Bài giảng Bệnh da do nấm sợi - ThS.BS. Nguyễn Thị Trà My

Bài giảng gồm các nội dung đặc điểm của chủng nấm gây bệnh chính, triệu chứng của bệnh da do nấm sợi, điều trị các bệnh nấm da thường gặp, nấm móng, nấm trụi tóc không viêm, bệnh nấm tóc viêm, soi tươi nấm...

Bệnh da do nấm sợi

ThS BS Nguyễn Thị Trà My

Mục tiêu

■ 1 Nêu được đặc điểm của chủng nấm gây bệnh chính

■ 2 Nêu được triệu chứng của bệnh da do nấm sợi

■ 3 Điều trị được các bệnh nấm da thường gặp

Đại cương

Đại cương

■ Nhiễm nấm nông ở da phổ biến

■ Ái tính chọn lọc với chất keratin của da và phần phụ

■ Các chủng nấm khác nhau tạo ra phản ứng viêm với các mức độ khác nhau

■ Không gây bệnh ở niêm mạc

Dich tễ học

■ Tuổi mắc bệnh:

– Trẻ em: da đầu, tóc, da mặt

– Người lớn: bẹn, chân, tay, râu

■ Cách lây truyền: Người, súc vật, đất

■ Yếu tố thuận lơi: Môi trường, tại chỗ, toàn thân

Yếu tố thuận lợi

Cơ chế bệnh sinh

Nguyên nhân

■ Epidermophiton

■ Microsporum

■ Trichophyton

Da Tóc Móng Đặc điểm

Epidermophiton + - - Chỉ có 1 chủng

Microsporum + + - M Canis (+++)Nhiều chủng

Trichophyton + + + Nhiều chủng

■ Phóng thích chất trung gian hóa học => phản ứng viêm

■ Phản ứng viêm tùy thuộc nhiều yếu tố: chủng nấm, đáp ứng MD, vị trí…

lâm sàng

(1) Nấm da thân

■ Tên gọi khác: hắc lào, bạch điếng

■ Nguyên nhân: T concentricum, T rubrum, T mentagrophytes

■ Vị trí: khắp cơ thể, trừ các kẽ, LBT, LBC

(1) Nấm da thân (tt)

■ Chẩn đoán phân biệt:

– Viêm da cơ địa

– Viêm da tiếp xúc

– Vảy nến

– Vảy phấn hồng Gilbert

Ngứa Mụn nước rải rác trên

nền đỏ da

Giới hạn ko rõ

Vị trí: tùy tuổi

Ngứa Mụn nước rải rác trên

nền đỏ da

Giới hạn ko rõ

Tiền sử tiếp xúc

Bệnh mạn tính

Đỏ da + vảy da trắng dày

Ko có mụn nước

Vị trí: đối xứng, vùng tỳ đè

Phát ban toàn thân

“Mảng mẹ”

Vị trí: phân bố hình cây thông noel

(2) Nấm kẽ: kẽ nhỏ

■ Nguyên nhân: T mentagrophytes, T rubrum

■ Vị trí: thường gặp kẽ 3-4 bàn chân, kẽ ngón tay ít gặp

■ Lâm sàng:

– Tổn thương ẩm ướt, vảy da lớn màu hơi trắng

– Bong vảy nhỏ khô

– Đường nứt không đau

■ Biến chứng: bội nhiễm, lan rộng (bàn chân khô/ tang sừng/ mụn nước, bọng nước)

(2) Viêm kẽ lớn

■ Nguyên nhân: T rubrum, E floccosum (inguinale)

■ Thường lây từ kẽ chân, lòng bàn chân

■ Vị trí: kẽ bẹn, kẽ mông, kẽ nách

■ Lâm sàng:

– Ngứa

– Đỏ da, bong vảy nhỏ, bờ viền đỏ rõ, mụn nước

– Đám tròn nhỏ, đỏ, ngứa => lan rộng thành mảng ko đối xứng

– Tiến triển li tâm

Bề mặt bóng, xuất tiết

Nứt ở đáy kẽ

Nhiều mụn mủ vệ tinh Dấu bong viền vảy da

Mảng màu nâu

Đèn Wood màu hổ phách

Soi nấm (-)

Giới hạn rõ Đối xứng với đáy nếp gấp

Có thể kèm tổn thương da, móng

Rát +++, ngứa Mụn nước hóa mủ nhanh Đáy nếp gấp ko bị tổn thương

Bờ tổn thương phân tán Tính chất thành đường

(3) Nấm móng

■ Nguyên nhân: T rubrum, T mentagrophytes

■ Thường xuất phát từ nấm kẽ chân

■ Vị trí: móng ngón 1 bàn chân (+++), móng tay ít gặp hơn

■ Lâm sàng:

– Khởi phát từ bờ tự do, giữa keratin và giường móng

– Móng dày + thay đổi màu móng => tách móng

– Có thể khởi đầu bằng hủy móng

– Ko đối xứng

– Không viêm quanh móng

Kèm tổn thương da Biểu hiện móng: đối xứng loạn dưỡng móng, tách móng,

rỗ móng

(4) Nấm da đầu (tt): Nấm trụi tóc không viêm

■ Tóc gãy ngang da đầu, hình ảnh giả trụi tóc

■ Có 2 dạng thường gặp:

– Trụi tóc do Microsporum (mảng lớn)

– Trụi tóc do Trichophyton (mảng nhỏ)

(4) Nấm da đầu (tt): Nấm trụi tóc không viêm

Trụi tóc do Microsporum (mảng lớn)

■ Mảng lớn (đường kính vài cm), số lượng ít

■ Gãy cách mặt da đầu vài mm, độ cao gần như nhau

■ Da đầu: vảy trắng xám, nhỏ, ít viêm, ranh giới rõ

■ Đèn Wood: huỳnh quang xanh lục +++

(4) Nấm da đầu (tt): Nấm trụi tóc không viêm

Trụi tóc do Trichophyton (mảng nhỏ)

■ Mảng nhỏ nhiều vảy da, vảy tiết

■ Tóc gãy không đều, sát da đầu, một số sợi nguyên vẹn

■ Đèn Wood: Không phát huỳnh quang

(4) Nấm da đầu (tt): Nấm trụi tóc không viêm

Nấm tổ ong Kerion:

■ Nguyên nhân: M canis, M gypseum, T verrucosum

■ Lâm sàng:

– Ngứa thay đổi, rất đau khi bội nhiễm

– Sưng hạch cổ nếu lan rộng

– Một/ nhiều mảng, giới hạn rõ

– Viêm mủ nang tóc, chảy dịch mủ nhầy

– Tóc ko gãy ngang nhưng dễ rụng khi kéo tóc hay rụng tự nhiên

– Rụng tóc do sẹo

■ Đèn Wood: không phát huỳnh quang

(4) Nấm da đầu: Bệnh nấm tóc viêm

Nấm lõm chén Favus:

■ Nguyên nhân: Trichophyton schoenleinii

■ Lâm sàng:

– Mảng đỏ quanh nang lông với vảy nhẹ è sẩn nang lông màu

đỏ vàng với vảy tiết màu vàng

– Rụng tóc do sẹo

– Tóc xung quanh khô

Chẩn đoán phân biệt

■ Bong vảy da đầu:

(5) Nấm râu

■ Nguyên nhân: T verrucosum, T mentagrophytes

■ Lâm sàng:

– Ngứa, căng tức, đau

– Viêm đỏ nang chân lông (râu), có dịch mủ và vảy tiết

– Râu dễ rụng tự nhiên hay do nhổ

– Thể nặng có dạng tổ ong và để lại sẹo

– Tổn thương da xa nơi nhiễm dermatophytes nguyên phát

– Biểu hiện đa dạng:

■ Sẩn nang lông hay ko ở nang lông

■ Mụn nước ở bàn tay, bàn chân

■ Hồng ban nút

■ Mày đay

■ Erythema annulare centrifugum

PHẢN ỨNG ID (tt)

■ Chẩn đoán phản ứng ID khi có các điều kiện sau:

– Bị bệnh da dermatophyte ở 1 vị trí nào đó trên cơ thể

– Ko tìm thấy nấm trên phát ban ID

– Phát ban ID biến mất khi điều trị bệnh nấm da sạch sẽ

Cận lâm sàng

Các xét nghiệm

■ Soi tươi nấm với dd KOH 10%

■ Nuôi cấy nấm trên môi trường Sabouraud

■ Đèn Wood

■ Mô bệnh học

Soi tươi nấm

■ Bệnh phẩm:

– Nấm da thân: rìa tổn thương hoạt động

– Nấm da đầu: nhổ nguyên sợi tóc

– Nấm móng: vảy dưới móng

■ Điều kiện: ko thoa thuốc kháng nấm trước khi lấy mẫu XN 2-3 tuần

■ Kết quả: thấy sợi nấm

Nuôi cấy nấm

■ Phân lập được nấm sợi sau 3 tuần

■ Có thể làm kháng nấm đồ

Chỉ định

■ Trường hợp nghi ngờ chẩn đoán

■ Bắt buộc: nấm tóc, nấm móng (chẩn đoán xác định và kiểm tra sau điều trị)

■ Điều trị nấm da thất bại

Chẩn đoán

Chẩn đoán

■ Chủ yếu dựa vào lâm sàng

■ Cận lâm sàng giúp khẳng định chẩn đoán

Chẩn đoán phân biệt

■ Nấm da nhẵn: viêm da dạng đồng tiền, vảy nến

■ Nấm kẽ: viêm kẽ do candida/VK, erythrasma, VN thể đảo ngược

■ Nấm móng: viêm móng do candida/VK, VN móng

■ Nấm da đầu: viêm da tiết bã, viêm da tiếp xúc,VN da đầu, rụng

tóc vùng

Điều trị

Nguyên tắc điều trị

■ Thời gian, PP điều trị tại chỗ hay toàn thân: tùy thuộc vị trí

■ Nấm da đầu, nấm móng: xét nghiệm nấm trước điều trị

■ Theo dõi phát hiện TDP của thuốc: dị ứng, men gan…

Nấm vùng da nhẵn, kẽ

■ Tại chỗ: 1-2 lần/ngày trong 2-6 tuần

■ Toàn thân: lan rộng, lòng bàn tay chân, từ 2– 4tuần

Nấm móng

■ Mài móng/ hủy móng bằng hóa chất

■ Thuốc thoa tại chỗ không hiệu quả

■ Phối hợp tại chỗ và toàn thân trong ít nhất 2-6 tháng:

– Terbinafin

– Itraconazole

– Fluconazole

– Griseofulvin

Thuốc kháng nấm thường dùngBôi tại chỗ:

Thuốc kháng nấm thường dùng (tt)

Toàn thân:

■ Griseofulvine 500mg/viên: 20mg/kg/ngày

■ Terbinafine 250mg/viên: 3 - 6mg/kg/ngày (250mg/ngày)

■ Itraconazole 100mg/viên: 3 - 5mg/kg/ngày (200mg/ngày)

Chú ý thêm

■ Chống chỉ định Ketoconazole uống

■ Nấm dạng tổ ong: có thể phối hợp thêm:

– Prednisolon 0,5 mg/kg/ngày

– giảm liều dần trong 7-10 ngày

■ Ko dùng các thuốc kháng nấm: Nystatin, Amphotericin B

– Về thực hành: dành riêng cho nấm lây từ người sang người

■ Chống các yếu tố khởi phát: Chống ẩm, vệ sinh sạch sẽ…