Luận án phó Tiến sĩ Khoa học ngữ văn: Hồ Xuân Hương và nền văn hóa dân gian Việt Nam

Luận văn trình bày về các nội dung: lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ Nôm được truyền tụng của Hồ Xuân Hương và nền văn hóa dân gian Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX, văn hóa dân gian Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX và những đặc điểm cơ bản của nói về triết lý và thẩm mỹ dân gian, thơ Nôm Hồ Xuân Hương sự tiếp thu và sáng tạo từ cội rễ của nền văn hóa dân gian nửa cuối thế kỷ XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX. Mời các bạn cùng tham khảo.

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

NGUYỄN THỊ NGỌC

thơ Nôm được truyền tụng của Hồ Xuân Hương và nền văn hóa dân gian Việt Nam nửa

136T

1.2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ Nôm được truyền tụng của Hồ Xuân Hương và nền

136T

136T

Chương 2: VĂN HÓA DÂN GIAN VIỆT NAM NỬA CUỐI THẾ

KỶ XVIII NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX VÀ NHỮNG ĐẶC ĐIỂM

CƠ BẢN CỦA NÓ VỀ TRIẾT LÝ VÀ THẨM MỸ DÂN GIAN.136T 91136T

2.7 Vài nét về Rabelais và ý nghĩa của luận thuyết của M Backhtin với những điều cần

Chương 3:THƠ NÔM HỒ XUÂN HƯƠNG SỰ TIẾP THU VÀ SÁNG TẠO

TỪ CỘI RỄ CỦA NỀN VĂN HÓA DÂN GIAN NỬA CUỐI THẾ KỶ XVIII

VÀ NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX.136T 164136T

3.1 Thơ Nôm truyền tụng Hồ Xuân Hương - sự tiếp thu một cách chọn lọc trong sự phong phú từ tư tường, triết lý, từ nguồn thi liệu và thi pháp của nền văn hóa dân gian

136T

3.1.1: Thơ Nôm Hồ Xuân Hương tiếp thu lối bố cục ngắn gọn, hàm súc như đúc kết

136T

3.1.2 Thơ Nôm Hồ Xuân Hương tiếp thu cách kết cấu đối xứng đối lập trong cấu trúc

3.1.4 Thơ Nôm Hồ Xuân Hương với kết thúc bất ngờ, đột ngột - bắt đầu từ hầu hết

136T

3.2 Thơ Nôm Hồ Xuân Hương - sự sáng tạo phong phú và độc đáo từ mảnh đất mỡ màu

136T

136T

3.23 Thơ Nôm Hồ Xuân Hương, sự thể hiện độc đáo của tiếng nói cá nhân - thẳm sâu

DẪN NHẬP

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ T ÀI

12T

Hồ Xuân Hương là gương mặt văn học đặc biệt nhất,

" Một nhà 11T12Tthơ 11T12Tkiệt xuất mội tài nâng văn học độc đáo" [12511T12T] , 11T12Tmội trong số những nhà thơ có tên tuổi lớn nhất trong lịch sử văn học nước nhà Từ lâu, tên tuổi và tài thơ của Hồ Xuân Hương đã vượt tầm biên giới tổ quốc Để đến được với sự ngạc nhiên, thích 12T21T

t h ú v à t r â n 12T21Tt rọng 12T21Tc ủ a n h ữ n g n h â n v ậ t có tên tuổi trên thi 21T24Tđàn 21T24T

văn học thế giới 12T21TN h à thơ Ấn Độ -Tagor, trong dịp ghé thăm Saigòn năm 1929 cũng trân trọng 11T12Txếp 11T12Ttên tuổi Xuân Hương bên cạnh thi hào Nguyễn Du, trong số các thi sĩ trứ danh của thế giới như : Lý Bạch, Shaspeare và ViciorHugo [52] Cũng đã từ lâu, thơ Xuân Hương đã được dịch và giới thiệu ra nước ngoài : 12T23Tở

12T23T

P h á p , 12T23Tở21T23T 12T21TLiên X ô , B u n g a r i a và mới đây 12T23Tở 12T23TPhần Lan Đặc biệtR , R12T23Tở12T23T

L i ê n 12T24TX ô 12T24T(trước đây), lần đầu liên, Thơ Hồ 12T24TX u â n 11T24THương được 11T12Tấn hành với kỷ lục 10.000 bản và được đông đảo bạn đọc yêu 12T21T

t h í c h 12T21TN g à y n a y , tại một số trường Đại Học 12T23Tở12T23T Hoa K ỳ và nhiều nước Tây Âu đã có 12T21Tn h ữ n g 12T21Thọc giả, những nhà nghiên cứu chuyên sâu về Hồ Xuân Hương [187] Tại Pháp, trong lời đề tựa cho tập

"Thơ Hồ Xuân Hương", nhà 12T23Tthơ 12T23Tcó tên tuổi của Pháp là Jăng -

R i x t a t cũng ngợi ca "Hồ Xuân Hương là một trong số nhà thơ có

tên tuổi lớn nhất của nền văn học Việt Nam và không còn chút nghi ngờ là một trong nữ sĩ hàng đầu của châu Á" [165]

tự nhiên của 12T24TC o n 12T24TNgười" [74]

H ư ơ n g Cho đến n a y , đề tài nghiên cứu về H ồ Xuân

H ư ơ n g , cũng n h ư các sáng 12T24Tt12T24Tác của b à luôn là đ ề tài hấp d ẫ n

v à có sức gợi mở lớn đối v ớ i giới nghiên cứu, cũng n h ư đông

đ ả o độc giả c ủ a thơ X u â n Hương

đ ầ y đ ủ , nghiêm túc, chắc c h ắ n sẽ có ích cho việc nghiên cứu

về X u â n H ư ơ n g - một hiện tượng văn học đ ặ c biệt - v à xét

về m ặ t n à o đó có thể coi X u â n H ư ơ n g là một trong số thiên

t à i v ă n học của nước n h à N h à thơ Xuân Diệu, b ằ n g n h ữ n g

c ả m n h ậ n t h ậ t tài hoa rất sớm, ông đ ã n h ậ n ra h ơ n ai hết

-vẻ đ ẹ p t h ậ t độc đ á o trong "chất thơ X u â n H ư ơ n g " M ỗ i b à i viết v ề t h ơ X u â n Hương, người ta chẳng 12T24Tt12T24Tìm đ â u ra cái gọi là

"phê b ì n h " , c hỉ thấy trên những trang viết của ông đ ậ m đ à một

c á i "lý" t h ậ t sáng và một cái "24Ttình24T" n h ư là đ ã "tri âm", "tri kỷ"

C á i 12T24Tt12T24Tì n h rất Con người, c á i tình rất nghệ sĩ Và X u â n Diệu đ ã xếp đ ặ t Hồ X u â n H ư ơ n g trong số “Ba 21T24Tt h i 21T24Th à o d â n tộc”P P

[41,42,43], bên cạnh 21T24Th a i n h à t h ơ 21T24Tvĩ đại, hai n h â n v ậ t "khổng lồ" c ủ a mọi thời đại là Nguyễn T r ã i - Nguyễn D u

24T

C h ú n g tôi chọn tác giả H ồ X u â n H ư ơ n g c ù n g sáng 12T24Tt12T24Tác thơ

N ô m được truyền tụng c ủ a bà làm đ ề 12T24Tt12T24Tài c h o l u ậ n v ă n c ủ a

m ì n h k hô n g b ở i Hồ X u â n Hương là 21T24Tn h à 21T24Tthơ l ớ n , n h à thơ độc

đ á o , n h à thơ k ỳ tài n h ư bao lời k h e n 12T24Tt12T24Tặng X u â n Hương

C h ú n g t ô i c h ọ n 12T24Tt12T24Tá c giả Hồ X u â n Hương chính là bởi vì xung

q u a n h lên gọi và bài thơ c ủ a X u â n Hương v ẫ n còn biết bao c â u

h ỏ i đ a n g c ầ n lời giải đáp N ó i n h ư giáo sư Nguvễn Lộc, "Đó

là vấn đ ề tư liệu sáng tác cũng n h ư t ư liệu về cuộc đ ờ i của n h à thơ này"[135,136] C h ú n g tôi cho rằng nguồn gốc của biết bao nhiêu phức t ạ p , rắc rối cho việc nghiên cứu về Hồ X u â n Hương

n ó i c h u n g , c ũ n g xuất phát từ hai khó khăn rất cơ bản vừa nêu

t r ê n Đó là biết bao nhiêu vấn đề còn tồn tại : Hồ X u â n H ư ơ n g

l à a i ?, bộ p h ậ n thơ chữ H á n h a y chữ N ô m chính thức là sáng tác c ủ a X u â n Hương ? Trong mảng thơ Nôm vẫn được truyền tụng trong d â n gian - n h ữ n g bài thơ N ô m nào là c ủ a Xuân Hương, những b à i thơ N ô m n à o đ ã được " d â n gian hóa", n h ư nhận xét c ủ a giáo 21T24Tsư 21T24TLê T r í Viễn [258] ? C ù n g trong m ả n g thơ Nôm vẫn được truyền t ụ n g là c ủ a X u â n Hương, những b à i nào

được coi là "bản gốc" n h ữ n g bài nào được coi là " d ị b ả n " [ 2 7 0 ] ,n h ư M a u r i c e D u r a n d đ ã c h o thấy!

24T

Hồ X u â n Hương bằng t à i thơ độc đ á o đến mức "Thi trung hữu q u ỷ " đ ã n h ư một trung tâm thu h ú12T24Tt12T24T biết bao n h i ê u thế hệ

n h à nghiên cứu v à các độc g i ả yêu q u ý X u â n H ư ơ n g và thơ bà

v à o c u ộ c kiếm tìm và 23T24Tliên tục định giá lại 23T24Tb à V ấ n đề về Hồ

X u â n Hương nói c h u n g , đ ã như là vấn đề thời sự V ă n học

Q u a các công t r ì n h đ ã n g h i ê n cứu về Hồ X u â n Hương, từ trước đến n a y , c h ú n g ta n h ậ n thấy, việc đánh giá về thơ Hồ

X u â n H ư ơ n g đ ã d i ễ n ra rất p h ứ c t ạ p 11T24TVề 11T12Tt12T24Tà i thơ Xuân Hương, không một a i p h ủ n h ậ n Trái lại, về nội d u n g tư 11T24Ttưởng

11T24T

trong thơ Xuân H ư ơ n g thì có n h i ề u ý kiến tranh cãi, đối lập

g a y gắt C h o d ù đ ã có rất n h i ề u công trình được nghiên cứu

về Hồ X u â n Hương và trong số đó, một số 12T24Tt12T24Tác giả với n h ữ n g

c ô n g t r ì n h nghiên cứu về Hồ Xuân Hương đ ã thực sự có được những 12T24Tt12T24Tiếng nói khoa học đáng trân trọng M ặ c d ù vậy, Hồ X u â n

H ư ơ n g và sáng 12T24Tt12T24Tác c ủ a bà - đặc biệt là m ả n g thơ N ô m được truyền t ụ n g thực sự là vấn đề "mở", với 23T24Tý 23T24Tnghĩa, đ ó là vấn đ ề còn

c h ứ a đựng ,hay h à m ẩn n h ữ n g yếu tố mà 12T24Tt12T24Ta còn có thể p h á t hiện

- n h ư R o l a n d Barthes đ ã cho thấy [51] Và thơ N ô m truyền tụng của Xuân Hương v ớ i n h ữ n g hình ảnh, hình tượng mập

mờ h a i nghĩa, v ớ i những 12T24Tt12T24Từ nói lái rất d â n gian, h ẳ n có "vấn đề"

c ủ a nó Thơ Nôm X u â n H ư ơ n g từ l â u , đ ã sống t h ậ t bền

t r o n g l ò n g độc giả, nó chỉ có thể so sánh với sức sống thật

d i ệ u k ỳ n h ư ca dao - cổ tích, với mỗi con người Việt Nam…Chắc chẳng bởi t ạ i thơ X u â n Hương là t h ứ thơ "dâm b ô n " n h ư Georges Cordier n h ậ n x é t [52] L à m sao c ắ t nghĩa nổi những lời

k h e n ngợi tài thơ Xuân Hương thật mênh mông và những lời lăng n h ụ c thơ bà - n h ư một t h ứ thơ "khiếm n h ã " cũng v ẫ n còn

đ ó T h ậ m chí, có cả một đặc san được viết v ớ i c h ủ đề "Cái tục,

c á i d â m t r o ng thơ X u â n Hương" [153,154] L à m sao chỉ l ý g i ả i 21T24T

g i ả n 21T24Tđ ơ n r ằ n g : X u â n Hương d ù n g "cái đ ó " (cái tục, cái dâm), n h ư một vũ k h í đ ã k í c h , lên á n cái chế độ p h o n g k i ế n 12T24T

t12T24Tỏ ra q u á b ấ t công và vô nhân đạo v ớ i quyền sống của con người, đ ặ c biệt là v ớ i p h ụ nữ ? Viết về một thiên 12T24Tt12T24Tà i t h ơ thật không dễ d à n g , viết về Hồ X u â n Hương và sáng 12T24Tt12T24Tác "độc nhất vô nhị" của bà đ ã và sẽ càng là n h ư thế Thơ N ô m Xuân Hương là

tiếng lòng c ủ a mọi con người, ở mọi thời đ ạ i - v ớ i n h ữ n g

k h á t k h a o về quyền sống của con người rất đ á n g v à c ầ n được bảo v ệ Và vì vậy, mọi đ á n h g i á , mọi khen chê về thơ Xuân Hương nói chung, không được p h é p chỉ dừng 23T24Tở 23T24Tmức độ cảm nhận,hay 12T24Tt12T24Từ trên "bề mặt" c h ữ nghĩa Roland Barthcs [51] đ ã cảnh 12T24T

báo rất 12T24Tt à i t ì n h c h ú n g ta rằng, sức sống c ủ a tác p h ẩ m không p h ả i

n ằ m trong "thông đ i ệ p " 12T24Tcủa 12T24Tnó mà l à 23T24Tở 23T24Ttrong "hệ thống tín

h i ệ u " c ủ a nó Ở chỗ n à y , không h ẹ n mà c ũ n g g ặ p gỡ giữa R

B a r t h e s v ớ i Ơmixi-Hêming U â y (1899 - 1 9 6 1 ) ,nhà v ă n M ỹ nối tiếng với tác p h ẩ m "Ông già và biển cả", tác p h ẩ m được giải thưởng Pulitze (1953) và giải Nôben (1954) Và với cả

n g u y ê n l ý "Tảng băng trôi"[256] đ ã n h ư một phát kiến q u a n trọng,trong nghiên cứu lý l u ậ n v ă n học N g à y n a y , các n h à

l ý l u ậ n h i ệ n đ ạ i gọi nó b ằ n g tên gọi tương 12T24Tt12T24Tự n h ư "mạch

n g ầ m văn bản", "tính đ a nghĩa" của v ă n b ả n [74,256], Và c h ú n g 12T24T

t12T24Tôi chọn đề t à i về thơ Nôm c ủ a X u â n Hương x u ấ t p h á t từ

c h í n h n h ữ n g k h ú c mắc, những băn khoăn mà b ả n t h â n đ ã

b a o l ầ n gặp p h ả i - mỗi k h i d ạ y lại p h ầ n thơ X u â n

H ư ơ n g , trong chương trình giảng d ạ y , g ầ n h a i 11T24Tmươi 11T24Tnă m

q u a C h ú n g t ô i đ ã bao lần phải "đối thoại" trước những h à i thơ

N ô m "không dễ n ó i c h ú t nào" c ủ a b à B a o lần sống cùng 12T24Tt12T24Tâ m trạng "người đàn bà" trong thơ Nôm X u â n H ư ơ n g - trước giờ lên lớp Bao tiết giảng đ ã q u a đ i , có n h ữ n g t h à n h công nhất

đ ị n h , n h ư n g c ũ n g còn đó biết bao n h i ê u t r â n trở Bởi 11T24Tb à i

11T24T

giảng đ ã kết thúc,mà c h ú n g tôi dường n h ư còn b ă n k h o ă n như còn thiếu vắng cho 23T24Tmột câu kết trọn vẹn 23T24Tc h o b à i giảng c ủ a mình Vì

lẽ, thơ N ô m Xuân Hương đâu p h ả i chỉ có 21T24Tn h ữ n g 21T24Tb à i thơ d ị u

d à n g , n h ú n nhường n h ư "Mời t r ầ u " , "Bánh trôi nước" ? -

n h ữ n g bài được chọn g i ả n g trong nhà trường, để đ ả m bảo t í n h

g i á o d ụ c của chương trình cần có

24T

M ộ t lẽ khác, học s i n h của c h ú n g tôi n ằ m trong 12T24Tsố 12T24Tđông đ ả o độc giả 12T24Tcủa 12T24Tthơ Nôm Xuân Hương - "phía 12T24Tt12T24Tiếp n h ậ n v ă n học" [74], nói theo n g ô n ngữ c ủ a các n h à l à m l ý luận hiện đ ạ i , lại được thông tin rất đ ầ y đ ủ về các bài thơ Nôm Với những n ộ i

d u n g " d â m " "12T24Tt12T24Tục" đ ã được á p đ ặ t n h ư mội đ ị n h kiến lừ lâuR Rvề những bài thơ "Kia" - những bài thơ còn l ạ i c ủ a X u â n Hương

N h ữ n g bài t h ơ tinh n g h ị c h , 12T24Tbạo 12T24Tm i ệ n g v à d ữ dội của bà

L à m s a o chỉ hiểu t à i t h ơ c ủ a n h à thơ độc đáo, k ỳ t à i n h ư Xuân Hương chỉ q u a những bài thơ được chọn lọc n h ư thế ?

L à m sao có thể cung cấp c h o học s i n h , d ù ở bậc p h ổ thông t r u n g học, gương mặt v ă n học đặc b i ệ t của v ă n học d â n tộc là X u â n Hương,chỉ v ớ i và bằng những h à i thơ giản dị, "không có vấn đề gì" n h ư v ậ y ?

24T

Và cứ đ ặ t giả sử, giả sử thôi - rằng X u â n Hương chỉ có những b à i thơ N ô m với chung một p h o n g cách cổ điển n h ư thế, thì liệu có chắc r ằ n g chúng sẽ đ ủ sức m a n g lại cho X u â n Hương một vị trí đặc biệt t r o n g n ề n v ă n học d â n tộc ? - Và câu trả lời đ ã t h ậ t rõ r à n g H ơ n ai hết, các nhà nghiên cứu, giảng

d ạ y phải góp tiếng nói khoa học của mình, góp p h ầ n "định hướng" lại những ý niệm, thành kiến h a y ý tưởng dễ d ã i nông nổi, g i ả n đ ơ n , n h ư đ ã có với thơ Nôm X u â n H ư ơ n g B ằ n g

c á c h tìm ra lối đi, con đ ư ờ n g và 14T24Tcách tiếp cận đúng đắn 14T24Tvà cần thiết 21T24T

(so v ớ i 21T24Tcác cách tiếp cận thơ Nôm c ủ a X u â n Hương từ trước đến

n a y ) để có được sự lý giải cần thiết Góp p h ầ n khẳng định vị trí

đ ặ c biệt của thơ Nôm X u â n Hương trên v ă n đ à n d â n tộc một

c á c h r õ r à n g C á c c ô n g t r ì n h n g h i ê n cứu đã có 21T24Ttừ 21T24Ttrước đến nay

đ ã đi theo 14T24Tnhiều cách tiếp cận, 14T24Tt r o n g đ ó n h ữ n g cách tiếp cận đ ú n g

đ ắ n ( m à chúng tôi v ẫ n tiếp t ụ c v ậ n d ụ n g trong l u ậ n á n c ủ a

m ì n h ) Đó là cách 21T24Ttiếp 21T24Tcận nghiên cứu thơ Nôm Hồ X u â n Hương trong q u a n h ệ với lịch sử v ă n học [ 1 9 7 ] , trong việc

x e m x é t ả n h h ư ở n g q u a lại với v ă n học d â n gian ( Q u a n 21T24Thệ

v ă n 21T24Thọc viết và v ă n học d â n gian - vốn là một trong những mối

g i ớ i nghiên cứu văn học V i ệ t N a m đ ã đón n h ậ n và đồng tình

b ằ n g n h ữ n g b à i nghiên cứu về Hồ X u â n Hương 21T24Tt r o n g 21T24Tmột 14T24T

H ư ơ n g theo tinh thần 21T24Tv à 21T24Ttrong mối q u a n h ệ với n ề n 14T24Tvăn hóa dân gian 14T24Tc ù n g thời [42,51,79 v.v] Đó là h ư ớ n g tiếp cận, tìm về v ớ i

"nguồn cội" thơ Nôm X u â n Hương, đ â y có lẽ là con đường

đ ú n g đ ắ n v à cần thiết để 14T24Ttìm 14T24Tv à 14T24Tgiải mã 14T24Tđược h i ệ n tượng c ủ a mội thiên t à i độc đáo n h ư X u â n H ư ơ n g M ặ c d ù v ậ y , các bài nghiên cứu chỉ mới b ắ t đ ầ u bằng sự gợi mở, chưa được nghiên cứu trong h ệ thống chặt chẽ và đầy đ ủ , còn lẻ tẻ, k h ả o

s á t trên một số ít b à i thơ Nôm c ủ a X u â n H ư ơ n g , mà chưa r ú t

ra được những k ế t l u ậ n tổng quát cần thiết C h ú n g tôi vẫn nhất trí với n h i ề u ý kiến của các n h à nghiên cứu - t ừ lâu đ ã cho rằng, nghiên cứu về hiện t ư ợ n g độc đ á o H ồ X u â n 12T24THương phải là công việc cùa nhiều người nhiều thế hệ Chúng tôi quý trọng những đóng cóp, những ý kiến khoa học mới mẻ của các thế

hệ nghiên cứu 12T21Tđ i 12T21Ttrước Sử dụng các thông tin khoa học đã có, (trên cơ sở của sự tiếp nhận, kế thừa các công trình của các tác giả, trên

cơ sở của phương pháp luận mới mà M Bakhtin đã nghiên cứu với

R a b e l a i s 12T24T[ 7 , 8 , 9 ] , 12T24Tc h ú n g t ô i mong mỏi được đóng góp một tiếng nói khoa học đang ngày càng đông đảo - góp phần "giải mã" những điều còn ẩn liềm, chưa, hoặc ít được khai thác trong và

từ nguồn văn hóa dân gian mà thơ Nôm Xuân Hương đã kế thừa

v à s á n g tạo Góp phần khẳng định vị trí thực sự chắc chắn của

t h i tài Xuân Hương trong nền văn học nước 12T21Tn h à 12T21T- trả lại gương mặt thơ tài hoa - độc đáo – trọn vẹn cho Xuân Hương , Tất cả những điều ấy đã thôi thúc chúng tôi nhận và thực hiện đề tài

12T

Sau cùng, xin được nhắc đến như sự tri ân sâu sắc trước sự hướng dẫn tận lâm của giáo sư Lê Trí Viễn, người thầy trực tiếp hướng dẫn và động viên chúng 12T21Tl ô i 12T21Tthực hiện luận án này Cùng tập thể các giáo 12T21Tsư, 12T21Tn h à nghiên cứu đã cung cấp cho chứng tôi những thông t i n , kiến thức và tư liệu cần thiết cho đề 12T21Tt à i 12T21Tcủa chúng lôi, đó

l à c á c giáo sư : Nguyễn Lộc, Chu Xuân Diên, Nguyễn Quảng Tuân,

N g u yễn Văn Kính, phó tiến sĩ Mai Quốc Liên, Phùng Quy Nhâm, Tiến 12T21Tsĩ 12T21Tvăn học Công Tằng Tôn Nữ Nha Trang - người đã có phần góp 12T19Tý 12T19Tcho chúng tôi ý kiến ngay khi luận án 12T19Tở 12T19Tdạng đề cương sơ khảo, của nhà thơ H u y Cận khi ông hào hứng trả lời các câu hỏi của chúng tôi về vị trí đặc biệt của thơ Xuân Hương trên thi đàn

d ân tộc Đặc biệt là ý kiến gợi 12T19Tý bổ12T19T í c h , ý nghĩa, của giáo sư tiến sĩ N.I.N i cu l i n mà c h ú n g t ôi may mắn được gặp gần đây

2 PHẠM VI NGHIÊN CỨU - NHỮNG GIỚI THUYẾT CẦN ĐƯỢC

đoạn nửa cuối thế k ỷ X V I I I và 12T21Tnử a 12T21Tđầu thế kỷ XIX; xuất phát từ yêu cầu, tính chất của luận án đặt ra Chúng ta đều đã 12T24Tbiết, cho đến n a y sáng 12T24Tt12T24Tác được coi là c ủ a Hồ X u â n Hương bao gồm h a i

bộ p h ậ n : Thơ chữ N ô m và thơ chữ H á n trong "Lưu hương Ký" -

v ớ i sự p h á t hiện của cố giáo sư T r ầ n T h a n h M ạ i [142,1 4 3 ] - Xét về m ặ t phong cách, thơ N ô m 21T24Tv ẫ n 21T24Tđược t r u y ề n tụng c ủ a H ồ

X u â n Hương mà c h ú n g ta được biết sớm hơn cả đ ã làm đ ố i tượng n g h i ê n cứu có phong cách gần gũi với các sáng tác d â n gian h ơ n N h ư N I Niculin [170,171] đ ã đ á n h giá thật xác đáng'"sáng tác c ủ a Hổ X u â n H ư ơ n g dường n h ư là sự x â m

n h ậ p c ủ a nền v ă n hóa d â n gian k h ô n g được thừa n h ậ n 23T24Tở 23T24Tthời

T r u n g 15T24Tc ổ 15T24Tv à o l ã n h vực v ă n học cao cấp" Trái lại, phong cách của những b à i thơ chữ H á n trong tập thơ "Lưu h ư ơ n g Ký", d ù

có t hể h i ệ n được "những dọng c h â n t h à n h đ ể đấu tranh cho một

t ì n h y ê u b ì n h đẳng" [228,229] N h ư n g cái "âm tưởng" ấy, ta v ẫ n

đ ã thường b ắ t g ặ p ngay trong tiếng khóc của nàng Kiều, tiếng ai

o á n kêu đòi h ạ n h p h ú c trong "Cung o á n ngâm", trong n ồ i buồn

đ a u c ủ a người chinh p h ụ ỏ "Chinh p h ụ ngâm" H a y là n h ữ n g

k h á t vọng 12T24Tvề 12T24Tmột t ì n h yêu tự do q u a "tiếng lòng" a i o á n của Phạm Thái trong "Văn tế Trương Q u ỳ n h Như" C ũ n g có n g h ĩ a

"Lưu hương k ý " vẫn chưa đ i 23T24Txa hơn 23T24Tcái khoảng cách " a n toàn" c h o loại v ă n học cao cấp đương thời X i n h ã y minh chứng thêm một lần, trong " B à i tựa lập thơ 21T24TLưu 21T24Thương ký"- mà theo tác g i ả Đào T h á i Tôn “chưa có lài liệu n à o đ á n g t i n cậy h ơ n "Bài tựa tập thơ Lưu hương ký" ” [228,231] ; Đó là “Tập Lưu hương k ý

đ ầ y vẻ gió mây trăng nước n h ư n g đ ề u là từ đáy lòng mà

p h á t ra”, n h ư n g " biết dừng lại trong p h ạ m vi lề nghĩa [228,231]

"Tiếng lòng" ấy, trong "Lưu h ư ơ n g k ý " vì v ậ y , rõ ràng là có 23T24Tkhoảng cách 23T24T- nếu không muốn nói là còn "xa l ạ " với tiếng k ê u đ ò i

m ạ n h mẽ, quyết liệt cho quyền sống đ ủ đ ầ y cho con người - trong đố,đ ặ c biệt là người p h ụ nữ - n h ư trong thơ Nôm được truyền tụng c ủ a X u â n Hương Đó là xét về m ặ t p h o n g cách thể h i ệ n của h a i hộ phận thơ c ủ a X u â n Hương - và vì thế, c h ú n g tôi chọn bộ p h ậ n 23T24Tthơ Nôm 23T24Tlàm đối tượng nghiên cứu

24T

Có lẽ p h ả i t h ê m mội lần g i ớ i h ạ n p h ạ m v i "Thơ Nôm

t r u y ề n tụng" của X u â n Hương So v ớ i "Lưu hương k ý " , v ă n

b ả n 14T24Tthơ 14T24TNôm Hồ Xuân Hương về nội dung v ẫ n hết sức phức tạp

X é t t r ê n n h ữ n g tập thơ Hồ X u â n Hương được xuất b ả n - từ

trước đ ế n n a y , c h ú n g ta thấy về "phong c á c h " và "số lượng

b à i " cũng có khác n h a u Về phong cách, cố giáo sư T r ầ n

T h a n h M ạ i đ ã y ê u cầu có 21T24Tsự 21T24Tchọn lọc, p h â n l o ạ i thơ X u â n Hương k h á thận trọng [ 1 4 1 ] , Nguyên nhân có sự phức t ạ p về

mặ t phong cách v à cả số lượng các b à i thơ N ô m n à y là do có tình

h ì n h "dân g i a n hóa" thơ Nôm Xuân H ư ơ n g như trên đ ã

t r ì n h b à y Về mặt số lượng các b à i thơ N ô m được t r u y ề n

t ụ n g là c ủ a X u â n H ư ơ n g , theo giáo 21T24Tsư 21T24TLê T r í V iễ n "tính

n h ữ n g bài được tất cả các sách ấy n h ấ t trí cho là c ủ a Xuân Hương hoặc n h i ề u người công n h ậ n là c ủ a X u â n Hương thì có

q u ã n g 23T24Tb ốn mươi bài 23T24T[258] Giáo Sư N g u y ễ n Lộc lại cho biết

"Trong số trên n ă m mươi bài l â u n a y được coi là c ủ a Hồ Xuân Hương, thực tế có khoảng 23T24Tba mươi bài 23T24Tp h o n g cách k h á thống nhất" [135,136] Đó là ba mươi (30) bài cho thấy có n h i ề u k h ả năng là của X u â n Hương.Tác giả Đào Thái Tôn [231] mới đây

c u n g cấp cho chúng ta 23T24Thai mươi sáu 23T24T( 2 6 ) b à i thơ Nôm được truyền tụng c ủ a X u â n Hương trong p h ạ m v i thời gian trên một trăm

n ă m q u a , k è m theo những tài liệu tham chiếu đáng t i n c ậ y Chúng t ôi chọn n h ữ n g b à i t h ơ N ô m được truyền tụng có in trong lập "Thơ Hồ X u â n Hương" do tác g i ả Đào T h á i Tôn tuyển chọn và giới thiệu l à m đối tượng k h ả o x á c nghiên cứu trong

l u ậ n á n [228,230], vì những l ý do như trên đ ã trình b à y

24T

Thêm nữa, c h ú n g la thấy,ở bộ p h ậ n thơ N ô m v ẫ n được

t r u y ề n tụng c ủ a Hồ X u â n 11T24THương 11T24Tc ũ n g tồn t ạ i những "dị b ả n " [74], hiểu theo ý những bài 23T24Tthơ 23T24Tcó nghĩa g ầ n với b ả n gốc ( b ả n chính), mặc d ù những b à i thơ n à y có sự khác n h a u về từ, chữ Điều n à y đ ã được Maurice Durand khảo s á t trong"

" L ’ o e u v r e d e la Póctesse V i e t n a m i e n n e Hồ X u â n Hương",

P a r i s 1 9 6 8 [ 2 7 0 ] L u ậ n án c ủ a chúng tôi t h ê m một l ầ n giới thuyết 23T24Tở 23T24Tm ả n g thơ Nôm được truyền tụng c ủ a X u â n 11T24THương, 11T24Tđó là :

ra đời và q u á t r ì n h phái triển không hoàn toàn đ ơ n giản

X uất phát từ yêu cầu, t í n h chất của luận á n , n g h i ê n cứu

thơ Nôm được t r u y ề n tụng c ủ a H ồ X u â n Hương và n ề n văn hóa dân gian cùng thời, c h ú n g tôi p h ả i á p dụng phương p h á p nghiên cứu liên ngành : t h ơ N ô m t r u y ề n

tụng của X u â n H ư ơ n g và nền v ă n hóa dân gian Việt N a m

24T

K h á i n i ệ m "Văn hóa d â n gian" (Folklore) - tiếng A n h ) V ớ i nghĩa là sự a n h minh c ủ a n h â n d â n Đây là t h u ậ t ngữ thuộc chuyên n g à n h v ă n hóa dân g i a n , n ó đ ã được giới n g h i ê n cứu c h u y ê n n g à n h n à y trên thế giới sử dụng

m ì n h , c h ú n g tôi chọn trích 11T24Tở 11T24Tđ â y một số ý kiến c ủ a các n h à Folklore học ở Phương Tây và Liên Xô (trước đây), với mong mỏi từ đó giúp chúng tôi giới thuyết k h á i n i ệ m n à y trên bình diện cần thiết - mang t í n h quốc t ế và khoa học h ơ n Ý kiến về Folklore đ ầ u tiên của một học giả Phương Tây được c h ú n g tôi

n h ắ c đến đ ầ u tiên là c ủ a Jônas Buleys Tác giã nêu r a một định nghĩa khá rộng về Folklore, đ ó là Folklore b a o gồm n h ữ n g

s á n g tác truyền thông c ủ a d â n tộc cả n g u y ê n t h ủ y và văn

m i n h N h ữ n g s á n g tác n à y có được b ằ n g cách sử d ụ n s â m

t h a n h v à từ ngữ dưới d ạ n g thơ và v ă n xuôi Chúng bao gồm

cả các tín ngưỡng d â n g i a n h a y mê tín, phong tục và hội diễn các điệu m ú a và các trò chơi [ 1 9 ] William R Bascom lại

q u a n n i ệ m Folklore thật ngắn gọn, theo góc độ c ủ a n h â n loại học : Folklore đ ã có ý nghĩa là t h ầ n t h o ạ i , truyền thuyết là

t r u y ệ n cổ, tục ngữ, câu đố, câu xướng và rất nhiều hình thức biểu hiện của nó là lời nói Vì vậy, có thể đ ị n h nghĩa Folklore

n h ư một “23T24Tnghệ thuật truyền miệng” [23T24T1 1 9 ] Ta thấy William R

B a s c o m đ ã gần n h ư đồng n h ấ t Folklore với v ă n học d â n gian ( v ă n học truyền m i ệ n g ) , điều n à y r ấ t p h ù hợp với x u hướng đ ã có đầu tiên Trước đây, c ủ a các n h à n g h i ê n cứu v ă n học d â n gian ở Việt N a m [ 1 9 ] George Mfoster cùng q u a n

niệm về Folklore tương tự n h ư William R Bascom vừa nêu S a u

c ù n g , ý kiến mà c h ú n g tôi c h ú ý và trích d ẫ n là c ủ a George Herzey được coi là phổ biến trong q u a n niệm về Folklore ỏ M ỹ , theo tác giả : Folklore bao gồm những p h ư ơ n g diện v ă n học và trí thức của văn h ó a , đ ư ợ c giữ gìn vĩnh viễn c h ủ yếu bằng truyền thống truyền miệng : huyền thoại, t r u y ệ n cổ, d â n gian

và những hình thức k h á c c ủ a v ă n học truyền miệng, truyền

t h ô n g " 1 1 9 ]

24T

Ở Liên Xô (trước đây) các c h u v ê n gia về lĩnh vực n à y , mà tiêu biểu là Vegu-xep, tác giả đ ã q u a n niệm về Folklore khá rộng

r ã i "Folklore tồn tại n h ư một tổng thể, n h ư một lĩnh vực văn

h ó a tư tưởng đối lập v ớ i những nét độc đáo riêng và các q u y luật

p h á t triển rộng Và mặc d ù mỗi yếu tố của Folklore đều có thể trở thành đối tượng nghiên cứu theo c h u y ê n ngành riêng : yếu

tố ngôn ngữ của n g à n h nghiên cứu v ă n học, yếu tố â m nhạc,

n g à n h nghiên cứu â m nhạc, yếu tố d i ễ n xuất - ngành nghiên cứu

s â n khấu [146] Q u a n niệm n à y c ủ a Vegu-xep cũng có thể thấy trong q u a n niệm về "tính chất nguyên hợp " c ủ a " v ă n

h ó a d â n gian" m à n h à nghiên cứu văn hóa d â n gian V i ệ t N a m

- g i á o sư Đ i n h Gia K h á n h đã cho thấy [146] Sau Vegu-xep là N.I Kráp-cốp cũng có cùng q u a n điểm với ông N I Kráp cốp cho rằng : “Folklore là loại hình nghệ t h u ậ i tổng h ợ p đ ặ c biệt, bao gồm : nghệ t h u ậ t ngôn từ, â m n h ạ c và d i ễ n x ư ớ n g , những cái được thể hiện b ằ n g các cách khác n h a u , ở những thể loại

g i a h à n g đ ầ u về v ă n hóa d â n gian việt Nam, người 23T24Tcó 23T24Tcông l ớ n

t r o n g việc xây dựng n g à n h Folklore và Viện v ă n hóa d â n gian Việt Nam Những ý kiến của ông nêu ra về v ă n h ó a d â n gian

b a o giờ c ũ n g phổ q u á t và đ ầ y sức thuyết p h ụ c

Đ ị n h nghĩa c ủ a ông n ê u ra về v ă n hóa d â n gian đ ã

d u n g hòa được các định nghĩa đ ã có về văn hóa d â n g i a n trên

p h ạ m v i quốc tế và trong tình hình sử d ụ n g thuật n g ữ này ở giới chuyên n g à n h Việt Nam Giáo sư Đinh Gia K h á n h cho rằng : "Khi nói đến Folklore, người ta nghĩ ngay đến các tác phẩm

F o l k l o r e, từ t ậ p quán, phong tục Các sinh hoạt nghĩ lễ và

v u i chơi g i ả i trí cho đến đ i ề u k i ệ n môi trường c ầ n thiết cho việc sáng tạo và biểu diễn các tác phẩmv ă n học và nghệ t h u ậ t d â n gian" [ 9 5 , 1 0 1 ] Trên đây, c h ú n g tôi vừat h a m k h ả o chọn lọc các định nghiã về t h u ậ t ngữ v ă n hóa d â n gian (Folklore) của các học g i ả thuộc những trường p h á i đ ạ i diện tiêu biểu trên thế giới, so s á n h v ớ i các cách hiểu về t h u ậ t n g ữ Folklore 14T24Tở 14T24Tcác n h à nghiên cứu về lĩnh vực v ă n hóa d â n gian 14T24Tở 14T24TViệT N a m và c h ú n g tôi chọn đ ị n h nghĩa về t h u ậ t n g ữ "văn hóa d â n gian"mà 21T24Tg i á o 21T24T

sư Đinh G i a K h á n h đ ã nêu ra 11T24T[ 1 0 1 ] 11T24Tv à c ă n cứ v à o đ ó đế

mở ra những hướngtiếp cận mà thơ N ô m được truyền tụng c ủ a H ồ

X u â n Hương sẽ tìmđến; Đối chiếu, để thấy những gì thơ N ô m c ủ a bà tiếp thu được từ các yếu tố như đ ã nêu của n ề n v ă n hóa d â n gian cùng thời, t h ấ y được cả những gì độc đ á o , sáng tạo mà riêng thơ 11T24T

N ô m 11T24TX u â n Hương có được Từ đó, góp p h ầ n "giải mả" n h ữ n g

gì v ẫ n thường được q u a n niệm là "tục", là "dâm" 14T24Tở 14T24Tthơ Nôm

X u â n Hương Trả lại cho X u â n H ư ơ n g vẻ đ ẹ p c ủ a sự k h ô i

n g u y ê n trong lòng của tòa lâu đài là 12T24Tvăn 12T24Th ó a d â n g i a n , v ớ i bao điều cần được tìm hiểu………

3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU :

24T

C h í n h từ yêu cầu c ủ a l u ậ n á n - c h ú n g tôi nghiên cứu

c á c s á n g tác thơ N ô m t r u y ề n t ụ n g của H ồ X u â n Hương trong bối c ả n h của n ề n v ă n hóa d â n gian Việt N a m Đ â y là phương hướng tiếp cận còn mới,mà trước đ â y , các tác giả nghiên cứu

k h ô n g , hoặc t h ả n g hoặc có đ ề cập, nhưng 23T24Tở 23T24Tgốc độ còn h ạ n hẹp, so với những p h ư ơ n g p h á p mà truyền thống v ẫ n thường

c h ú trọng (phương p h á p so s á n h , p h ư ơ n g p h á p so s á n h lịch sử, ) M ặ c d ù vậy, c h ú n g tôi sẽ áp dụng phương p h á p l u ậ n

nghiên cứu 23T24Tliên n g à n h 23T24T- phương p h á p đ a n g được liến hành trong nghiên cứu các vấn đề thuộc khoa học xã hội - k h o a học n h â n văn, mà mục đ í c h là để n h ậ n thức sâu sắc 14T24Thơn 14T24Tđối tượng được nghiên cứu Và vì thế, những phương p h á p rất cơ b ả n trong nghiên cứu v ă n học từ xưa đến n a y - như vừa n ê u Vẫn sẽ được chúng tôi tiếp tục sử dụng và chọn lọc 14T24Tở 14T24Tn h ữ n g p h ầ n - những kết quả, cho thấy có sự h ợ p lý và khoa học c ủ a nó Điều n à y c ũ n g hoàn toàn

p h ù hợp với quy l u ậ t kế thừa trong n h ậ n thức k h o a học M ặ c d ù

v ậ y , c h ú n g tôi đ ặ c biệt chú trọng khảo s á t thơ N ô m Hồ X u â n Hương trong lòng - từ trong cội gốc c ủ a nền v ă n hóa d â n g i a n ( Folklore) Dựa theo phương l u ậ n q u a n trọng mà M B a k h t i n

"mội trong n h ữ n g nhà khoa học n h â n v ă n lỗi lạc n h ấ t trong thế

k ỷ n à y [ 8 ] và là n h à khoa học" kết hợp n h u ầ n n h u y ễ n tư

d u y khoa học hiện đ ạ i luôn l u ô n h ư ớ n g về cái m ớ i , với cốt

c á c h n h o n h ã c ủ a một k ẻ sĩ g ắ n bó máu t h ị t t r u y ề n thống

v ă n hóa nh â n v ă n cổ đ i ể n " Với công trình n g h i ê n cứu về

R a b e l a i s - l à công t r ì n h nổi tiếng thứ h a i đ ã đ ư a lên tuổi M Bakhtin lên địa vị "một con người với 12T24Tsố 12T24Tphận vĩ đ ạ i và n h ữ n g xác tín vĩ đ ạ i " (Viclor S k l o u x k i ) [ 8 ị M B a k h t i n là người

đ ầ u tiên, siêu việt đ ã g i ả i thích được n h ữ n g hình tượng k ỳ dị

t r o n g tác p h ẩ m của Rabelais, nhà văn nổi tiếng là "bất nhã", "sống sượng"R ; R"thô tục" c h í n h từ trong cốt lõi của nền v ă n h ó a d â n gian

đ ầ y ắ p tiếng cười h ộ i hè, g i ả trang ( C a r n a v a l ) [ 8 ] M

B a k h t i n b ằ n g n h ữ n g t h i ê n kiến tuỵêt v ờ i c ủ a mình, l à

n gười đ ã mở trúng những tín h i ệ u , mật mã t r o n g sáng tác của Rabelais [8] Phương p h á p l u ậ n mà M B a k h t i n chỉ ra x ứ n g

đ á n g là một cuộc cách m ạ n g trong k h o a học n h â n v ă n - hiểu theo nghĩa là sự k h á m p h á ra con đường n h ậ n thức mới, đúng đắn cho n h ữ n g hiện tượng đ ặ c biệt c ủ a v ă n học n h â n loại M

B a k h t i n đ ã h o à n toàn mẫn cảm, k h o a học k h i tìm và p h â n loại b a h ì n h t h ứ c 14T24Tcơ 14T24Tb ả n c ủ a nền v ă n hóa dân gian trào tiếu ấy,

- Những hình thức và thể loại ngôn ngữ và suồng sã - quảng trường (mắng rủa, nguyền ngoa, thể tục, các lối nói chế nhạo dân gian v.v )

Trở lại v ớ i h i ệ n tượng thơ Nôm được t r u y ề n tụng c ủ a Hồ

X u â n Hương, được nghiên cứu dưới gốc đ ộ c ủ a văn hóa d â n

g i a n , chúng t ôi vừa kết h ợ p xem x é t thơ Nôm được truyền tụng

c ủ a Hồ Xuân Hương trong q u a n h ệ với v ă n hóa d â n gian (Folklore) - n h ư đ ã giới thuyết khái niệm n à y 22T24Tở 22T24Tp h ầ n trên và

t h a m k h ả o 11T24Tphương 11T24Tp h á p l u ậ n c ủ a M B a k h t i n về các hình thức c ă n b ả n c ủ a nền v ă n hóa d â n g i a n trào tiếu ( n h ư trên đã

t r ì n h b à y ) M B a k h t i n đ ã xếp đ ặ t v ị trí c ủ a h ì n h thức nghi lễ

- diễn trò (hội hè kiểu hội cải trang, các trò diễn t r à o tiếu công cộng 19T24Tở 19T24Tv ị trí hàng đ ầ u trong ba loại h ì n h cơ b ả n c ủ a nền văn hóa d â n gian Cũng n h ư giáo sư Đinh Gia K h á n h đ ã đ ặ c biệt lưu ý vai trò c ủ a h ộ i lễ d â n g i a n 19T24Tở 19T24Tta [1 0 1 ] Trong l u ậ n v ă n

c ủ a mình, dựa trên các tài liệu có được về v ă n hóa d â n gian Việt

N a m ( V ă n học d â n gian và các loại hình 22T24Tnghệ 22T24Tth u ậ t d â n g i a n

k h á c n h ư : Điêu khắc, M ỹ thuật, Sân k h ấ u d â n gian ), c h ú n g tôi mong mỏi tìm được những n h ậ n 19T24Tx é t 19T24Thợp l ý về 11T24Ttriết 11T24Thọc, mỹ học mà v ă n học d â n gian thời k ỳ n à y chứa đựng và thể h i ệ n

Từ đó, so s á n h v ớ i h i ệ n tượng thơ N ô m c ủ a X u â n Hương, để

"giải m ả " những h ì n h tượng kỳ lạ với ngôn ngữ “sống sượng”,

“ thấp hèn” dưới á n h sáng của n h ữ n g triểt l ý sâu sắc, n h ữ n g ý

n gh ĩ a m ỹ học thật g i ả n dị, tự nhiên của nền văn hóa dân gian rất 19T24T

đặc biệt 19T24Tở nửa cuối thế kỷ X V I I I , n ử a đ ầ u thế k ỷ X I X Bằng phương p h á p hệ thống, so s á n h , diễn dịch và k h á i q u á t , chúng

t ô cố gắng tìm được n h ữ n g gì thơ Nôm X u â n Hương đ ã t h u

h ú t được từ nguồn mật ngọt – n ề n v ă n hóa dân g i a n cùng thời

C ù n g thấy được những p h ầ n đóng góp, sáng lạo độc đ á o để t h ơ

N ô m X u â n H ư ơ n g trở n ê n giàu sức sống trong lòng dân tộc từ thế

k ỷ này sang thế kỷ khác

4 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:

12T

Xuất phái từ chính những khó khăn trong việc giảng dạy thơ

Hồ Xuân Hương (ở đây muốn nói đến bộ phận thơ Nôm truyền tụng của bà).Chúng tôi muốn tìm hiểu : thứ nhất, xuất phát từ cơ sở nào,

từ hệ thống Triết học, mỹ học 12T21Tnào đ ã đẻ ra một l o ạ t những t h ủ

p h á p nghệ t h u ậ t 12T21Tbiểu hiện 12T21Ttrong t h ơ 12T21TN ô m X u â n Hương – rất

phương phong kiến cùng thời ? Và đó là hệ thống triết học, mỹ học nào ? Thứ hai, thơ Nôm Hồ Xuân Hương đã lấy được từ nền

văn hóa, từ ý nghĩa triết học 12T21Tvà 12T21Tmỹ học ấy những gì,và phần độc đáo, sáng tạo của thơ Nôm Xuân Hương là gì ?

12T

Bằng và với phương pháp nghiên cứu liên ngành (thơ Nôm Xuân 11T12THương 11T12Ttrong hoàn cảnh xã hội, trong tiến trình phát triển của văn học thời kỳ này, trong quan hệ với văn hoá dân gian và các loại hình thuộc văn hóa dân gian như nghệ thuật dân gian, trò diễn và hội 12T21Tlễ 12T21Td â n gian ), chúng t ô i mong sẽ tìm lại một gương mặt độc đáo mà không hề khó hiểu, không hề k ỳ dị của Xuân Hương trong và qua nền văn hóa dân gian rất giàu ý nghĩa nhân bản ở thời k ỳ này, Điều đó cũng có nghĩa 12T21Tlà 12T21Tgiữ cho bà một vị trí đặc biệt và chắc chắn trong niềm tự hào về một nhà thơ giàu 12T23Tcốt cách 12T23Td â n tộc, một nhà thơ 12T23Tlớn 12T23Tcủa mội thế k ỷ 12T23Tvăn học lớn,R Rthời 12T23Tk ỳ nửa cuối thế

k ỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX, với rất nhiều lên tuổi văn học đã đi

v à o lịch sử dân tộc với niềm tự hào và trân trọng của tất cả chúng

t a

12T

Với và bằng việc nghiên cứu thơ Nôm được truyền tụng của

Hồ Xuân Hương trong nền văn học dân gian Việt Nam nửa cuối thế

k ỷ XVIII nửa đầu thế k ỷ XIX, chúng tôi hy vọng luận án sẽ đóng một cách khiêm nhường trên những mặt sau đây :

12T

C h ú n g t ô i cho rằng, cùng với sự phái triển của khoa học tự nhiên, x u hướng cần được vươn tới đặc biệt trong khoa học xã hội -

k h o a học nhân văn 12T21Tđó là 12T21Tviệc nghiên cứu theo phương pháp 12T23Tl i ê n

n g à n h 12T23TNghiên cứu văn học 12T21Ttừ 12T21Txưa thường chỉ 12T24Tđ i theo p h ư ơ n g

p h á p hệ thống và so sánh lịch sử Điều n à y là đúngR Rnhưng chưa

đ ủ , để giải quyết được những hiện tượng v ă n học 14T24Tđộc đáo 14T24Tv à 14T24Tphức tạp 14T24Tv à H ồ X u â n H ư ơ n g24T 24Tc h ỉ là một thí d ụ tiêu biểu Với phương p h á p l u ậ n mà M Bakhtin đã tìm thấy, khi cắt nghĩa

s á n g t á c c ủ a Rabelais ( v à đã từng khiến người P h á p p h ả i k i n h ngạc, giật mình tại sao một người ngoại quốc lại hiểu và chinh p h ụ c được một dãy H y m a rậm rì trên t h i đ à n văn học của h ọ ?) [ 8 ] , các hiện tượng v ă n học đ ặ c b i ệ t k h á c trên thế giới cũng

đ ã l ầ n lượt được giải đ á p trên cơ 4T24Tsỏ 4T24Tmà phương pháp của M

B a k h t i n đ ã tiến h à n h [ 8 ] Đ ó là n h ữ n g tác phẩm Ulysse của

n h à văn Anh F Joyce, "Nghệ n h â n và Margarit" c ủ a n h à v ă n

N g a M B u l g a K o v , rồi "Một trăm n ă m cô đơn c ủ a nhà v ă n

M ỹ - La tinh G G M a r q u e z [ 8 ] Ở Việt Nam, phương p h á p

c ủ a M Bakhlin đưa r a đ ã là sự gợi 14T24Tý 14T24Tc h o đ ề tài n g h i ê n cứu

về " L u ậ n điểm C a r n a v a l trong tiểu thuyết c ủ a Victor H u g o " của phó tiến sĩ Bửu N a m [150] C ũ n g v ớ i chìa khóa của n ề n

v ă n hóa d â n gian ấy, tác g i ả Trần Thị M i n h Giới c ũ n g bảo vệ

l u ậ n văn cao học với đề tài "yếu tố Folklore trong thơ H ồ

X u â n Hương" [ 6 5 ] , trong đó, tác giả k h ả o sát các "Yếu tố Folklore có ảnh hưởng trong các sáng tác c ủ a thơ Nôm X u â n

H ư ơ n g cùng với những sáng tạo độc đáo của thi tài thơ N ô m

X u â n Hương

24T

Đối với việc nghiên cứu Hồ X u â n Hương, p h ư ơ n g pháp

l u ậ n của M Bakhtin khi nghiên cứu về Rabelais tỏ r a có sức thuyết p h ụ c với đ ầ y đ ủ ý n g h ĩ a c ủ a nó, q u a các công trình

n g h i ê n cứu, các bài viết của các học giả trong v à ngoài nước

t i ê u biểu đ ã được c h ú n g tôi lưu ý ở p h ầ n "Lịch sử vấn đ ề

n g h i ê n cứu thơ Nôm Hồ X u â n Hương trong n ề n văn hóa dân gian Việt N a m nửa cuối thế kỷ X V I I I và đầu thế k ỷ XIX

24T

Điều n à y cho thấy, phương pháp nghiên cứu v ă n học trong

x u thế đổi mới, n h ậ n thức lại và kế thừa càng p h ả i được đ ặ t

t r ê n bình diện rộng hơn, với triết học, mỹ học, lịch sử tư tưởng, lịch

sử xã hội, tâm l ý học, x ã hội học, giải thích học, Folklore học, ngôn ngữ học và ký h i ệ u h ọ c v.v [6,74,37] Và người ta đến n a y cũng không loại trừ việc p h â n tích một cách toàn diện chủ nghĩa Freud (Phrơt) một cách thỏa đ á n g [74,240] Luận

á n k h ô n g đ ặ t ra t h a m vọng giải quyết đ ầ y đ ủ mọi vấn đề, mọi khía c ạ n h n g h i ê n cứu n h ư trên đ ã nêu N h ư n n bằng

p h ư ơ n g p h á p đ á n h giá một hiện tượng v ă n học (hiện tượng thơ N ô m H ồ Xuân Hương) trên một bình diện là 14T24Tvăn hóa dân

được trình bày ở p h ầ n g i ớ i thuyết thuật ngữ " v ă n hóa dân

g i a n " (Folklore), sẽ là một trong các h ư ớ n g nghiên cứu cần thiết

v à q u a n trọng đối với nghiên cứu v ă n học Mặc d ù không h ẳ n

l à 14T24Tphương pháp mới mẻ 14T24Th o à n t o à n (các nhà nghiên cứu thuộc các thế h ệ trước đây và hiện n a y 14T24Tở ta14T24T c ũ n g đã nghiên cứu thơ

N ô m trong q u a n hệ với v ă n học dân gian - một trong những lĩnh vực nghiên cứu của v ă n h ó a d â n g i a n ) N h ư n g nhìn n h ậ n phương p h á p luận này một cách đ ầ y đ ủ trong 14T24Thệ thống 14T24Tc ủ a n ó ( v ă n h ó a d â n g i a n ) , thì q u ả thực đ ó là cách tiếp c ậ n khoa

h ọ c còn 14T24Tkhá mới mẻ 14T24TTừ việc nghiên cứu này, c h ú n g tôi thiết

n gh ĩ c ó thể tiếp tục nghiên cứu n h ữ n g h i ệ n tượng v ă n học

m à trước 21T24Thết 21T24T- dễ t h ấ y có ả n h hưởng từ cội rễ của văn học d â n gian có lẽ p h ả i được xem x é t và nghiên cứu thêm Đó là các hiện tượng v ă n học dễ thấy n h ư một số bài thơ c ủ a Lê T h á n h T ô n ,

N g u y ễ n Bỉnh Khiêm, n h ư Truyện Kiều của Nguyễn Du [ 5 5 , 7 6 , 1 7 9 , 2 4 4 , 2 6 0 ] Tất n h i ê n , không chỉ đ ặ t nó trong bình diện với riêng "chỗ ngồi" độc nhất là văn học d â n gian, n h ư đ ã từng làm

tầm q u a n trọng bức thiết, có tính chất "toàn thế giới", "toàn nhân loại" c ủ a mọi nền v ă n hóa [62,95,99,167,204] và là "cơ sỏ chủ yếu để k h ẳ n g định d â n tộc, để x á c 21T24Tđ ị n h 21T24Tt í n h độc đ á o c ủ a v ă n học d â n tộc" [60,45,101] nói riêng Có thể thấy rõ tầm q u a n trọng của v ă n h ó a d â n gian trong 21T24Tsự 21T24Tp h á i 21T24Ttriển c h u n g c ủ a c á c

quốc gia đ a n g p h á t triển21T24T Dựa 21T24Ttrên b i ê n b ả n lổng kết 21T24Tb a cuộc

h ộ i nghị " Ủ y b a n tư vấn về việc n g h i ê n cứu n h ữ n g nền v ă n

h ó a Đông N a m Á " của UNESCO đ ã cho thấy những đề tài nghiên cứu có l i ê n q u a n đ ế n v ă n hóa d â n gian chiếm tỷ lệ trên 23T24T

2 /23T24T3 tổng d a n h mục các đề tài nghiên cứu [60.95] Điều này đ ã

c h o thấy n h ữ n g q u a n niệm phiến diện về v ă n hóa dân gian ( F o l k l o r e ) trong xã hội hiện đại trước đ â y , khi cho r ằ n g v ă n

h ó a d â n gian chỉ là sản phẩm c ủ a "xã hội tiền công nghiệp",

r ằ n g xã hội hiện đ ạ i là t h ờ i điểm c ủ a sự cáo chung v ă n hóa

d â n gian Điển hình là n h à nghiên cứu người Anh, Frazer [33,95] cho r ằ n g :"Folklore là n h ữ n g hiện tượng v ă n hóa ở các xã hội lạc h ậ u " … Đã đ ế n l ú c reo lên h ồ i c h u ô n g c ả n h báo trước một thế giới v ậ t chất đồ sộ đi kèm với v ă n minh t ụ t h ậ u về mặt v ă n hóa ở một số quốc gia Và vì vậy, đồng t h ờ i v ớ i vấn

đề p h á t triển là vấn đề v ă n hóa được đ ặ t ra ở mọi quốc gia : vấn

đề "Văn hóa và Phát triển" Ở Việt Nam, có lẽ chừng hơn mười

n ă m trở lại đ â y , cùng với c h í n h sách đổi mới c ủ a Đ ả n g ,

N h à nước, đời sống v ậ t chất và m ặ t bằng dân trí c ủ a n h â n dân

n g à y c à n g được n â n g cao và - có một hiện tượng v ă n hóa - xã

h ộ i không thể k h ô n g lưu ý , ấy là sự bùng p h á t c ủ a n h ữ n g hội

lễ, tập t ụ c x a xưa đ ã và đ a n g sống d ậ y [96,97,99] Điều đ ó chứng minh một m ặ t tích cực c ủ a n ó trong việc giữ gìn truyền thống d â n tộc, bởi n ó ( v ă n hóa d â n gian - xét t h e o khía

c ạ n h hội lễ, tập tục d â n gian) đ ã thể được tín ngưỡng và khát vọng rất n h â n bản, rất con người và vì vậy,nó t h ậ t sự đ á n g được trân trọng và p h á t h u y Tất nhiên, sự trở lại c ủ a các hội

24T

Với vấn đề nghiên cứu đề tài c ủ a c h ú n g tôi, mặc dù không

p h ả i là l u ậ n án t h u ộ c chuyên ngành v ă n hóa d â n gian,nhưng trong khi tìm hiểu và p h â n lích lý giải những gì ẩn

chứa trong thơ N ô m bắt n g u ồ n từ n ề n văn hóa d â n gian vốn còn được í t người 23T24Tchú 23T24Ttrọng h a y q u a n lâm, thì c h ú n g tôi đ ã góp

p h ầ n soi sáng một số vấn đề thuộc về lý l u ậ n và thực tiễn c ủ a nền văn hóa d â n gian cũng hết sức độc đáo và đ ầ y thú vị ở thời k ỳ

n à y , ( t ấ t n h i ê n ở p h ạ m v i những khía cạnh có l i ê n quan và

p h ụ c v ụ cho nội d u n g của đề tài), b ằ n g và với những tài l i ệ u

có đ ư ợ c từ nền v ă n hóa d â n gian c ủ a t h ờ i k ỳ thế k ỷ XVIII- nửa đ ầ u thế k ỷ XIX - và có thể trước đ ó - thế kỷ XVII Điều đ ó

là cần thiết, n h ư B a k h t i n cho thấy : “ M ọ i tác 21T24Tp h ẩ m 21T24Tđều bắt rễ rất sâu vào q u á 21T24Tk h ứ 21T24Tx a x ô i Một tác p h ẩ m văn học vĩ đ ạ i được

Để mỗi người thêm hiểu biết, thêm q u ý trọng và yêu q u ý h ơ n một

t r o n g số n h ữ n g n h à thơ 23T24Tlớn 23T24Tc ủ a chúng ta - con người từng được so sánh v ớ i những vĩ nhân v ă n học n h ư Bô-ca-xi-ô,

R a b e l a i s v à Xec - Văng- tét Con người đã từng đuợc coi như

"đại nữ t h i sĩ" [7,52] Con n g ư ờ i ấy là H ồ X u â n Hương

C ũ n g chính từ đây, chúng ta hiểu thêm những ý n g h ĩ a hình d ị

m à s â u t hẩm triết lý sống b i n h đẳng - n h â n á i - vì Con Người

đ ã được thể h i ệ n đ ủ đầy trong n ề n v ă n hóa d â n gian - ngọn nguồn tạo n ê n n h ữ n g hình tượng lấp lửng và bao đ i ề u k ỳ lạ khác ở thơ N ô m X u â n Hương Tất cả, đ ể g i ữ gìn, bảo vệ và tự

h à o chính đ á n g về truyền thống 21T24Td â n 21T24Ttộc, để xin mỗi người h ã y yêu hơn, q u ý h ơ n những gì là t i n h hoa của đất n ư ớ c "Bốn n g à n năm" vô c ù n g yêu q u ý c ủ a chúng ta

5.3 Kết cấu của luận án :

24T

L u ậ n á n c ủ a c h ú n g tôi được trình bày q u a những p h ầ n mục sau đ â y :

- 24TP h ầ n Dẫn n h ậ p

- 24TP h ầ n Nội dung : Gồm ba chương

24T

C h ư ơ n g 1 : Lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ N ô m truyền

tụng của H ồ Xuân Hương và n ề n v ă n hóa d â n gian Việt N a m nửa cuối TK X V I I I n ử a đ ầ u TK XIX

12T

Chương 12T24T2 12T24T: Văn hóa dân gian Việt Nam nửa cuối TK XVIII nửa đầu TK X I X và những đặc điểm 12T23Tcơ 12T23Tbản của nó về Triết l ý và Thẩm mỹ Dân gian

NỘI DUNG LUẬN Á N

Chương 1:LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU THƠ NÔM ĐƯỢC TRUYỀN TỤNG CỦAHỒ XUÂN HƯƠNG VÀ NỀN VĂN HÓA DÂN GIAN VIỆT NAM NỬA CUỐI THẾ KỶ

XVIII NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX

1.1 Tính khách quan - hệ thống và khoa học của phần mục "Lịch sử vấn

đề nghiên cứu thơ Nôm được truyền tụng của Hồ Xuân Hương và nền văn hóa dân gian Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX "

12T

C h ú n g tôi mở đầu nội dung của luận á n bằng chương thứ nhất : "Lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ Nôm được truyền tụng (gọi tắt : thơ Nôm) của Hồ X u â n Hương và nền văn hóa dân gian Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nữa đầu thế k ỹ XIX" như là một chương cần thiết, quan trọng, để đ ả m bảo yêu đầu khách quan – hệ thống và

k h o a học của nôi dung luận á n Nói cách khác, nó xuất hiện cùng với những yêu cầu được đặt ra của luận án Vì những ly do mà chúng tôi lần lượt trình bày dưới đây

12T

Vấn đề về Hồ Xuân Hương, từ lâu đã được coi như một vấn

đề thời sự văn học khá sôi nổi và hấp dẫn, không chỉ đối v ớ i g i ớ i

n g h i ê n cứu văn học mà còn cả với đông đảo độc giả của X u â n Hương Tài liệu đề cập đến thơ Hồ Xuân Hương được ghi nhận là sớm nhất và có giá trị - trong tình hình phức tạp của vấn đề v ă n bản

về thơ Xuân Hương chính là "Lời tựa tập thơ Lưu hương Ký" của Tốn Phong Thị, được xác đoán vào n ă m 1814 [230…Cho đến nay, vấn đề nghiên cứu về cuộc đời, tài thơ và những thi phẩm của bà vẫn là

sự thử thách hóc búa cho các nhà phê hình, nghiên cứu Từ trước đến nay, trải qua từng g i a i đoạn c ủ a lịch 12T51Tsử, 12T51Tvấn đề nghiên cứu về

Hồ X u â n Hương được tiếp cận với nhiều cung bậc, nhiều góc độ

Từ mức độ ở những nhận xét có phần nghiêng về cảm tính [222,239], đến phương pháp tiếp cận có phần nặng về những yếu tố xã hội [ 1 0 1 ] Từ cái nhìn suy diễn những yếu tố (thiếu cơ sở) về cuộc đời riêng của nữ thi sĩ với 12T24Tnhững điều không mấy tốt đẹp, đến nội d u n g

tư tưởng trong các 12T24Ts á n g 12T24Ttác c ủ a bà 12T24T[72,207] Từ gốc độ của chủ nghĩa 11T12TS 11T12TF r e u d , đ ã có thời, những người viết sách về 12T24THồ X u â n Hương đ ã q u a n t â m thể nghiệm [85,240] Tiếp s a u đó là những phương p h á p n g h i ê n cứu theo hướng đ ú n g đ ắ n c ủ a các n h à nghiên cứu đ ầ u tiên về H ồ X u â n Hương như;Hoa B ằ n g , V ă n

T â n , T r ầ n T h a n h M ạ i , và sau đó, các n h à nghiên cứu Lê Hoài

N a m , Lê Trí Viễn, N g u y ễ n Lộc v.v đ ã nghiên cứu v ấ n đ ề

H ồ Xuân H ư ơ n g 23T24Ttrong hệ thống của hoàn cảnh lịch sử cùng với sự phát triển của 23T24Tv ă n học, 23T24Tt r o n g mối quan hệ với văn học dân gian

24T

C h o đến n a y , p h ư ơ n g p h á p nghiên cứu t r ê n , cơ b ả n v ẫ n

là rất đúng đ ắ n T u y n h i ê n , nếu c h ỉ n g h i ê n cứu hiện lượng độc đ á o n h ư t h ơ N ô m Hồ Xuân H ư ơ n g b ằ n g và v ớ i n h ữ n g

p h ư ơ n g p h á p nêu trên, là chưa h o à n loàn đầy đ ủ và p h ù

h ợ p , để có thể rút ra n h ữ n g kiến g i ả i thỏa đ á n g L u ậ n văn của chúng 12T24Ttôi 12T24Tgóp p h ầ n thực hiện và triển khai 23T24Tphương pháp luận của

M B a k h t i n 23T24T- K h i nghiên cứu về một hiện tượng vô c ù n g độc đ á o trong v ă n học n h â n l o ạ i , đ ó là h i ệ n tượng Rablais [ 8 ] Đây là

p h ư ơ n g p h á p l u ậ n khoa học và c ầ n thiết được nghiên cứu đối với một số tác giả trong v ă n học nước n h à , trong đ ó tác g i ả Hồ Xuân Hương c ầ n được đ ặ c biệt lưu ý h ơ n cả Dưới á n h sáng c ủ a phương

p h á p l u ậ n mà M B a k h t i n cho thấy, á p d ụ n g khi nghiên cứu về

Hồ X u â n Hương, chúng ta có thể l ý giải một cách c h â n x á c và

đ ầ y lý thú trước n h ữ n g vấn đề k ỳ q u ặ c được coi như "dâm"

" tục" được ẩn chứa trong p h ầ n l ớ n n h ữ n g s á n g tác thơ Nôm của bà Xét cho k ỹ , phương p h á p luận mà M B a k h t i n đ ã n ê u

r a 23T24Tkhông hoàn toàn l à mới m ẻ 23T24TN ó c h ỉ có nghĩa "là" "mới", khi hiểu

v ớ i n g h ĩ a : phương p h á p n à y đ ã 23T24Tchưa được nghiên cứu một cách

t o à n diện (trên các khía cạnh của văn hóa dân gian (Folklore)) 23T24Tm à t h ô i

N h ư p h ầ n giới thuyết c h ú n g tôi đ ã trình b à y , vấn đ ề n à y đã chưa được nghiên cứu một cách phổ biến K h i so sánh v ớ i các phương p h á p nghiên cứu truyền thống k h á c , n h ư đ ã được trình

b à y B ở i l ẽ , thực tế, một số thành tố h a y khía cạnh c ủ a v ă n hóa

d â n gian đ ã đ ư ợ c các tác giả 23T24Tđề cập từ khá sớm 23T24TTất nhiên là chưa

s â u sắc, đ ầ y đ ủ , toàn diện n h ư 23T24Tnó cần phải 23T24Tcó C h ú n g t ô i có được nhận xét trên, chính là từ sự tìm hiểu k h á tỉ mỉ q u a các công

t r ì n h có 12T24Tđề 12T24Tcập ít nhiều đ ế n mảng thơ Nôm c ủ a Hồ X u â n

H ư ơ n g , từ trước đến n a y mà chúng tôi có được Điều ấy c ũ n g còn

có nghĩa: xuất p h á t từ yêu cầu về t í n h h ệ thống trong nghiên cứu khoa học Vì một lẽ khác có t í n h quy luật c ủ a nhận t h ứ c khoa học, đó chính là qui l u ậ t kế t h ừ a , chọn lọc trên cơ sở của tri thức

đ ã có Q u y luật nhận t h ứ c trong khoa học, về cơ bản k h ô n g đ i

n g o à i q uỹ đ ạ o có tính quy l u ậ t trong n h ậ n thức ấy Sau tất cả

n h ữ n g lý do trên, c h ú n g tôi c h o rằng, sự xuất hiện của chương

một "Lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ Nôm được truyền tụng của Hồ

X u â n H ư ơ n g trong n ề n v ă n hóa d â n g i a n Việt n a m nửa cuối thế k ỷ X V I I I n ử a đầu thế k ỷ X I X "là c ầ n thiết, để đ ả m bảo

t í n h k h á c h q u a n - h ệ thống và khoa học của đ ề tài được nghiên cứu

t ì m hiểu về Hồ X u â n Hương c ũ n g n h ư việc n g h i ê n cứu các

s á n g tác thơ 12T24TN ô m 12T24Tcủa b à Và trước hết, nó thực sự cần thiết cho

t á c giả c ủ a l u ậ n án, bởi n ó góp phần định h ư ớ n g và giải quyết một số vấn đ ề còn lại được đ ặ t ra từ kết quả của việc 19T24Thệ thống hóa 19T24Tc á c vấn đ ề đ ã đ ư ợ c nghiên cứu về thơ Nôm Hồ Xuân Hương trong

n ề n văn hóa d â n gian Việt N a m c ù n g thời

1.2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ Nôm được truyền tụng của Hồ Xuân Hương và nền văn hóa dân gian Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX

24T

Có thể nói, n h ữ n g công trình, b à i vở có nghiên cứu h a y đề

c ậ p ít nhiều về tài thơ c ủ a X u â n Hương được bắt đ ầ u từ rất l â u Cho đến cả bây giờ, những đề tài viết về H ồ X u â n H ư ơ n g vẫn còn tiếp tục Đề tài về Hồ X u â n Hương n ó i chung, từ rất lâu vốn được coi n h ư một đ ề tài thời sự, thường trực và nóng bỏng tron21T24Tg 21T24Tgiới

p h ê b ì n h nghiên cứu v ă n học Điều đó, p h ầ n n à o n ó i lên v ị trí đặc biệt của bà Trong t h i đ à n v ă n học d â n tộc Có thể phải nhắc

l ạ i những b à i viết h a y , những công trình 14T24Tmở đầu 14T24Tcó g i á trị í t

n h i ề u đ ã n g h i ê n cứu về H ồ X u â n Hương n h ư : B à i Tựa tập thơ 12T24TLưu hương Ký "của Tốn Phong Thị được viết theo yêu cầu của nữ sĩ (Hồ Xuân Hương) [228] Theo tác giả Đào Thái Tôn:"Chưa có tài liệu nào tin cậy hơn bài Tựa tập thơ Lưu hương Ký" Bài Tựa được viết vào năm 1814 Năm 1842, một số bài thơ của Miên Thẩm cảm tác, ngợi ca một con người có tên Xuân Hương,khi đến thăm mộ nàng [258] N ă m

1 9 2 7 , N g u yễn Văn Ngọc trong "Nam thi hợp tuyển", nhà xuất bản Bốn Phương, viện Giáo Khoa, Hiên Tân Biên ấn hành, có đề cập tiểu

sử và thơ H ồ Xuân Hương Năm 1929 Lê Dư ( b ú i hiệu Sở Cuồng),trong "Nữ Lưu văn học sử", mà theo Giáo Sư Lê Trí Viễn

đ â y là tài liệu "cho tới nay h ã y còn có những phái hiện đáng

q ú y về cuộc đời nhà thơ tài nữ này" [258] Năm 1932 trên "An

N a m tạp chí" số 3, thi sĩ Tản Đà cũng đã có lời thơ vừa khen, chê rất độc đáo và nổi tiếng về tài thơ của X u â n Hương mà không một

a i q u a n t â m đến H ồ X u â n Hương lại không biết đ ế n [ 2 2 2 , 2 3 9 ] Năm 1 9 3 4 , G Coócđi ê (G.Cordier) trong Morceaux

c h o i s i s d a u t e u r s annamites (Tuyển tập văn thơ An Nam) [135,258]

có giới thiệu một số bài thơ Xuân Hương Năm 1 9 3 7 , Nguyễn Văn Hanh trong "Hồ Xuân Hương tác phẩm, t h â n thế và văn tài" [239,258], bên cạnh những chỗ khiếm khuyết trong việc thiên về chủ nghĩa S Freud,khi xem x é t hiện tượng thơ Hồ Xuân Hương mà chúng ta đều đ ã biết Mặc dù, không phải không có chổ,tác giả đã có những nhận x é t có thể cần được xem xét lại Trước đó năm 1936, trong "Việt văn hợp tuyển bình giảng" [258] cũng có đề cập tiểu sử và sáng tác thơ Hồ Xuân Hương N ă m 1940 Dương Quảng Hàm, một trong số những nhà giáo tên tuổi và có k i n h nghiệm viết các sách giáo khoa đương thời, trong cuốn "Việt văn giáo

k h o a thư" [142,258] cũng đ ã dành cho H ồ Xuân Hương12T51T 12T51Tnhững

t r a n g viết về tiểu sử cũng như tài thơ - đặc b i ệ t là t à i thơ Nôm

c ủ a bà một vị trí xứng đáng N ă m 1944, trong "Kinh thi V i ệ t

N a m " [258], c ù n g trường phái với Nguyễn Văn Hanh, chịu ảnh hưởng của học thuyết S Freud, Trương Tửu cũng có những nhận 12T21Tx é t

t ỏ12T21T r a t h á i q u á T u y n h i ê n , nghiên cứu, xem x é t những hình tượng trong thơ Nôm Xuân Hương, trong mối quan hệ với phong tục, tập q u á n và những lễ nghi, hội lễ dân gian cùng thời, chúng ta có thể

c h i a sẻ v ớ i tác giả những kiến giải có lúc đã bị phê phán kịch liệt khi nhận xét về "cái khuôn dâm", trong cách cảm, cách nghĩ của người

V i ệ t Nam, mà theo tác giả đã chi phối đến các sáng tác của Hồ Xuân Hương Đến những năm 1950, Hoa Bằng với "Hồ Xuân Hương nhà thơ

đ ó n g góp vào q u á trình h ệ thống nghiên cứu các vấn đề về Hồ

X u â n Hương,cũng n h ư thi phẩm c ủ a nhà thơ n ữ thiên tài

n à y B â y giờ, chúng tôi xin đ i v à o n ộ i d u n g cụ thể những

c ô n g trình nghiên cứu, những thông tin bài vở từ trước đến n a y

có đ ề cập đến v ấ n đề t h ơ N ô m H ồ X u â n Hương, v ớ i các

t h à n h tố c ủ a v ă n hóa d â n gian Việt N a m c ù n g thời v ớ i sự xuất hiện, ra đ ờ i c ủ a thơ Hồ X u â n Hương (thơ Nôm), dựa trên c ă n cứ về phạm v i nội dung c ủ a 21T24Tth u ậ t n g ữ v ă n học d â n

v à o 21T24Tn ă m 21T24T1929 [258] Trong đó, tác giả có đề cập đến tiểu sử của

n ữ thi sĩ C h ú n g tôi chọn lọc và trân trọng những n h ậ n xét được coi n h ư 14T24Ttiên p h o n g , 14T24Ttrong viêc 21T24Tn h â n ra 21T24Ttính chất đặc biệt ở thơ N ô m X u â n H ư ơ n g , đó là “ V ă n H á n của nàng không biết

có n h ữ n g bài gì, chứ v ă n Nôm c ủ a n à n g t h ậ t có đặc tài đặc

t h ú , đứng h ẳ n riêng là một thi gia, cứ kể c h o là v ô song được, thơ n à n g xưa n a y ai cũng kêu 21T24Tlà 21T24Tcó ý t h ô tục, n h ư n g x é t k ỹ 14T24T

được n h ữ n g b ằ n g chứng x á c quyết về ả n h hưởng thơ N ô m

H ồ X u â n H ư ơ n g từ v ă n học dân gian (một t h à n h tố n ằ m trong Folklore) N h ư n g một điều q u a n trọng, đ á n g chú ý là tác giả cho t h ấ y tính chất "tục" và "thanh" đã được thể hiện trong nghệ t h u ậ t thơ X u â n Hương, về phương d i ệ n lịch sử, tác giả là người đ ầ u tiên đ ã không n g ợ i k h e n thơ X u â n Hương một cách 14T24Tchung chung 14T24TTrái lại n h ậ n x é t trên đã thể hiện được một

c á c h cụ thể về dấu hiệu đáng g h i n h ậ n về m ặ t nghệ 21T24Tth u ậ i 21T24Tm à thơ Nôm X u â n Hương đ ã thể hiện rõ ràng yếu tố "tục" và 21T24T

" t h a n h " 21T24Tấy trong 21T24Tthơ 21T24TN ôm của X u â n H ư ơ n g , ta cũng l ạ i tìm thấy trong mảng câu đố, ca dao, tục ngữ Việt Nam N ă m 1937, Nguyễn Văn H a n h trong "Hồ X u â n Hương tác phẩm, thân thế

v ă n tài" [135.142], c ũ n g đ ã cho thấy; nghệ t h u ậ t thơ Hồ

X u â n Hương có n h ữ n g điểm thật g ầ n gũi, giản dị, dễ hiểu

n h ư ta v ẫ n thường thấy trong nghệ t h u ậ t của ca d a o , tục ngữ, truyện N ô m khuyết d a n h H ã y nghe Đoàn Q u a n g Tấn trong l ờ i 19T24Tmở

19T24T

đ ầ u của cuốn sách đ ã bộc bạch về nghệ thuậi thơ N ô m Xuân Hương "có gan cầm lòng Lại có gan cầm viết.Viết điệu v ă n chọi

h ẳ n v ớ i k h u ô n mẫu của v ă n nhơn đương thời", "ai ưa chọn

tiếng cao kỳ khó hiểu hoặc t h á n h thót êm tai, nàng cứ dùng tiếng hàng ngày24T 24T: n ó i s a o viết vậy" Có lẽ không p h ả i b à n luận gì thêm

rằng thơ Xuân Hương hẳn đã ở bên phía bình dân bởi nó đã đối chọi với thơ văn chương quan phương và "khuôn mẫu" đương thời Bởi văn chương của Xuân Hương sử dụng một ngôn ngữ bình dân, ngôn ngữ suồng sã, quảng trường "đầu đường" "xó chợ" Nói theo ngôn từ của N.I Niculin khi nghiên cứu về Hồ Xuân Hương Loại ngôn ngữ ấy ta vẫn thường bắt gặp nhan nhản trong ca dao, tục ngữ, truyện cười, chèo cổ v.v Năm 1944 và 1951, Trương Tửu trong "Kinh thi Việt Nam" [142,258], trước nay, những ý kiến của tác già thường được đón nhận bằng những lời phản bác khá gay gắt Cũng vậy, với chúng tôi trước đây, không phải không có lúc

có chung nhận xét và cảm nhận như các tác giả đi trước đã luận bàn Sau này, trên cơ sở tìm hiểu từ cội nguồn của nền văn hóa dân gian Việt Nam khá phong phú, còn ẩn chứa nhiều

"mảng tối"- mà ý nghĩa thuộc về tín ngưỡng mà lâu nay chúng ta chưa kịp tìm hiểu một cách tường t ậ n N h i ề u l ậ p tục thờ c ú n g xa xưa mà ý nghĩa c ủ a n ó không d ừ n g lại ở khái niệm tôn giáo, mê t í n mơ hồ n h ư có thời c h ú n g ta n h ầ m lẫn

N g u y ê n d o ấy c ũ n g bắt đ ầ u từ việc q u a n niệm t h i ế u tính 24T29Tk h o a 24T29T

học trong 24T29Tv i ệ c 24T29Tbảo 24T29Tv ệ , sưu 24T29Ttầm nguồn tư 24T29Tliệu 24T29Tvề 24T29Tv ă n 24T29Th ó a d â n

g i a n , chúng t a có lúc đ ã bỏ rơi h a y cắt xén "cho vừa giày" hay từ những chuẩn mực được đ ặ t sẵn c ủ a n ề n v ă n hóa h i ệ n đại

N h ữ n g sai l ầ m đ ó đ ã khiến cho việc nghiên cứu t h i ê n lệch,

c ả m tính do thiếu những "công cụ" để tìm hiểu những v ấ n đ ề k h á

tế n h ị , phức tạp c ủ a các h i ệ n tượng v ă n h ó a , văn học và nghệ thuật c ủ a thời xa xưa để lại Với “Kinh thi Việt Nam”, Trương Tửu đặc biệt 24T29Tn h ấ n 24T29Tmạnh (có thể hơi thái q u á ) k h i c ắ t nghĩa l ý do thơ X u â n Hương l ạ i chứa đựng yếu tố “tục”, “dâm” ấ y , là bởi vì

"cái óc người Việt N a m lúc nào cũng có cái h ì n h t ụ c tĩu k i a á m

ả n h v à không có cái g i ả thuyết cho rằng n ã o trạng ấy là một di

t í c h của một tôn giáo thờ sự s i n h đ ẻ thì l à m sao cắt nghĩa được " hiện lượng d â m tục trong thơ X u â n H ư ơ n g , ở chổ khác, Trương Tửu lại cho rằng cái n h ã n q u a n độc nhất c ủ a

X u â n H ư ơ n g về một sự v ậ t là n h ã n q u a n dâm Có lẽ ý tưởng của tác giả là muốn thể h i ệ n một tín ngưỡng lâu đời c ủ a người Việt xưa luôn đ ề cao t í n h giao Điều ấ y đ ã đ ư ợ c thể h i ệ n trong c á c nghi lễ nông nghiệp với ước muốn thực tế là cầu mong

c h o m ù a m à n g đ ư ợ c sinh sôi n ả y nở, b ộ i t h u X é t trong lĩnh

vực v ă n hóa nghệ thuật d â n gian và cả v ă n học b á c học từ thời Cổ đại, Trung đại c ủ a nhiều d â n tộc, c h ú n g ta sẽ thấy

k h ô n g hiếm sự mô tả h ì n h tượng có tính giao Đó là nguồn gốc, là dấu vết của một n g h i lễ p h ồ n t h ự c với ước muốn rất lành mạnh, tốt đ ẹ p cho cuộc sống c ủ a mọi người Việc coi trọng, thờ cúng sinh thực khí như một biểu tượng của sự p h ồ n thực k h ô n g còn là hiện tượng khó hiểu, nếu không muốn nói đã phổ biến Ở Việt

N a m , c á c h ì n h tượng Linga (dương v ậ t ) và Yoni ( â m hộ) được thờ cúng nơi tôn nghiêm của người Chăm n h ư là sự tôn kính với các vị thần linh Xa hơn, người H y Lạp cổ đại cũng có tục rước

s i n h thực khí, coi đ ó n h ư vị thần Dynisos [42,101] Trong tư

d u y của người Trung Quốc x ư a , thì chữ Tổ Tiên được viết theo

n é t vẽ hình Linga và thêm b ộ "Thị" sau này, với ý nghĩa là sự linh thiêng để thành chữ Tổ n h ư hiện nay [101] Chúng tôi sẽ trở lại vấn đ ề bí hiếm mà lý thú n à y trong chương t h ứ b a c ủ a

l u ậ n á n Với "Kinh thi Việt Nam", c h ú n g tôi n h ậ n thấy, nếu

n h ư lược b ớ t n h ữ n g ý giải có p h ầ n thái quá,mà thêm vào cách lý giải có ngọn nguồn từ "di tích thờ sự s i n h đẻ", và tín ngưỡng phồn thực kia - chắc c h ắ n cách kiến giải của tác giả sẽ có

lý, đ ể được chấp n h ậ n , hay ít ra là sự cảm n h ậ n tương đồng có

l ý N h ư c h ú n g 21T24Tta 21T24Tđ ã biết, n g a y từ thủơ "lọt lòng",thơ Nôm Xuân Hương - ở đây muốn n ó i đến phần thơ Nôm truyền tụng của bà đã c h ị u đ ự n g biết bao n h i ê u b ú a rìu c ủ a d ư luận, những khen, chê, cười cợt lẫn lộn Vậy mà, tiếng kêu đ ơ n độc, lẻ loi đến p h ẫ n u ấ t trong "Thân o a n cho Hồ X u â n Hương"

c ủ a B ạ c h Diện, in trên báo Tri T â n từ n ă m 1943, cho đến b â y giờ, n h ư v ẫ n chưa mất đ i ý nghĩa, hỏi n h ư hồi chuông c ả n h tỉnh n h ữ n g kẻ một thời mê muội k h i p h ỉ báng thơ bà Hãy nghe tác giả n h ậ n xét "Đọc thơ X u â n Hương, nói đến thơ X u â n Hương, n g ư ờ i ta coi n h ư n ó i đến chuyện Tiếu Lâm " từ n h ậ n xét ngắn gọn trên, đ ủ cho ta thấy có một t h ờ i xa xưa, q u ầ n

c h ú n g đ ã tiếp n h ậ n thơ H ồ X u â n Hương có cái gì đ ó , n h ư gần

g ũ i với t r u y ệ n cười, truyện tiếu l â m (một khía cạnh, h a y một

t h à n h tố thuộc Folklore -v ă n hóa d â n g i a n ) Có thể là đ ã vô

t ì n h t á c giả đ ã cho ta thấy, người xưa đ ã tìm r a cái điểm 14T24Tt ương đồng 14T24Ttrong tiếng cười khỏe m ạ n h , chứa đựng k h ô n g chỉ là 14T24Tý

14T21T

tương tục tĩu đ ơ n t h u ầ n trong n h ữ n g c â u c h u y ệ n 21T24TTiếu 21T24Tlâm,

v ớ i tiếng cười s ả n g 21T24Tkhoái, tự tin, tự nhiên, bình đẳng đầy k h á t

k h a o rất nhân b ả n , rất con người n h ư ta thường bắt gặp trong những bài thơ N ô m c ủ a X u â n H ư ơ n g H a i tiếng cười ấy, một

c h ú n g đ ã sống trong lòng d â n tộc n h ư một món ă n tinh thần

k h ô n g thể thiếu được Cũng 21T24Tvì 21T24Tlẽ đó, 21T24TW a s h i z u 21T24TKoyumi, một sinh viên người N h ậ t đ ã cho r ằ n g "tiếng cười cũng là d i sản của v ă n hóa Việt Nam" Từ sự y ê u thích thơ Hồ X u â n Hương,

K o y u m i đ ã đến H à Nội và vào T h à n h p h ố Hồ Chí Minh để thực hiện luận á n về Hồ X u â n Hương "Truyền tụng về n ữ sĩ

Hồ X u â n Hương" Trước đó, Koyumi đ ã học 5 n ă m tiếng Việt

tại Tokyo và một n ă m tại Đại học Tổng h ợ p Hà NộiR , Rđể thực hiện l u ậ n á n ấp ủ c ủ a mình Điều đáng nói h ơ n về vị "sứ g i ả " người N h ậ t này là ở,chỗ chị cho r ằ n g , c h ị yêu q u ý đất nước

n à y , (đất nước của c h ú n g ta) c h í n h một phần từ nghiên cứu thơ Hồ X u â n Hương, Với lời yêu cầu c ủ a Bạch Diện [153.154], cuối bài viết, chúng tôi lưu ý đến lời thỉnh cầu c h â n

t h à n h c ủ a tác g i ả , "chúng ta c ầ n p h ả i bỏ hết q u a n niệm t h i ê n

vị về Hồ X u â n Hương" và "ngày n a y , cái nỗi đ a u c ủ a X u â n Hương cần phải được rửa sạch! Mong mỏi sao cho luận á n của

c h ú n g tôi cũng xuất p h á t 21T24Tv à 21T24Ttrở 21T24Tvề 21T24Tvới "điểm h ẹ n " ấy - từ thơ

N ô m c ủ a X u â n Hương C h ắ c rằng, điều ấy, có lẽ còn là niềm mong mỏi c ủ a tất cả c h ú n g ta - n h ữ n g người đ ã yêu, đ ã q u ý trọng những giá trị tinh thần mà thơ N ô m Hồ X u â n Hương ấp

ủ C ũ n g từ n ă m 1943, Giáo 21T24Tsư 21T24TDương Q u ả n g H à m trong

"Việt Nam văn học sử yếu" [71,258] c ũ n g đ ã n h ậ n x é t 21T24Tvề 21T24T

t í n h chất bình d â n trong thơ X u â n Hương Tác giả đ ư a ra những minh chứng thể h i ệ n trong cách tả cảnh, tả tình, và tả tình (có ngụ ý), là cách d ù n g c h ữ mạnh bạo,bất ngờ,trong thơ X u â n Hương Những đặc điểm ấy là n h ữ n g đ ặ c điểm ta cũng sẽ b ắ t gặp trong "giao điểm" thật thú vị v ớ i và từ "nguồn nước ẩ n " là

ca dao, tục ngữ của ông cha mình Câu trả lời đ ủ đ ầ y của

c h ú n g tôi sẽ để d à n h 23T24Tở 23T24Tchương thứ ba của luận án C h ú n g tôi

c h o rằng, người đ ầ u tiên p h á t giác, n h ậ n chân được một cách rõ

r à n g hơ n hết, mối q u a n h ệ , ả n h hưởng c ủ a thơ N ô m X u â n

H ư ơ n g từ nguồn sữa mẹ là v ă n học d â n gian, cụ thể h ơ n là từ

ca d a o , tục ngữ, đ ó c h í n h là Hoa Bằng [ 1 1 ] Bằng lời v ă n

k h ú c chiết, b ằ n g d ẫ n luận được thuyết phục bởi n h ữ n g d ẫ n chứng x á c thực, giản dị, tác giả đưa ra n h ậ n xét : "Ngoài những Sở đ ắ c ở Kinh sách chữ H á n , còn chịu ả n h hưởng sâu

xa ở t ụ c ngữ, ca d a o , là lối văn bình d â n rất hợp với chủ trương và k h u y n h h ư ớ n g của b à nữa" Có điều, tác giả khi sử

d ụ n g từ ngữ ngợi ca H ồ X u â n Hương v ớ i cách gọi : "Hồ Xuân Hương nhà thơ cách mạng", đ ã g â y ra sự hiểu lầm, ngộ n h ậ n nơi độc giả [ 2 3 9 ] Điều n à y có lẽ được khởi sự v ớ i từ "cách mạng"

Từ "cách mạng" mà Hoa B ằ n g sử d ụ n g ở đây,theo chỗ c h ú n g tôi hiểu là sự thay đổi hình thức và sự đổi mới về nội d u n g trong thơ Xuân Hương; so với đương thời và v ớ i các nhà thơ tiền bối, trên cơ sở nghệ t h u ậ t và nội d u n g tư tưởng Ý nghĩa ấy h o à n

t o à n trái ngược với cách đ ặ t vấn đ ề như Hồ X u â n H ư ơ n g là

"nhà cách mạng" - xét trên bình d i ệ n chính trị h a y x ã hội học đ ơ n thuần

24T

S a u n h ữ n g lời bình, Hoa B ằ n g đ ã thiên về n g ợ i ca tài thơ c ủ a X u â n Hương Chúng ta không thể phủ n h ậ n được đóng góp c ủ a tác giả n h ư người "mở đường" cho p h ư ơ n g pháp nghiên cứu đ ú n g đ ắ n về thơ Hồ X u â n Hương Đó là phương

p h á p n g h i ê n cứu thơ Nôm X u â n Hương trong mối q u a n hệ

v ớ i ca dao, tục ngữ (một trong các t h à n h tố quan trọng của v ă n

h ó a d â n g i a n ) Cuối cuốn sách có tính chất n h ư một luận đề nghiên cứu về Hồ X u â n H ư ơ n g , c ù n g chung ý tưởng v ớ i Hạch Diện, Hoa B ằ n g đề nghị "xem thơ v ă n cổ, cốt p h ả i chú trọng 23T24Tở 23T24Tthần, ở khí và 23T24Tở 23T24Tchí, chứ không nên "dĩ từ h ạ i ý " của người ta, n h ư thế ngõ h ầ u mới t r á n h được cái tê thiên lệch, khiên cưỡng" [11,153,154] Lại so sánh với nguyên lý "tảng băng trồi" c ủ a Hê-ming- Uây, v ớ i lý l u ậ n v ă n học cổ là "ý tại ngôn ngoại" và v ớ i lý l u ậ n hiện đ ạ i c ủ a khoa nghiên cứu văn học

n g à y n a y thường gọi là "văn b ả n ngầm", c h ú n g ta thấy cách đ ặ t vấn đề của Hoa Bằng như thế vẫn là một công trình thể hiện tính khoa học nhất đ ị n h trong nghiên cứu v ă n học, đặc biệt 14T24Tở

14T24T

những trường h ợ p phức tạp n h ư hiện tượng thơ Nôm Hồ

X u â n Hương…Cùng n ă m 1950, trong khi v ẫ n tồn tại một bầu

k h ô n g k h í còn k h á 19T24Tbế 19T24Ttắc khi nghiên cứu về H ồ X u â n Hương,

n h ữ n g ý kiến, k h e n chê, chưa phân t h ắ n g b ạ i V ẫ n xung

q u a n h một c h ủ đề "ác nghiệt", n h ư đ ã t h à n h mội ý niệm vô hình đối với thơ X u â n Hương về chủ đề cái "tục", cái "dâm" trong thơ bà ; L ạ i thêm một tiếng nói c ủ a T r ầ n C ử u Chấn tiếp tục ngợi ca tài thơ c ủ a X u â n Hương.Không chút e dè, ngại

n g ù n g , n h à nghiên cứu " d ũ n g cảm" đàng hoàng xếp đ ạ i nhà thơ nổi d a n h với tài thơ "sống sượng""thô tục"của chúng ta b ê n

c ạ n h những nữ thi nhân nổi tiếng mà tuổi tên đã mặc n h i ê n được thừa nhận n h ư : Đoàn T h ị Điểm, B à Huyện Thanh Quan và Sương N g u y ệ t A n h sau n à y [ 2 6 9 ] Cuốn sách được viết bằng tiếng Pháp, n h ư có 19T24Tý 19T24Tgiới t h i ệ u với đối tượng r ộ n g rãi độc giả

n g o à i nước, mong mỏi cho n h ữ n g n ữ thi n h â n của Việt N a m

c ầ n p h ả i được g i ớ i thiệu trên văn đ à n thi ca n h â n loại mà Trần V ă n T u n g [272] trong công t r ì n h s a u này cũng đ ã đ ề nghị N ă m 1952, h a i đồng tác giả Nguyễn D u y Diễn và Nguyễn Sĩ Tế trong " L u ậ n đề về H ồ X u â n Hương - B à

H u y ệ n Thanh Q u a n " đ ã trân trọng coi H ồ X u â n Hương là "một

nữ thi sĩ vào bậc n h ấ t nước Việt N a m chúng ta" G i ả i thích lý

d o có được sự đ á n h giá cao q u ý n h ư thế, tác g i ả cho biết "nhìn

v à o một số lớn b à i thơ c ủ a X u â n H ư ơ n g , thấy kỹ t h u ậ t biến

đ i tất cả, chỉ còn là d ấ u vết một n g u ồ n cảm xúc l a i láng Giọng thơ vì thế uvển chuyển, lưu loát, nhiều chỗ đ ẹ p và trong sáng

n h ư trong ca dao", và " H ồ X u â n H ư ơ n g đã trực tiếp đối l ậ p lại n h ữ n g lối thơ khệnh k h ạ n g , kiểu cách, đ ầ y r ẫ y những từ chương, điển cố B à đ ã n ê u rõ trước m ắ t mọi n g ư ờ i , n h ấ t là những người bảo t h , nô lệ cho sách vỡ Trung Hoa, cái sức sống linh diệu c ủ a tiếng Việt - và đồng thời chứng minh cái k h ả n ă n g

c ủ a n ó thực đã thừa đ ủ để tạo n ê n n h ữ n g b à i thơ bất h ủ "

N h ữ n g nhận xét trên cho thấy, tác giả đặc biệt chú 23T24Tý 23T24Ttài thơ của Xuân Hương 23T24Tcó 23T24Tphần nghiêng về nghệ t h u ậ t dùng từ, sử d ụ n c

h ì n h ả n h t h u ầ n Việt, nôm n a , giản dị, trong s á n g N h ữ n g đ ặ c điểm ấy khá gần gũi v ớ i cách hiểu trong dân gian về n h ữ n g biểu h i ệ n dễ thấy trong nghệ t h u ậ t c ủ a văn học bình d â n ( n h ư

ca dao, tục ngữ) mà các thi n h â n nổi tiếng trên thế giới đều công

k h a i t h ừ a n h ậ n , đ ó là nguồn sữa không bao giờ cạn c ủ a v ă n học d â n tộc đ ã n u ô i dưỡng thi tài c ủ a họ V ớ i cuốn luận đề

về hai tác giả n ữ Hồ X u â n Hương và B à Huyện T h a n h Quan, hai tác giả trên đ ã cho thấy thêm một sự tiếp nhận thơ H ồ X u â n

Hương, trên m ộ t g ố c đ ộ c ủ a12T24T folklore (là văn học dân gian) thời

k ỳ đó Không x a đà vào k h u y n h hướng tán dương một cách chung chung, vô thưởng, vô phạt, -trái lại, x u ấ t phát từ cơ sở nghệ 12T21Tth u ậ t 12T21T

biểu hiện c ủ a thơ Xuân Hương, hai tác giả kết luận : "Tóm lại, về phương diện nghệ thuật thi ca Hồ X u â n Hương thực xứng một chỗ ngồi, đối diện với những bậc thi bá trên thế giới" N ă m 1953,

T h a n h Lãng trong cuốn "Khởi thảo văn học sử Việt Nam" [120,258]

có đề cập 12T21Ttiểu 12T21Tsử nhà 12T21Tth ơ , 12T21Thoàn cảnh xã hội mà nhà thơ trưởng thành,

về tư tưởng của nhà thơ Thực tế Thanh Lãng có lúc đã phê phán Xuân Hương như nhà thơ "nổi loạn" bởi đã táo bạo đ e m "cái tôi trần truồng" vào đ ị a hạt văn chương cung cấm, ngọc ngà 11T12Tđương 11T12Tthời

S o n g , x é t trên phương diện nghệ thuật, tác gỉa hoàn toàn thừa nhận: "Hồ Xuân H ư ơ n g , nhà vàn hoàn toàn Việt Nam" Giải thích điều này, tác giả cho rằng : 11T12T"Hồ 11T12TX u â n 11T12THương 11T12Tlà một trong những người đầu tiên dùng chữ nôm n a để diển tả tình ý Và là người liên phong trong phong trào dùng toàn tiếng V i ệ t Nam để diễn tả tư tưởng Văn thơ của nàng đọc lên ta thấy cái mộc mạc như tiếng nói của dân quê" Rõ ràng, trên phương d i ệ n nghệ thuật,

c ù n g c h u n g ý v ớ i các tác g i ả vừa nêu trên, Thanh Lãng cũng

n hất trí khi khẳng định tài thơ độc đáo "hoàn toàn Việt Nam" của

H ồ X u â n Hương được cụ thể hóa qua những biểu h i ệ n n h ư : dùng chữ nôm na (có thể hiểu là chữ Nôm hay chữ nghĩa hình

d â n kiểu ngôn ngữ" đầu đường, "xó chợ" trong dân gian), khác xa với kiểu chữ nghĩa hay ngôn từ của loại văn học quan phương đương thời Ngay 12T33Tở 12T33Tc h i tiết nhỏ này thôi, về nghệ

t h u ậ t thơ Xuân Hương như vừa nêu trên cũng đã hé 12T33Tmở 12T33Tc h o ta thấy gián tiếp (do không được đề cập một cách trực tiếp) sự gặp gỡ với ngôn từ của ca dao, tục ngữ - trong mối quan 12T33Thệ 12T33Tvới văn học dân gian

của thơ Nôm H ồ Xuân Hương Cùng trong năm 1953, tạp 12T21Tc h í 12T21T

"Nhân loại" [86]., Hồng Tú Hồng trong một loạt bài báo liên liếp trên một số k ỳ của tạp chí n à y đã bày tỏ nhiều bế tắc khi

lý giải cho một câu hỏi "có hay không thơ của một bà Hồ Xuân Hương đích thực ?" Lẽ tất nhiên, chúng tôi không quan tâm đến những vấn đề đặt ra, ngoài phạm vi nghiên cứu

c ó liên quan của luận án Nhưng,chúng tôi cố gắng chọn lựa

và trích chọn những nhận xét của tác giả về thơ Nôm Xuân Hương trong trường ảnh hưởng, quan hệ với thơ ca dân gian như : phong dao, tục ngữ Ở chỗ này, Hồng Tú Hồng cho biết: "Thơ

X u â n Hương cũng như bao phong dao tục ngữ đã có một tính

c á c h siêu luân, đã vượt ra12T24T k h ỏ i lên trên bao nhiêu k h e n chê

b ì n h l u ậ n của thế nhân", ở chỗ khác, tác giả cho thấy sự "gặp gỡ" rất có ý nghĩa giữa thơ N ô m X u â n H ư ơ n g và v ă n học d â n giàn c ù n g là t h à n h tố quan t r ọ n g c ủ a v ă n hóa d â n gian -folklore n h ư chúng ta đ ã biết) Điều n à y được thể hiện ở chỗ tác giả viết " t h ơ Hồ X u â n Hương vẫn được truyền tụng, thơ Hồ

X u â n Hương vẫn được thuộc lòng, thơ Hồ X u â n H ư ơ n g v ẫ n được truyền bá trong q u ả n g 21T24Tđ ạ i 21T24Tq u ầ n c h ú n g " Nếu n h ư ở

n h ậ n x é t ban đ ầ u , tác giả cho thấy, sự g ầ n gũi n h a u trong

t í n h chất, p h o n g 21T24Tcách 21T24Tthể hiện c ủ a thơ Nôm X u â n Hương v ớ i

p h o n g dao, tục ngữ; Thì 14T24Tở 14T24Tnhận 21T24Tx é t th ứ 21T24Thai, tác giả bài viết lại h é

mở cho ta thấy một n h ậ n xét - theo chúng tôi là điểm 14T24Tkhởi đầu

c h í n h là ở 14T24Tquy luật tiếp nhận 14T24TN ó i cách k h á c , 21T24Tn g ắ n g ọ n , 21T24Ttác giả

p h á t hiện q u y luật tiếp nhận, truyền tải, thông tin của văn học

d â n gian cũng giống n h ư q u y luật tiếp n h ậ n , truyền tải, thông tin của thơ N ô m X u â n H ư ơ n g Có nghĩa là bằng con đường truyền miệng (là c h ủ yếu) Suy rộng hơn, chúng ta còn dễ d à n g thấy được một điểm gặp gỡ thú vị khác chính là 14T24Tở 14T24Tc hổ : cũng

n h ư ca d a o , tục ngữ, phong dao, d â n ca, thơ Nôm Hồ X u â n Hương 21T24Tc ũ n g cho 21T24Tphép và chấp n h ậ n một "khoảng trống" khá

t h o á n g , linh đ ộ n g , n h ạ y 21T24Tcảm c h o 21T24Tngười thưởng 24T29Tt h ứ c h a y 24T29Tđối 24T29T

t ư ợ n g t i ế p n h ậ n t á c24T29T phẩm Quả là có n h ư thế, đọc một câu ca dao, một c â u tục n g ữ - nhất là n h ữ n g câu ca tình nghĩa, triết

lý, người 21T24Tđọc 21T24Tt ù y t h e o từng v ă n cảnh mà có cách thưởng thức cảm n h ậ n , trong từng văn cảnh k h á c n h a u Đặc biệt, cũng

n h ư những câu đ ố tục giảng t h a n h , 21T24Ttự 21T24Tmỗi bài thơ 21T24Tc ủ a 21T24TX u â n Hương đ ã h à m chứa cái nghĩa được "phô r a " một nghĩa

" k h ô n g s a o dấu đ i được" Sau cùng, c ũ n g n h ư ca dao, tục ngữ, thơ N ô m X u â n Hương c ũ n g 21T24Tcó 21T24Tđược sức gợi c ả m sâu sa, lan tỏa cho người đọc

gì tương tự n h ư Bô-ca-xio6, R a b e l a i s và Xec-văng-tet Có

l ẽ , k h ô n g p h ả i đ ợ i đến lúc sau này v ớ i p h á t kiến c ủ a M.Backhtin về Rabelais, mà 21T24Ttiếp 21T24Tđó n ữ a là những bài n g h i ê n cứu của c h u y ê n gia v ă n học Việt Nam, n h à Việt N a m h ọ c , đồng thời cũng là một trong n h ữ n g chuyên gia h à n g đ ầ u về

Hồ X u â n Hương -Tiến Sĩ N I N i cu lin, q u a n h ữ n g bài nghiên cứu của ông về Hồ X u â n Hương ( c ũ ng liên tưởng tới hiện tượng Rabelais), n h à nghiên cứu lịch sử Việt N a m đ ã liên tưởng rất phù h ợ p giữa tiếng lòng của thơ Nôm X u â n Hương, với tiếng nói lên á n chế độ p h o n g kiến áp bức bóc lột, trong

n h ữ n g mưu kế tài trí c ủ a n h â n dân q u a hình ả n h Trạng

Q u ỳ n h , với tiếng cười khoái trá, đ ầ y ắ p sự sống trong những hình tượng "kỳ dị" mà Rabelais để lại trong sáng tác c ủ a ông

T ó m lại, nếu n h ư các tác giả n h ư Hoa B ằ n g , N g u y ễ n Duy Diễn, Nguyễn Sĩ Tế, T h a n h L ã n g , H ồ n g Tú Hồng nhìn thấy điểm gặp gỡ c h u n g giữa t h ơ N ô m H ồ X u â n H ư ơ n g và thơ ca

d â n gian (ca dao, tục ngữ, phong dao ) ; thì đến Thanh Lương, ông p h á t giác thêm một điều, đó là sự gặp gỡ;đồng cảm của thơ N ô m X u â n Hương với hình tượng Trạng Q u ỳ n h (thuộc nhóm truvện cười d â n gian Việt N a m khá nổi tiếng độc

đ á o và lý thú) - một khía cạnh mà p h ạ m vi nghiên cứu văn

hóa-d â n g i a n phải đ ề cập Tác giả đã đồng thời tìm ra tiếng n ó i chung, ngọn nguồn c h u n g của các tác giả n h ư Bô-ca-xi-ô với tập t r u y ệ n "Mười ngày" (Le Démcáeron) c ủ a n h à văn và n h â n

v ă n người Ý thế kỷ XIV, v ớ i hình tượng n h â n v ậ t đ ạ i bịp

X i a p p e n l e t t ô l à m ta liên tưởng đến n h â n vật Trạng Quỳnh luôn coi thường mọi thánh t h ầ n , luôn t h ô n g minh, tài trí, mặc d ù có lúc phải lèo l á , n h ư n g cuối cùng, luôn thể hiện được sự chiến

t h ắ n g c ủ a lương tri, của lẽ phải, của tiếng nói chống á p bức thống trị Tác p h ẩ m thơ Nôm c ủ a X u â n Hương đ ã g ắ n rất chặt v ớ i truyện d â n gian Việt Nam - đặc biệt là trong kho tàng

n h ữ n g câu chuyện Trạng N ă m 1956, trong "Hồ X u â n Hương tác giả thế kỷ XIX" [262], tác g i ả Đỗ Thúc Vịnh có n h ậ n xét

"Văn Xuân Hương là văn t h u ầ n t ú y Việt Nam không có những

d a n h từ k i ê u k ỳ , q u ý phái, k h ô n g lạm dụng điển cổ n h ư

v ă n học b á c học mà giản dị, tự nhiên " N h ữ n g n h ậ n xét

n g ắ n g ọ n trên n ằ m trong nghệ t h u ậ t biểu h i ệ n c ủ a thơ N ô m

X u â n Hương24T29T; C ũ n g 24T29Tgần gũi với nghệ t h u ậ t thể hiện c ủ a ca

dao, tục ngữ, d â n ca Việt Nam xưa C ù n g n ă m đó, n ă m 1956,

t r ê n "V ă n hóa nguyệt s a n " [35], Vân Cương trong bài "Nữ sĩ

Hồ X u â n H ư ơ n g " một lần nữa khẳng đ ị n h nghệ t h u ậ t thi

p h ẩ m thơ Nôm X u â n Hương hoàn toàn nghiêng về phía bình

d â n bởi vì "thi văn c ủ a bà rất nôm n a , giản dị, k h ô n g có

n h ữ n g H á n tự k h ô khan B à d ù n g 14T24Tnhững tiếng bình dân, như

t h i vị" Ở đây, một lần nữa cho thấy sự thống nhất các ý kiến

c ủ a các tác giả về ả n h h ư ở n g và q u a n h ệ của thơ Nôm

X u â n Hương với thi ca bình d â n , n h ư đ ã n ê u 14T24Tở 14T24Tp h ầ n trên 24T

N ă m 1956, Nguyễn Sĩ Tế trong "Hồ X u â n Hương" một l ầ n nữa cho thấy "tính chất d â n tộc" trong sáng tác thơ Nôm c ủ a

X u â n Hương Bằng lối nhận xét tinh tế, thấm đậm chất văn chương, tác giả nhận xét : "trong những yếu tố tác thành tư tưởng của Hồ X u â n Hương, c h ú n g ta p h ả i kể tới d â n tộc Có thể nói rằng, từ thế kỷ XIX trở về trước, trong l ú c v ă n chương Việt N a m hãy còn nặng mang ả n h hưởng của H á n học, Hồ

X u â n Hương 14T24Tl à tác giả đã trở về với dân tộc nhiều nhất, 14T24Tk h ô n g những trong lối cảm nghĩ mà còn trong cả phép sống nữa " Để

có thể p h â n tích được "tính d â n tộc" trong sáng tác thơ N ô m

c ủ a X u â n Hương, e rằng còn cần nhiều h ơ n n h ữ n g d ẫ n liệu để

x e m x é t Vì v ậ y , tác giả giới h ạ n thuộc tính d â n tộc mà thơ

N ô m X u â n Hương thể hiện, c h í n h là ở chỗ thơ Nôm X u â n Hương đã thể hiện được 14T24T"cái thần trí và hồn tính vững vàng hơn ai của người Việt Nam mà óc trào lộng chì là một biểu hiện" 14T24TC h ú n g tôi

c ả m ơ n tác giả đ ã góp thêm một sự g ợ i ý cho c h ú n g tôi về phương h ư ớ n g nghiên cứu trong tiếng cười trào lộng c ủ a thơ

N ô m X u â n H ư ơ n g Tiếng cười trào lộng, h a y óc trào lộng đ ầ y triết lý của người Việt xưa từng đã được thể h i ệ n trong k h o tàng

v ă n học d â n gian, trong ca d a o trào lộng, trong truyện cười, truyện tiếu lâm, q u a biết bao câu đ ố "tục" mà " t h a n h " khôi hài,

d í dỏm,mà thơ N ô m X u â n Hương chắc k h ô n g thể d ử n g dưng, lạnh lùng h a y chối từ tiếp n h ậ n .Tiếp n h ậ n cùng với sự

s á n g tạo đ ể trở n ê n độc đ á o c ủ a "riêng X u â n Hương" Vẫn l à

n ă m 1956, Tiêu Diêu trong cuốn sách có tính chất l u ậ n đề về "Thơ

ca Hồ X u â n H ư ơ n g " [39] c ũ n g đ ã góp p h ầ n tìm hiểu t í n h chất d â n tộc trong thơ X u â n Hương N h ấ n m ạ n h tính độc đáo trong thơ Nôm X u â n Hương, tác giả viết, "Bất cứ bài thơ nào

c ủ a n ữ sĩ cũng n h ư được đóng một d ấ u riêng, k h ô n g trà trộn

l ẫ n được với bất cứ thơ ca của một t h i s ĩ t r o n g t h ờ i đ ạ i nàng

h a y trước thời đ ạ i nàng" Ta lưu 14T24Tý 14T24Tđến cách so s á n h của tác giả : so

s á n h t hơ Nôm X u â n H ư ơ n g với n h ữ n g thơ ca của những thi

sĩ trong dòng v ă n học viết trước đó và cùng thời với X u â n

H ư ơ n g Để từ đ ó cho thấy tính chất khác biệt trong thơ X u â n

H ư ơ n g , ở phần tiếp sau, Tiêu Diêu cho thấy rõ tính chất "độc

đ á o " ấy được thể h i ệ n 14T24Tở 14T24Tchỗ thơ N ô m X u â n Hương là 21T24T" mộ t 21T24T

thứ văn mộc mạc, í t d a n h từ chữ N h o , í t đ i ể n c ố , c h í n h vì 21T24T

thế 21T24Tm à c à n g s á t s á c h vở d â n chúng và phù hợp với sự hiểu biết

v à trí n h ớ của người dân Thơ Hồ X u â n Hương còn được người

tự p h á t ) được 21T24Tchứa đ ự n g trong n h ữ n g câu ca d a o , h ò , vè,

t r u y ệ n cười, t r u y ệ n tiếu lâm, 21T24Ttruyện Trạng c ủ a n ề n văn học

b ì n h d â n x a xưa Cũng n h ư bao người yêu 21T24Tmến t h ơ 21T24TN ô m X u â n Hương, mảng thơ giàu sức sống n h ư ca 21T24Tdao, 21T24Ttục ngữ 21T24Tngàn 21T24Tđ ờ i của người d â n đất Việt, N g u y ễ n Sĩ Tế đã nhắc nhở với n h ữ n s thế hệ nghiên cứu Hồ X u â n Hương,c ũ n g n h ư n h ữ n g độc giả của X u â n H ư ơ n g rằng : "xin chớ nhìn Hồ Xuân Hương ở một khía cạnh, theo một hướng, một chiều, dựa vào một vài sự kiện rời rạc, những; toan tính nhất thời, xin cho được toàn diện, tế nhị và trầm tĩnh hơn trong văn chương Bạn có bao giờ gặp được nhà thơ nếu cứ khước từ không cùng người sáng tạo" Xin được hiểu thêm những ý tứ sâu xa hơn, từ lời đề nghị của tác giả, rằng để hiểu nhà thơ cũng như thi phẩm của

X u â n Hương, cần thiết phải "toàn diện", "tế nhị" Xét theo

q u a n điểm nghiên cứu liên ngành ngày nay, chúng tôi thấy lời

đề nghị ấy hoàn toàn có cơ sở và thể hiện ý nghĩa rất mới, rất thời sự đối với nghiên cứu, phê bình Chỉ có và bằng với

phương pháp nghiên cứu toàn diện, liên ngành, thơ Nôm Hồ

X u â n Hương nghiên cứu trong hệ thống hoàn cảnh lịch sử, văn học, trong quan hệ với văn học dân gian, với tập tục, hội

h è , n g h i lễ, trò chơi của dân gian xa xưa cũng theo cách mà

M B a k h t i n c h o thấy, chúng ta mới mong và h y vọng có thể

"giải mã" được hiện tượng thơ N ô m Hồ X u â n H ư ơ n g v ớ i bao điều ẩn chứa những triết lý sâu x a mà d â n gian cũng từng ấp ủ,

q u a n h ữ n g câu trào lộng, q u a n h ữ n g câu bông đ ù a c ủ a H ề 21T24T

g ậ y , n h ữ n g L ậ p tục, trò c h ơ i và lễ h ộ i d â n g i a n

24T

Sau Hoa Bằng, n ă m 1957 ông V ă n Tân với "Hồ X u â n Hương v ớ i các giới p h ụ nữ v ă n học và giáo dục" [1 9 7 ] đ ã đề cập về thơ X u â n Hương k h á đ ầ y đ ủ ( d ù không tránh khỏi

n h ữ n g điều chưa thỏa đáng) Không h ề né tránh hiện tượng

"tục", "dâm" xuất h i ệ n trong thơ Nôm Hồ X u â n Hương, x u ấ t

p h á t từ ngôn ngữ và hình tượng m ậ p mờ "hai nghĩa" và tác giả

đ ã tìm cách lý giải h i ệ n tượng n à y từ vấn đề xã hội Đó là phương p h á p có tính chất lý l u ậ n t r u y ề n thông Các nhà nghiên cứu cho thấy p h ả i nghiên cứu đ ã hiện tượng v ă n học trong

h o à n cảnh lịch sử cụ thể c ủ a n ó Trên cơ sở đó, V ă n Tân đưa

r a n h ữ n g lời giải đ á p thỏa đ á n g "hiện tượng dâm" trong thơ

Hồ X u â n Hương không chỉ là một biểu hiện sinh lý, phải có một nguồn gốc k h á c nữa Nguồn gốc c ủ a chế đ ộ xã h ộ i và tình

h ì n h x ã hội đương thời : "Không tìm cho ra n g u ồ n gốc ấy,

m à cứ giải thích riêng lẻ vấn đề cá tính của Hồ X u â n Hương, thì

sẽ p h ạ m sai lầm lớn." N h ư Nguyễn H ữ u Tiến trong "Giai n h â n

di mặc đã n h ậ n x é t [222] Đọc kỹ chỗ n à y , 21T24Tta 21T24Tthấy Văn Tân cũng đã cho r ằ n g yếu tố "tục", "dâm" trong thơ Nôm X u â n

Hư ơ n g có lẽ có thấy ả n h h ư ở n g c ủ a phong tục tập q u á n Cho đến bây giờ, n h ữ n g l ý giải của V ă n Tân v ẫ n hết sức hợp lý, trên những điều vừa được c h ú n g tôi trình b à y Song song với ý kiến

t r ê n , c h ú n g tôi đ ặ c biệt chú 14T24Tý 14T24Tđến n h ữ n g trang viết khá k ỹ lưỡng cho thấy ả n h hưởng, sáng tạo c ủ a thơ Nôm X u â n Hương

b ắ t n g u ồ n từ cội nguồn của v ă n học dân gian Tác giả viết :"ca dao, tục n g ữ n h ư đ ã ă n sâu v à o ý thức X u â n H ư ơ n g để rồi biến t h à n h những câu thơ rất đặc biệt, rất Việt N a m l à m cho người ta h ễ đọc lên là cảm thấy q u e n thuộc n g a y và nhớ ngay " Trong v ă n học dân gian, có một bộ p h ậ n khá lý t h ú , đó là câu đố tục giảng t h a n h và truyện tiếu lâm Văn Tân không c h ỉ thấy được ả n h h ư ở n g c ủ a ca dao, t ụ c ngữ, p h o n g d a o đ ổ i v ớ i thơ Nôm Hồ X u â n Hương, mà còn thấy được thơ N ô m X u â n Hương còn được 14T24Tnảy nở mội cách tài tình, trên cơ sở của kho làng