Tiếp tục hoàn thiện hơn các kỹ thuật điều trị tại chỗ viêm mũi xoang trước đây nhằm đem lại sự an toàn và hiệu quả trong chẩn đoán và điều trị cho bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính, chúng tôi xin giới thiệu phương pháp bơm rửa xoang qua lỗ thông tự nhiên bằng kim đầu tù tại Bệnh viện Thống Nhất. Mục đích: Giới thiệu một phương pháp cùng với trang thiết bị mới như kim đầu tù do BS CKII Nguyễn Vĩnh Phước tự tạo.
Trang 1GIỚI THIỆU PHƯƠNG PHÁP BƠM RỬA XOANG QUA LỖ THÔNG TỰ NHIÊN BẰNG KIM ĐẦU TÙ ĐỂ ĐIỀU TRỊ BỆNH LÝ VIÊM XOANG TẠI BỆNH VIỆN THỐNG NHẤT
Nguyễn Vĩnh Phước * , Lê Nhật Vinh * , Bùi Thị Kim Dung * , Đoàn Thị Tuyết Minh *
TÓM TẮT
Đặt vấn đề: Tiếp tục hoàn thiện hơn các kỹ thuật điều trị tại chỗ viêm mũi xoang trước đây nhằm đem lại
sự an toàn và hiệu quả trong chẩn đoán và điều trị cho bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính, chúng tôi xin giới thiệu phương pháp bơm rửa xoang qua lỗ thông tự nhiên bằng kim đầu tù tại Bệnh viện Thống Nhất
Mục đích: Giới thiệu một phương pháp cùng với trang thiết bị mới như kim đầu tù do BS CKII Nguyễn
Vĩnh Phước tự tạo
Đối tượng và phương tiện áp dụng: Chúng tôi chỉ dùng phương pháp này cho bệnh nhân từ 16 tuổi trở
lên Sử dụng kim đầu tù có nhiều góc cong cùng các phương tiện hỗ trợ khác như hệ thống nội soi
Kết quả: Chúng tôi đã điều trị cho 50 trường hợp BN Tất cả đều giảm và hết triệu chứng cơ năng của bệnh
lý viêm mũi xoang
Kết luận: Phương pháp này là một bước hoàn thiện hơn các kỹ thuật điều trị tại chỗ viêm mũi xoang trước
đây nhằm đem lại sự an toàn và hiệu quả trong chẩn đoán và điều trị cho bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính
Từ khóa: viêm mũi xoang, kim đầu tù
ABSTRACT
ENDOSCOPIC RHINOSINUS WASHING BY USING SUCTION PIPES FOR RHINOSINUSITIS
TREATMENT AT THONG NHAT HOSPITAL
Nguyen Vinh Phuoc, Le Nhat Vinh, Bui Thi Kim Dung, Doan Thi Tuyet Minh
* Ho Chi Minh City Journal of Medicine * Supplement of Vol 23 - No 3 - 2019: 184 – 189
Backgrounds: Improving the techniques of diagnosing and local treatment of chronic rhinosinusitis to give
the CRS patients the effect, safety in diagnosing and treatment of CRS, we present a method – Endoscopic Rhinosinus washing by suction pipe at Thong Nhat Hospital
Objective: The purpose of this report to present a method using suction pipe designed by Dr Nguyen
Vinh Phuoc
Material: We only apply this method to the over 16 years old patients The patients got the treatments daily
or every two days in two - three weeks With the sinus-endoscopic device, suctional pipes designed by Dr Nguyen Vinh Phuoc and utilization of short acting local anesthesia, purulence and inflammatory liquid were removed from the sinus system and nasal passages Then we gave the topical antibiotic and corticoid therapy to reduce oedema of mucous membrane and infectious state
Result: 66 patients have been treated by this method, and their symptoms of CRS were completely recovered Conclusion: This method is a more complete step in the previous techniques of topical treatment of sinusitis
to provide safety and efficacy in the diagnosis and treatment of patients with chronic sinus rhinitis
Keywords: chronic rhinosinusitis, suction pipe
* Khoa Tai mũi họng Bệnh viện Thống Nhất
Trang 2ĐẶT VẤN ĐỀ
Rửa mũi xoang bằng nước muối sinh lý 9‰
vốn là phương pháp điều trị nội khoa viêm mũi
xoang mạn đơn giản và rẻ tiền đã có từ lâu
Trong sách Tai mũi họng thực hành của BS
Võ Tấn (năm 1968) đã mô tả cách tự rửa mũi
bằng bình nước muối treo trên cao với kim xịt tia
nước vào các hố mũi(3)
Ngoài ra trước đây còn có những tác giả
khác giới thiệu các phương pháp rửa mũi xoang
từ đơn giản đến phức tạp (1,2)
Năm 2009 tại hội nghị Tai mũi họng toàn
quốc An Giang chúng tôi cũng đã giới thiệu
dụng cụ đầu rửa mũi BSP
Năm 2011 tại hội nghị Tai mũi họng toàn
quốc Nha Trang (5/2011) chúng tôi giới thiệu bộ
10 ống (10 màu) rửa mũi xoang qua nội soi với
nhiều góc độ khác nhau (Hình 1)
Hình 1: Bộ rửa mũi xoang qua nội soi
Chúng tôi tiếp tục hoàn thiện với kim bơm
rửa đầu tù Nguyên tắc chính của chúng tôi là
nước được phun xịt vào các ngóc ngách bẩn (kể
cả đưa vào lỗ xoang bướm, xoang hàm, ngách
trán) với áp lực để đẩy chất bẩn ra ngoài rồi
được hút đi, đầu kim tù không gây tổn thương
vùng lỗ thông tự nhiên của xoang, can thiệp tối
thiểu để bảo vệ hệ thống thanh thải nhầy lông
chuyển sinh lý của xoang (Hình 2)
Hình 2: Bộ kim đầu tù bơm rửa xoang
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu mô tả hàng loạt ca
Đối tượng nghiên cứu
Tất cả bệnh nhân (BN) người trưởng thành được chẩn đoán viêm mũi xoang mạn tại khoa Tai Mũi Họng Bệnh viện Thống Nhất TP Hồ Chí Minh từ tháng 12/2018 đến tháng 04/2019
Tiêu chuẩn nhận bệnh
Tất cả BN thỏa đầy đủ các tiêu chuẩn sau: Bệnh nhân ≥ 16 tuổi, không phân biệt giới tính, chủng tộc, nghề nghiệp, nơi cư trú
Bệnh nhân được chẩn đoán viêm mũi xoang mạn điều trị tại khoa Tai Mũi Họng Bệnh viện Thống Nhất Thành phố Hồ Chí Minh
Bệnh nhân được thực hiện đầy đủ các bước thăm khám và xét nghiệm đáp ứng thông tin cần thu thập
Bệnh nhân đồng ý tham gia nghiên cứu
Tiêu chuẩn loại trừ
Tất cả BN có một trong các tiêu chuẩn sau: Bệnh nhân có các yếu tố làm bệnh khó điều trị trước đó: bệnh di truyền bất thường cấu trúc lông chuyển, hội chứng Kartagerner, systic fibrosis, các bệnh rối loạn miễn dịch
BN có bệnh mạn tính đường hô hấp như suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính
Hồ sơ bệnh án thiếu thông tin
BN không đồng ý tham gia nghiên cứu
Trang 3Phương pháp chọ mẫu
Cách chọn mẫu
Không xác suất, lấy tất cả những trường hợp
phù hợp theo tiêu chí chọn bệnh trong thời gian
nghiên cứu
Cỡ mẫu
Lấy mẫu thuận tiện Cỡ mẫu là 66 BN
Phương tiện nghiên cứu
Các phương tiện hỗ trợ:
Máy nội soi Olympus với màn hình chuyên
dụng CRT của Sony
Ống nội soi cứng 0º - 30º
Phòng nội soi
Máy hút có điều chỉnh áp lực
Máy phun xịt chuyên dụng
Đầu phun hút linh động
Thuốc co mạch: Rhinex 0,05% xịt vào hố mũi
2 bên với bình xịt BSP (Hình 3)
Xylocaine Jelly 2% dùng để tê hố mũi (Hình 4)
Dung dịch Natri Clorid 9‰ dùng để rửa,
dung dịch kháng sinh và dung dịch cortisone
đưa vào mũi xoang sau khi rửa (Hình 5)
Hình 3: Thuốc co mạch: Rhinex 0,05% xịt vào hố
mũi 2 bên với bình xịt BSP
Hình 4: Thuốc Xylocaine Jelly 2%
Hình 5: Dung dịch Natri Clorid 9‰, dung dịch
kháng sinh và dung dịch cortisone
Hình 6: Qui trình sử dụng các loại thuốc trong phun
rửa mũi xoang
Các bước tiến hành
Tất cả bệnh nhân nghi ngờ viêm mũi xoang mạn đều được thực hiện cùng một tiến trình sau: Hỏi bệnh sử, tiền sử, ghi nhận các triệu chứng lâm sàng
Hướng dẫn cho bệnh nhân tự đánh giá mức
độ triệu chứng cơ năng dựa trên bảng câu hỏi SNOT-22
Chụp CT scan mũi xoang 2 tư thế axial và coronal Ghi nhận các đặc điểm cấu trúc giải phẫu vùng mũi xoang của bệnh nhân trên CT scan đọc trên đĩa D-COM
Phương pháp thu thập
Các dữ kiện được thu thập thông qua hỏi bệnh sử, tiền sử, thăm khám lâm sàng và chụp
CT scan
Tất cả dữ liệu thu thập được lưu trữ vào bệnh án nghiên cứu được soạn sẵn Hình ảnh CT scan mũi xoang của bệnh nhân được lưu trữ vào đĩa DVD theo chuẩn D-COM
Trang 4Đặc điểm chung
Tuổi
Được tính bằng cách lấy ngày nhập viện
trừ cho ngày sinh của bệnh nhân, đơn vị tính
là năm
Giới
Chia làm 2 giới nam và nữ
Tiền sử
Tiền sử gia đình
Nếu có người nhà có quan hệ huyết thống
cấp 1 (bố mẹ, anh, chị em) bị bệnh lý về mũi
xoang, ghi rõ bệnh lý gì Có 2 giá trị: (1): có (ghi
rõ), (2): không
Tiền sử nội khoa
Có 5 giá trị: (1): Viêm mũi xoang, (2): polyp
mũi, (3): u lành tính (u xương, u sợi) hay các u ác
tính (carcinoma), (4): bệnh nội khoa khác (ghi
rõ), (5): không
Tiền sử ngoại khoa
Có 4 giá trị: (1): đã phẫu thuật mũi xoang,
(2): phẫu thuật khác (ghi rõ), (3): chấn thương
vùng mặt, (4): không
Triệu chứng lâm sàng
Bảng 1: Các triệu chứng chính và phụ của viêm mũi
xoang mạn
2 Chảy mũi trước/sau nhầy mủ 2b Ho
3 Nhức mặt, nặng mặt, căng mặt 3b Đau tai, nhức,
căng tai
4 Giảm ngửi, mất mùi 4b Đau nhức răng
5 Sốt (viêm xoang mạn tái phát) 5b Hơi thở hôi
6b Mệt mỏi 7b Sốt
Bảng 2: Thang điểm Lund – Mackay trên CT scan
Xoang hàm 0 - 2 0 - 2
Xoang sàng trước 0 - 2 0 - 2
Xoang sàng sau 0 - 2 0 - 2
Xoang bướm 0 - 2 0 - 2
Xoang trán 0 - 2 0 - 2
Phức hợp lỗ thông khe (OMC) 0 - 2 0 – 2
Các phim CT scan được chụp tại phòng CT scan – khoa chẩn đoán hình ảnh, Bệnh viện Thống Nhất TP Hồ Chí Minh và được đánh giá theo phân độ của Lund và Mackay 1993 Kết quả
được thể hiện theo Bảng 2
Thang điểm, trừ OMC
0: bình thường
1: mờ 1 phần hay nhiều xoang
2: mờ hoàn toàn 1 hay nhiều xoang
Đối với OMC
0: bình thường
2: tắc OMC
Đối với bất thường giải phẫu
0: không
1: có
Thực hiện bơm rửa trên bệnh nhân
Bệnh nhân được giới thiệu phương pháp và cách thực hiện
Đầu tiên BN ở tư thế ngồi được xịt thuốc co mạch Rhinex 2 lần cách nhau 5 phút Đợi thêm 5 phút đặt 2 que tăm bông tiệt trùng có tẩm jell Lidocain 2% xoa nhẹ mù vào vùng khe giữa và thành sau họng cho BN đợi từ 5 – 10 phút
Kế đến cho BN nằm trên bàn nội soi với tư thế đầu vượt khỏi mép bàn và hạ thấp, thả lỏng
ra cạnh bàn, mũi hướng thẳng lên trần Nếu rừa mũi (P) cho đầu BN nghiêng (P) 5º và ngược lại (giống như tư thế làm proetz) Tư thế rất quan trọng để tránh sặc
Qua nội soi, Bệnh nhân có thể được nắn hình cuốn dưới bằng que chuyên dụng, nắn chỉnh cuốn giữa về phía vách ngăn để mở rộng khe mũi giữa, giúp thao tác bơm rửa thuận lợi hơn Sau đó chúng tôi dùng kim đầu tù có nhiều góc cong 700, 900, 1100 để tiếp cận vào lỗ thông xoang hàm, bơm nước muối bằng xi lanh 10 cc, 20cc, rồi gắn máy hút qua kim đầu tù để hút mủ trong xoang Thao tác này được lặp đi lặp lại nhiều lần đến khi không thấy dịch mủ từ xoang
đổ ra nữa
Trang 5Phương pháp xử lý – phân tích số liệu
Chỉnh sửa và loại bỏ các bệnh án nghiên cứu
không đầy đủ thông tin
Tạo mã cho giá trị các biến số
Nhập số liệu vào máy tính
Quá trình xử lý và phân tích số liệu được
tiến hành bằng phần mềm SPSS
Đối với các biến số định lượng
Nếu tuân theo luật phân phối chuẩn: số
liệu sẽ được trình bày với số trung bình và độ
lệch chuẩn
Nếu không tuân theo luật phân phối chuẩn:
số liệu sẽ được trình bày với số trung vị và các
bách phân vị 25% và 75%
Đối với các biến số định tính
Số liệu sẽ được trình bày dưới dạng tần số và
tỉ lệ %
Kết quả được trình bày dưới dạng bảng, biểu
đồ và đồ thị
Các phép kiểm định
Để so sánh hai số trung bình
Đối với biến số có phân phối chuẩn: dùng
test t
Đối với biến số không có phân phối chuẩn:
dùng test Wilcoxon
Để so sánh hai tỷ lệ
Đối với biến số có tần số lý thuyết ≥ 4: dùng
test chi bình phương
Đối với biến số có tần số lý thuyết < 4: dùng
test Fisher
KẾ QUẢ NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu được thực hiện tại khoa Tai
mũi họng bệnh viện Thống Nhất, bao gồm 66
bệnh nhân viêm mũi xoang mạn, được khảo
sát các đặc điểm hình ảnh giải phẫu mũi xoang
trên CT scan, và bơm rửa xoang qua lỗ tự
nhiên, sau đó đánh giá lại triệu chứng lâm
sàng của bệnh nhân
Đặc điểm dịch tễ học mẫu nghiên cứu
Tỷ lệ giới tính của mẫu
Tỷ lệ nam:nữ là 1,4:1 trong bệnh lý viêm mũi xoang mạn
Tuổi
Bảng 3: Thống kê đặc điểm biến số tuổi trong mẫu
nghiên cứu
Lý do nhập viện
Bảng 4: Lý do đến khám và nhập viện
Chảy mũi trước/sau 15 22,7
Bệnh nhân viêm mũi xoang mạn đến khám chủ yếu với các triệu chứng nghẹt mũi (36,4%), chảy mũi trước/sau (22,7%), đau đầu (15,2%), ho (9,1%), các triệu chứng khác chiếm tỷ lệ thấp hơn: nặng mặt (6,1%), mất mùi (6,1%), nặng tai
(3,0%), hôi miệng (1,5%) (Bảng 4)
Đặc điểm lâm sàng
Triệu chứng cơ năng
Bảng 5: Tần số và tỷ lệ các triệu chứng cơ năng
Nghẹt mũi 61 61 92,4 92,4 Chảy mũi 63 63 95,5 95,5 Nặng mặt 56 56 84,8 84,8 Giảm khứu 28 29 42,4 43,9 Đau đầu 59 58 89,4 87,9 Đau tai 34 35 51,5 53,0
Triệu chứng cơ năng thường gặp nhất của bệnh nhân viêm mũi xoang mạn cao tuổi đến khám nhập viện là chảy mũi trước / sau cả bên
Trang 6(92,4%), ho (95,5%), mệt mỏi (92,4%), đau đầu
phải – trái lần lượt là 89.4% và 87.9%, các triệu
chứng ít gặp hơn lần lượt là nặng mặt (84,8%),
đau tai (51,5% - 53%), giảm khứu (42,4%- 43,9%),
hôi miệng (21,2%), sốt (16,7%), và đau răng
(1,5%) (Bảng 5)
BÀN LUẬN
Ngày càng nhiều công trình nghiên cứu
cũng như ứng dụng những sản phẩm để thuận
tiện cho việc rửa mũi xoang từ đơn giản đến
phức tạp Đây là phương pháp kết hợp của
nhiều thiết bị tiên tiến như máy nội soi mũi
xoang với bộ kim đầu tù nhiều góc làm sạch các
ngóc ngách của hố mũi xoang Đây cũng là lần
đầu Việt Nam hoàn thiện qui trình cũng như các
thiết bị hỗ trợ cho phương pháp này
Phương pháp này chừng mực nào đó có thể
cải thiện tình trạng khó chịu ở những BN đã
phẫu thuật nhưng bị tái phát, đồng thời đây là
phương pháp theo dõi và chăm sóc hố mổ rất tốt
cho bệnh nhân sau phẫu thuật nội soi mũi
xoang Cải thiện các triệu chứng cơ năng cũng
như thực thể đối với một số trường hợp có các
bệnh lý nội khoa khác đi kèm không cho phép
phẫu thuật hoặc những BN không muốn phẫu
thuật Đây là phương pháp hỗ trợ tốt vừa cho
điều trị nội khoa đơn thuần, vừa cho các trường
hợp điều trị FESS Có thể thực hiện trước và sau
FESS Tuy nhiên để thực hiện phương pháp này đôi khi phải hỗ trợ bởi các thủ thuật nhỏ như nắn cuốn dưới và giữa để làm rộng khe giữa hoặc khe trên (vùng lỗ xoang bướm)
Hạn Chế
Đòi hỏi phải có sự kiên trì của cả BS lẫn BN Đòi hỏi cơ sở phải có cùng lúc hai thiết bị chuyên dụng
KẾT LUẬN
Phương pháp rửa mũi xoang qua nội soi với máy phun hút và bộ kim đầu tù tại Bệnh viện Thống Nhất là một kỹ thuật mới để điều trị tại chỗ viêm mũi xoang mạn tính Phương pháp này là một bước hoàn thiện hơn các kỹ thuật điều trị tại chỗ viêm mũi xoang trước đây nhằm đem lại sự an toàn và hiệu quả trong chẩn đoán và điều trị cho bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Phạm Kiên Hữu (2010) Phẫu thuật nội soi xoang Nhà xuất bản
Y học, pp 104-107
2 Nguyễn Tấn Phong (2001) Phẫu thuật nội soi chức năng xoang
Nhà xuất bản Y học, pp 24-25
3 Võ Tấn (1968) Tai mũi họng thực hành tập I, pp.56-57 Nhà xuất
bản Y học
Ngày nhận bài báo: 15/05/2019 Ngày phản biện nhận xét bài báo: 20/05/2019 Ngày bài báo được đăng: 02/07/2019