (xem phụ lục) Các câu hỏi được xây dựng nhằm thu thập

những thông tin khái quát về việc dạy học Địa Lí ở lớp 4 và việc dạy học tích hợp

Chúng tôi tiến hành điều tra 30 giáo viên tại trường Tiểu học Nhân Hậu

-Lý Nhân - Hà Nam Kết quả thu được 30 phiếu hợp lệ, chúng tôi tiến hànhtổng hợp và đánh giá kết quả như sau:

Bảng 1: Quan điểm về dạy học tích hợp

Qua đây cho thấy có tới 80% giáo viên có nhận thức đúng đắn về dạyhọc lấy học sinh làm trung tâm đây là yêu cầu cơ bản của dạy học hiện nay.Còn lại vẫn lờ mờ về dạy học tích hợp vì vậy cần phải trang bị cho giáo viênnhững cái cơ bản về dạy học tích hợp

Tiếp theo tôi tiến hành điều tra đặc trưng của dạy học tích hợp: Câu 2(Phụ lục)

Chúng tôi thu được kết quả như sau:

Bảng 2: Đặc trưng của dạy học tích hợp.

Kết quả điều tra cho thấy nhận thức của giáo viên về những đặctrưng của tích hợp lại rất khả quan, hầu hết giáo viên nhận thức được đúng

và đủ về điều này Các thầy cô đều thấy được dạy học tích hợp huy độngđược vốn kinh nghiệm của học sinh, tích hợp đã giả quyết được sự trùng lặpcủa nội dung, giúp giảm được thời gian học tập, giúp học sinh thấy được mối

quan hệ giữa kiến thức, kĩ năng, phương pháp của các môn học, kiến thức

mà các em

tiếp nhận sẽ được một cấu trúc một cách tổ chức và bền vững hơn.

Tiếp theo chúng tôi tiến hành điều tra về việc sử dụng cá phương pháp,hình thức tổ chức dạy học trong quá trình dạy học tích hợp: Câu 3 (phụ lục)Chúng tôi thu được kết quả như sau:

được bày tỏ quan điểm, giao lưu học hỏi các bạn Dạy học dựa vào vấn đềcũng được khá nhiều giáo viên mạnh dạn đưa vào quy trình dạy học củamình, đã tạo ra cho học sinh cơ hội tm tòi khám phá tạo điều kiện pháttriển tư duy của học sinh Đa số giáo viên khi sử dụng phương pháp dạy họcnày đều nhận thấy những hiệu quả nhất định của nó Một số các kĩ thuậtdạy học hiện đại như dạy học dự án, kĩ thật phòng tranh, kĩ thuật KWL… Giáoviên chưa được tiếp cận và việc sử dụng các phương pháp đó trong quá trìnhdạy học ở lớp 1 là khó khả thi do đặc điểm học sinh còn quá nhỏ.

Đây cũng chính là cở sở thực tiễn quan trọng tiếp tục đẩy mạnh vàphát huy việc phối hợp sử dụng một số phương pháp dạy học nhắm pháthuy năng lực của học sinh trong quá trình dạy học ở tiểu học nói riêng vàtrong dạy học tích hợp nói chung

Tiếp theo chúng tôi tiến hành điều tra hiện nay việc dạy học tích hợptrong trường tiểu học được thực hiện: Câu 4 (Phụ lục)

Chúng tôi thu được kết quả như sau:

Bảng 4: Việc dạy học tích hợp trong trường tểu học

Qua bảng trên cho ta thấy hầu hết giáo viên đã nhận thức được vaitrò của việc dạy học tích hợp, nó không chỉ tạo sự liên kết giữa các môn học

mà còn phát huy được năng lực của học sinh, tăng tính tự giác tích cực chocác em Còn một số ít giáo viên không nhận ra điều đó

1.2.3.2 Thực trạng dạy học Địa Lí lớp 4

Tiếp theo chúng tôi tiến hành khảo sát về thực trạng dạy học Địa Lí lớp 4

ở trường tiểu học: Câu 5 (Phụ lục)

Bảng 5: Thời lượng dạy học phân môn Địa Lí lớp 4

Từ bảng trên ta thấy, giáo viên đã có cái nhìn đúng đắn về phân mônĐịa Lí lớp 4 đây là môn học giúp học sinh có những kiến thức để đáp ứngnhững đòi hỏi của xã hội hiện nay Còn lại giáo viên chỉ coi môn này làmôn học phụ, không quan trọng.

Tiếp theo chúng tôi tm hiểu thực trạng việc dạy học Địa Lí 4 theo hướngtích hợp: Câu 6: (Phụ lục)

Bảng 6: Việc dạy học Địa Lí 4 theo hướng tích hợp

Từ bảng trên cho ta thấy mặc dù giáo viên biết được vai trò của việc dạyhọc tích hợp, nhưng phần lớn họ vẫn còn lúng túng trong việc xây dựng và tổchức dạy học theo hướng tích hợp Hơn nữa họ chưa hiểu rõ và chưanắm được quy trình thiết kế bài học tích hợp nên việc vận dụng vào dạy họcĐịa Lí

4 chưa được phát huy

Tiểu kết chương 1

Từ thực tiễn giáo dục tiểu học ở nước ta cho thấy dạy học tích hợp

sẽ phát huy năng lực của học sinh là xu thế đổi mới tất yếu Giáo viên khi

đã quen với cách dạy tích hợp này thì việc xử lý các tình huống giáo dục sẽtrở nên mềm dẻo hơn Dạy học theo hướng tích hợp phát huy được tínhtích cực và năng lực của học sinh, góp phần đổi mới nội dung và phươngpháp dạy học ở trường tiểu học

Chương 2 BIỆN PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 4

sa đà vào những nội dung không trọng tâm hay xa rời mục tiêu giáo dục.Hơn nữa, chuẩn kiến thức và kĩ năng của môn học có tính khái quátcao Ở đó, chỉ mô tả yêu cầu hay cái đích trọng tâm mà học sinh cần đạtđược về một lĩnh vực khoa học hay một lĩnh vực giáo dục ở một độ tuổi xácđịnh Chính vì thế sự liên quan giữa các môn học ở bình diện này sẽ bộc lộ rõnhất, nó giúp cho người thiết kế bài học dễ tìm ra mục đích chung giữa cácmôn học, hoặc điểm tương đồng về nội dung dạy học để từ đó tích hợpthành bài học mới

2.1.2 Đảm bảo mối liên hệ giữa các bài học tích hợp.

Để tích hợp được các bài học thuộc một môn học hay thuộc nhiều mônhọc khác nhau thì cần phải tôn trọng và khai thác mối liên hệ giữa các bàihọc

ấy Mối liên hệ này có thể được bộc lộ một cách tường minh hoặc chỉ thểhiện ở một khía cạnh Mức độ liên quan về mục tiêu hay nội dung cácbài học nhiều hay ít sẽ quyết định mức độ tích hợp sâu hay nông giữa các bàihọc đó.

2.1.3 Lựa chọn bài học trong một môn học nhất định để làm “xương sống” của bài học tích hợp.

Khi xây dựng bài học tích hợp, cần chọn một bài học cụ thể thuộc mônhọc nào đó làm trung tâm Các ý tưởng để thiết kế bài học tích hợp đượcphát triển từ nội dung chính của bài học này

Trong một số trường hợp, ý tưởng chính của bài học tích hợpkhông hoàn toàn nằm trong một môn học, mà mang đậm tính chất của mộtvấn đề có tính xã hội hay các vấn đề khác không có nhiều liên hệ tới cácmôn học cụ thể Khi thiết kế kiểu bài học tích hợp loại này, giáo viên thường

tm ý tưởng chính từ các sự kiện hay hiện tượng trong thế giới hiện thựcxung quanh học sinh Tuy nhiên cách xây dựng những bài học tích hợp nhưvậy cũng không phải là xu thế phổ biến

2.2 Biện pháp dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

2.2.1 Xây dựng quy trình thiết kế bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tch hợp.

Để thiết kế bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp tôi xin đưa ra quytrình thiết kế bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp có thể được tiến hànhqua 6 bước cơ bản như sau:

Bước 1: Rà soát lại chương trình, sách giáo khoa tìm nội dung dạy học có liên quan đến nhau, hoặc liên quan đến một vấn đề của đời sống

xã hội cần giáo dục cho học sinh.

Đây là công việc có thể được thực hiện ở đầu năm học với sự phối hợpcủa nhiều giáo viên

Các công việc chính của giáo viên cần thực hiện trong bước này là rà

soát, đối sánh chuẩn kiến thức, kĩ năng chương trình, các môn học đểtìm

kiếm chọn lọc các bài học, các nội dung học có vấn đề liên quan, từ đó xâydựng thành bài học tích

hợp

Công việc này không quá khó khăn nhưng cũng không hề đơn giản Bởi

để tìm được sự liên hệ giữa các bài học, các nội dung học từ các môn họckhác nhau đòi hỏi giáo viên vừa phải am tường về chuyên môn (nắmchắc chuẩn kiến thức, kĩ năng, chương trình các môn học; hiểu sâu sắc nộidung học vấn từng môn học), đồng thời phải có ít nhiều kinh nghiệm nghềnghiệp tức là năng lực sư phạm)

Ví dụ:

Bài: Tây Nguyên

Trong phần Địa Lí có bài “Tây Nguyên” bài “Một số dân tộc ở TâyNguyên” và “Hoạt động sản xuất của người dân ở Tây nguyên” ; cùng chủ đềnày trong môn Tiếng Việt học sinh có thể luyện đọc và trả lời câu hỏi cho bàitập đọc: “Nhà rông ở Tây Nguyên”; Mở rộng vốn từ về các dân tộc; hay trongmôn Toán học sinh được thực hành đo và chia tỉ lệ Âm nhạc có các bài hát vềTây Nguyên; Mỹ thuật, Thủ công: vẽ, xé dán lễ hội…

Bước 2: Xác định bài học, chủ đề tích hợp

Sau khi rà soát chương trình và sách giáo khoa tìm được nội dung dạyhọc có liên quan hoặc có liên quan đến một vấn đề của đời sống xã hội, giáoviên sẽ phải xác định bài học, chủ đề tích hợp mà mình sẽ dạy cho học sinhtrong nội dung này là gì ? Bài học, chủ đề đó phải là vấn đề cốt lõi sao chocác nội dung bài học, trong chủ đề phải xoay quanh nó Tên chủ đề, bài họccần phải rõ ràng, phù hợp và gây ấn tượng với học sinh

Ví dụ:

Bài: Tây Nguyên

Đối với nội dung trên ta có thể xác định chủ đề đó là: Tây Nguyên

Bước 3: Xác định mục tiêu bài học/ chuyên đề tích hợp, bao gồm:

Ngoài những mục tiêu về kiến thức, kĩ năng và giá trị thuộc các lĩnh vựckhoa học được chọn để tích hợp, giáo viên cần phải xác định thêm nhữngmục tiêu hình thành và phát triển năng lực kĩ năng cho học sinh.

Bài học tích hợp không nên đặt quá cao mục tiêu kiến thức mà- phảitrú trọng các mục tiêu hình thành và phát triển kĩ năng sống, năng lực hoạtđộng xã hội cho học sinh

Khi thiết kế mục tiêu cho bài học tích hợp, cần chú ý:

+ Không nên đưa nhiều mục tiêu về kiến thức thuộc nhiều khoa họckhác nhau mà cần chắt lọc các mục tiêu trọng tâm nhất

+ Nên thể hiện rành mạch các nội dung đặc thù của bài học chính làmục tiêu tích hợp

+ Tập trung vào các mục tiêu phát triển năng lực cho học sinh, nhất

là các mục tiêu về kĩ năng sống, năng lực xã hội

Ví dụ:

Bài: Tây Nguyên

Mục tiêu:Sau bài học, học sinh:

- Xác định được vị trí của Tây Nguyên trên bản đồ Việt Nam

- Biết được một số nét đặc trưng về thiên nhiên, văn hóa, con người

Tây Nguyên.

- Biết được một loại hình dân gian truyền thống của Tây Nguyên (cồngchiêng Tây Nguyên)

- Mở rộng vốn từ: Các dân tộc

- Biết và thực hành chia tỉ lệ và vẽ lại bản đồ Tây Nguyên với tỉ lệ đã chia

- Kỹ năng xác định phương hướng, sử dụng bản đồ, vẽ lược đồ

- Phát triển năng lực thuyết trình, làm việc hợp tác, sáng tạo, giải quyếtvấn đề

- Yêu thích môn học, thích khám phá những nét văn hóa truyềnthống của dân tộc…

Bước 4: Dự kiến thời lượng (số tiết) cho bài học tích hợp, thời điểm thực hiện bài học tích hợp.

Xác định thời lượng cho bài học tích hợp là việc rất cần thiết Bởi lẽ, dựkiến được thời lượng cho hoạt động học tập của học sinh một cách phùhợp cũng có nghĩa là giáo viên đã lượng hóa được các hoạt động tươngứng với khả năng thực hiện của học sinh Công việc này đảm bảo cho họcsinh có thể thực hiện được các hoạt động học tập học tập tích hợp đúng vớitính chất của nó chứ không phải là gắng” nhồi” cho đủ kiến thức; cũngkhông phải là lướt qua cho có hoạt động

Tuy nhiên cũng cần lưu ý rằng, thời lượng được xác định chỉ có tính chất

dự kiến Trong thực tế, triển khai hoạt động không nên gò thời lượng theo

dự kiến một cách cứng nhắc mà cần linh hoạt điều chỉnh thời lượng này chophù hợp với điều kiện thực tế Để cho cả giáo viên và học sinh có cơ hội đểphát triển bản thân, để thử thách khả năng phát hiện và giải quyết vấn đềcho các tình huống cụ thể

Việc dự kiến thời lượng của bài học cần căn cứ vào các yếu tố sau:

+ Năng lực thực tế của học sinh