Bài viết trình bày việc xác định quan điểm và nhận thức về sự kì thị và phân biệt đối xử của học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh đối với người nhiễm HIV/AIDS.
Trang 1THÁI ĐỘ CỦA TRẺ VỊ THÀNH NIÊN TẠI THÀNH PHỐ
HỒ CHÍ MINH ĐỐI VỚI NGƯỜI BỆNH NHIỄM HIV/AIDS
Nguyễn Thị Phương Lan*, Pranee Lundberg**, Đoàn Thị Anh Lê*
TÓM TẮT
Đặt vấn đề: HIV/AIDS và những hệ lụy mà gây nó gây ra cho cá nhân, gia đình, và xã hội là rất nặng nề
Nhiều chương trình phòng chống HIV/AIDS của các tổ chức chính phủ và phi chính phủ đã được thực hiện tại Việt Nam từ 1990 đến nay, tuy nhiên hiệu quả vẫn còn hạn chế Thái độ của cộng đồng đối với người nhiễm HIV/AIDS là một trong những rào cản lớn
Mục tiêu nghiên cứu: Xác định quan điểm và nhận thức về sự kì thị và phân biệt đối xử của học sinh trung
học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh đối với người nhiễm HIV/AIDS
Phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu định tính, phỏng vấn nhóm tập trung 38 học sinh tại hai trường phổ
thông trung học tại thành phố Hồ Chí Minh được thực hiện từ tháng 5 đến tháng 6/2014
Kết quả: Nghiên cứu cho thấy nhiều ý kiến trái chiều trong thái độ của trẻ vị thành niên đối với người
nhiễm HIV/AIDS, các nguyên nhân chủ yếu của thái độ tiêu cực là sợ bị lây nhiễm, liên quan đến giá trị đạo đức,
bị ảnh hưởng của người xung quanh đặc biệt là phương tiện truyền thông đại chúng
Kết luận: Học sinh ở hai trường phổ thông trung học có quan điểm tích cực lẫn tiêu cực đối với người nhiễm
HIV/AIDS, các nguyên nhân chủ yếu của thái độ tiêu cực là sợ bị lây nhiễm, liên quan đến giá trị đạo đức, bị ảnh hưởng của người xung quanh Nhận thức của học sinh về các hành vi, thái độ được cho là kì thị, phân biệt đối xử bao gồm: xa lánh, thờ ơ, không tạo điều kiện việc làm cho người nhiễm HIV/AIDS với nguyên nhân chính là sợ lây nhiễm, “dán nhãn” người nhiễm HIV/AIDS với hình ảnh mang tính tiêu cực, liên quan đến tệ nạn xã hội
Từ khóa: HIV, vị thành niên, kì thị, phân biệt đối xử
ABSTRACT
ATTITUDE OF HIGH SCHOOL STUDENTS IN HO CHI MINH CITY TOWARDS PEOPLE LIVING
WITH HIV/AIDS (PLWHAs)
Nguyen Thi Phuong Lan, Pranee Lundberg, Doan Thi Anh Le
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Supplement of Vol 19 - No 5 - 2015: 152 - 159
Introduction: HIV / AIDS and its consequences devastatingly impacts on individuals, families, and society
Many programs on HIV / AIDS organized by the government and NGOs have been conducted in Vietnam since
1990, but the effect is still limited The attitude of the community towards people with HIV / AIDS is one of the major barriers
Objectives: Explore the views, perceptions of stigma and discrimination of high school students in Ho Chi
Minh towards people living with HIV / AIDS (PLWHAs)
Methodology: Qualitative research, focus groups interviewed 38 students at two high schools in Ho Chi
Minh City was conducted from May to July 6/2014
* Đơn vị Huấn Luyện Kỹ Năng Điều Dưỡng - Kỹ Thuật Y Học- Khoa Điều Dưỡng Kỹ Thuật Y Học- Đại Học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
** Khoa y tế công cộng và Khoa học chăm sóc, Đại học Uppsala- Thụy Điển
Tác giả liên lạc: Nguyễn Thị Phương Lan ĐT: 0935459989 Email: nguyenthiphuonglan84@gmail.com
Trang 2Results: The research results show that mixed opinions in the attitude of adolescents, the main cause of
negative attitudes is fear of infection, related to the moral value, affected by people around especially negative representations of PLWHAs in mass media
Conclusion: Students in 2 high schools have inconsistent attitudes towards PLWHAs The main cause
includes exaggerated fears of HIV infection, related to the value morality, social affect Students’ awareness about behaviors, attitudes of stigma, discrimination consist of isolation, ignorance and not facilitating employment for people with HIV / AIDS which the main reason are fear of infection transmission, "labeling" PLWHAs with negative images, related to social evils
Key word: HIV, adolescent, stigma, discrimination
ĐẶT VẤN ĐỀ
Theo báo cáo mới nhất từ cục phòng chống
HIV/AIDS - Bộ Y tế, tính đến ngày 30/09/2014, cả
nước có khoảng 224.223 trường hợp hiện nhiễm
HIV, trong đó số người bệnh chuyển sang giai
đoạn AIDS khoảng gần 70.000 ca Mặc dù số
người mới nhiễm HIV có xu hướng giảm trong 7
năm trở lại đây, tuy nhiên số ca mắc mới vẫn ở
mức cao từ 12.000 đến 14.000 trường hợp mỗi
năm Con số trên cũng phản ánh rằng, mặc dù số
ca mắc mới có xu hướng giảm, tuy nhiên nhìn
chung, tổng số người đang nhiễm HIV lại ngày
một gia tang và những hệ lụy mà HIV/AIDS gây
ra cho cá nhân, gia đình, và xã hội là rất nặng
nề(1) Mặc dù, rất nhiều chương trình phòng
chống HIV/AIDS của các tổ chức chính phủ và
phi chính phủ đã được thực hiện tại Việt Nam từ
1990 đến nay, tuy nhiên, phần nào hiệu quả của
các chương trình trên còn bị hạn chế do sự kì thị
và phân biệt đối xử đối với người sống chung
HIV/AIDS (PLHIV) Với sự hiểu biết về
HIV/AIDS của người dân ngày càng cao so với
trước đây, mặc dù kì thị và phân biệt đối xử với
người nhiễm HIV/AIDS được cải thiện, nhưng
vẫn còn là một thực trạng tại Việt Nam Điều này
dẫn tác động rất lớn đến việc đời sống, chăm sóc
y tế đối người nhiễm HIV/AIDS, nặng nệ hơn có
nguy cơ làm gia tăng nạn dịch trong cộng đồng
ngày càng cao(4,5,6)
Giảm tỉ lệ nhiễm HIV/AIDS là một trong
những mục tiêu hàng đầu trong các chính sách y
tế tại Việt Nam Nhiều nghiên cứu cho thấy
rằng, nguyên nhân dẫn đến sự kì thị và phân
biệt đối xử xuất phát từ sự hiểu biết chưa rõ ràng
về các phương thức lây truyền của HIV/AIDS, quan niệm của người dân về mối liên hệ sâu sắc đối với HIV và những người trong nhóm nguy
cơ cao như tiêm chích ma túy, mại dâm, được xem là tệ nạn xã hội(3,7,9) Ngoài ra, những sai lầm trong phương thức truyền thông trước đây cũng
đã ảnh hưởng nặng nề lên quan niệm chưa đúng của người dân, cộng đồng đối với người nhiễm HIV, AIDS Nhận thức được vấn đề đó, những năm gần đây, các biện pháp tuyên truyền và giáo dục sức khỏe trong cộng đồng về vấn đề HIV/AIDS cũng đã được thay đổi Một trong cách chính sách tuyên truyền đó là “Chống kì thị
và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV” Nội dung chính sách này cũng đã được ban hành trong Luật phòng chống HIV/AIDS của quốc hội nước ta số 64/2006/QH11(2).Trẻ vị thành niên là một trong nhóm đối tượng có tỉ lệ nhiễm HIV/AIDS gia tăng trong những năm gần đây Việc hiểu biết về HIV/AIDS và có thái độ đúng đắn đối với căn bệnh này là một điều hết sức cần thiết Nghiên cứu của chúng tôi nhằm mục đích tìm hiểu về thái độ của trẻ vị thành niên tại thành phố Hồ Chí Minh đối với người nhiễm HIV/AIDS đang còn bị bỏ ngõ
Câu hỏi nghiên cứu: Học sinh trung học phổ
thông có thái độ như thế nào đối với người bệnh nhiễm HIV/AIDS?
Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu tổng quát
Xác định quan điểm và nhận thức về sự kì thị và phân biệt đối xử của học sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh đối với người nhiễm HIV/AIDS?
Trang 3Mục tiêu cụ thể
- Xác định thái độ của học sinh trung học phổ
thông tại thành phố Hồ Chí Minh đối với người
nhiễm HIV/AIDS
- Xác định quan điểm, nhận thức của học
sinh trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí
Minh về sự kì thị và phân biệt đối xử đối với
người nhiễm HIV/AIDS
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu
40 Học sinh ở hai trường trung học phổ
thông nội và ngoại thành Thành phố Hồ Chí
Minh
Phương pháp chọn mẫu
Thuận tiện có mục đích
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu định tính
Phương pháp thu thập dữ liệu
Phỏng vấn nhóm tập trung
KẾT QUẢ
40 học sinh (28 nữ, 12 nam) trong 2 trường phổ thông trung học đồng ý tham gia nghiên cứu, trong đó có 2 học sinh không thể tiếp tục cuộc phỏng vấn do vấn đề cá nhân Tóm tắt thông tin đặc điểm của người tham gia nghiên cứu
Bảng 1- Thông tin nền
Tuổi
Tôn giáo
Thái độ của học sinh đối với người nhiễm
HIV/AIDS
Khi được hỏi đến về thái độ của học sinh đối
với người nhiễm HIV/AIDS, nhiều ý kiến trái
chiều được đặt ra Thái độ tích cực bao gồm: cảm
thấy bình thường, thông cảm, thấy tội, cần giúp
đỡ, thái độ tiêu cực như thấy sợ, không thoải
mái, không muốn tiếp cận dè chừng, cảnh giác,
hoặc thái độ lưỡng lự, hoặc xen lẫn tích cực và
tiêu cực Điều đặc biệt tìm thấy là phần lớn các
câu trả lời tích cực được thấy ở đối tượng học
sinh khối 10 hơn là ở khối 11, 12, ở trường ngoại
thành hơn là nội thành, nam > nữ Nguyên nhân
chính khi được hỏi về lý do khiến người tham
gia nghiên cứu có thái độ tiêu cực là sợ bị lây
nhiễm, liên quan đến giá trị đạo đức, bị ảnh hưởng của người xung quanh
Thái độ tiêu cực (kì thị) liên quan đến sợ
lây nhiễm HIV
Kì thị - “Nỗi sợ” được chia làm nhiều mức
độ, từ “tiếp xúc bình thường nhưng không thoải mái”, đến “hạn chế tiếp xúc” hoặc “không muốn tiếp cận” Những học sinh trả lời đã từng biết một người nào đó bị nhiễm HIV/AIDS (người thân, hàng xóm) có thái độ tích cực và thông cảm hơn so với các nhóm khác Thái độ tích cực, xen lẫn tiêu cực chiếm phần lớn ý kiến trả lời, nếu như người nhiễm là những người có mối quan
hệ trước đó với người tham gia nghiên cứu:
Trang 4người thân, bạn bè, … Mức độ thân thiết càng
cao, sự kì thị càng nhỏ
“Các bạn nghĩ như thế nào về người nhiễm
HIV/AIDS?” (NCV)
“Em thấy bình thường, không nhất thiết phải
xa lánh Theo em nghĩ thì những bệnh nhân
HIV/AIDS thì họ cũng rất là bình thường, họ
cũng là con người như mình, họ cần được mọi
người quan tâm hơn là xa lánh” (Hs nam, 16
tuổi)
“…công nhận là biết không nên kì thị với
những người đó những mà em nghĩ có một chút
khoảng cách, sợ mấy người đó lắm, không phải
kì thị nhưng mà em sợ cái bệnh đó nó nó có thể
lây qua đường nào đó mà e hổng biết cách
ngừa… e biết nó lây qua đường máu, nhưng
nhiều lúc tiếp xúc với họ…mình sơ suất, không
biết được.” (Hs nữ, 16 tuổi)
Lúc đầu em cũng thấy sợ sợ khi người ta đến
gần mình, sợ người ta lây cho mình, nhưng giờ
thì em biết rồi, nên em cũng không sợ như lúc
đầu nữa, em cũng thấy tội cho họ, sợ họ cảm
thấy bị xa lánh rồi sẽ nghĩ đến cái chết, tự vẫn,
rồi nhiều thứ khác nữa đến gia đình họ sau này.”
(Hs nam, 18 tuổi)
Phần lớn các học sinh cho rằng, vẫn thông
cảm, chia sẻ với bạn bè, người thân bị nhiễm, tuy
nhiên mối quan hệ sẽ chuyển hướng tiêu cực
hơn là tích cực, tâm lý “khó chấp nhận” lúc ban
đầu được nhận thấy ở hầu hết các ý kiến
“Em nghĩ nếu biết bạn mình hay người thân
bị nhiễm HIV/AIDS, chắc lúc đầu em sẽ bị shock,
giận, không muốn tiếp xúc, nhưng sau đó em
nghĩ em giúp đỡ bạn đó,… nhưng mối quan hệ
chắc không như trước, chắc cũng có khoảng
cách, cũng có chút đề phòng chứ chị” (Hs nữ, 17
tuổi)
“Bạn bè thì vẫn chơi bình thường nhưng có
chừng mực” (Hs nam, 16 tuổi)
Một số ý kiến khác lại cho rằng:
“Em nghĩ em sẽ tốt, quan tâm, thân với bạn
ấy hơn, chỉ cần mình biết phòng ngừa là được,
chứ bạn ấy sẽ rất buồn, lỡ tự tử, nhưng thời gian đầu chắc em cũng hơi sợ sợ” (Hs nam, 18 tuổi)
- Thái độ tiêu cực (kì thị) liên quan đến các hành vi nguy cơ liên quan đến giá trị đạo đức (nghiện hút ma túy, mại dâm)
Điều đáng nói ở đây là ngoài thái độ tiêu cực liên quan đến “sợ bị lây truyền”, thái độ tiêu cực còn do sự nhận thức về mối liên quan giữa HIV/AIDS và các tệ nạn xã hội như tiêm chích
ma túy, mại dâm Phần lớn các câu trả lời đều cho rằng, những đối tượng nhiễm HIV từ những nguyên nhân trên, liên quan đến giá trị đạo đức, được cho là những người vi phạm đạo đức xã hội “hút chích, mại dâm, ăn chơi” nên mới bị nhiễm, do vậy đáng lên án, chỉ trích, đáng bị trừng phạt hơn là thông cảm Mức độ kì thị được nhận thấy cao hơn so với sự kì thị liên quan đến yếu tố sợ lây nhiễm Rất nhiều ý kiến cho thấy rằng quan niệm xem HIV/AIDS như một “tệ nạn
xã hội”, vẫn còn tồn tại rất nhiều trong quan niệm của các học sinh
“HIV/AIDS hả chị, mấy người xì ke, mại dâm đó hả….” (Hs nữ, 18 tuổi)
“Em thì cũng tùy người mà mình có nên kì thị hay không, nếu người đó bị là do ba mẹ truyền lại hoặc như dạng họ bị đạp kim tiêm, ống chích hay tai nạn gì đó, nhưng nhiều người khác là do nghiện ngập hay gì đó mới bị nhiễm HIV, nhưng nếu như người ta đã vào trại cai nghiện, người ta quyết tâm làm lại từ đầu thì mình không nên kì thị nhưng vẫn cẩn thận hơn trong việc tiếp xúc với người ta, để tránh lây nhiễm cho mình” (Hs nữ, 17 tuổi)
“Em thấy những người do ăn chơi quá đà
mà bị nhiễm thì đáng để cho họ một bài học” (Hs nữ, 18 tuổi)
“…ai biểu ăn chơi rồi bị như vậy, chỉ tội cho gia đình họ, nên cho vô trại cai nghiện, chứ không gây hại cho người khác” (Hs nữ, 16 tuổi) “Có anh kia em biết, không biết ảnh có bị HIV không, …chắc có, nhưng ảnh nghiện ma túy, bình thường hổng sao, nhưng em cũng
Trang 5không dám tiếp xúc, sợ bị ảnh hưởng.” (Hs nam,
17 tuổi)
“Nếu người đó em biết, người thân thì bình
thường, nhưng lúc đầu em nghị có hơi sợ một
chút, chứ mấy người khác, ai biết lại gần họ có
làm gì mình không, nên phải dè chừng (HS nữ,
16 tuổi)
Ảnh hưởng của những người xung quanh
Trẻ vị thành niên đang trong giai đoạn hình
thành nhân cách trưởng thành, chịu ảnh hưởng
lớn từ gia đình, bạn bè, nhà trường, xã hội, thông
tin đại chúng Mặc dù có kiến thức liên quan đến
HIV/AIDS, nhưng thái độ của các em đối với
người nhiễm HIV/AIDS chịu ảnh hưởng rất lớn
từ các yếu tố trên Tuy nhiên, nhìn chung, người
nghiên cứu nhận thấy rằng sự kì thị ở nhóm học
sinh này ở mức độ thấp hơn so với hai nhóm
nguyên nhân trên
“Em biết đường lây, nhưng không biết
nữa, vẫn thấy sợ sợ, không biết tại sao” (Hs
nam, 17 tuổi)
Ngay cả khi được hỏi về thái độ của học sinh
khi biết người thân hoặc bạn bè
“Anh hàng xóm của em đó, lúc trước em
cũng có chơi với ảnh, nhưng giờ hết rồi Ảnh
mới bị HIV, mấy đứa trong xóm, hổng dám
lại, em không sợ lây, nhưng làm em cũng ớn
ớn,… mẹ em cũng không cho chơi nữa” ( Hs
nữ, 17 tuổi)
Thái độ của xã hội đối với người nhiễm
HIV/AIDS, hành vi, nguyên nhân được
cho là kì thị, phân biệt đối xử
Mặc dù một số ý kiến cho rằng, hiện nay cái
nhìn về người nhiễm HIV/AIDS có phần cởi mở
hơn, người nhiễm được nhận sự quan tâm, giúp
đỡ, thông cảm do với trước kia, tuy nhiên phần
lớn các học sinh đều có ý kiến chung là xã hội
vẫn kì thị (chưa quan tâm, xa lánh, cách ly, tách
biệt) người nhiễm HIV/AIDS, đặc biệt là những
người nhiễm HIV “xuất phát từ thành phần xấu
trong xã hội”
“Xóm em lúc trước có anh kia nghiện xì ke,
bị nhiễm HIV, giờ ảnh chết rồi, chết được mấy năm rồi, nhưng đám ma ảnh, đâu có ai đi, ảnh bị
mà người nhà còn không chăm sóc nữa kìa, lúc đầu không ai quan tâm, nhưng khi nặng quá, cũng có người tới” (Hs nam, 18 tuổi)
Theo ý kiến của phần lớn các học sinh thái
độ, hành vi được cho là kì thị phân biệt đối xử
bao gồm: “xa lánh, không tiếp xúc, ghét bỏ, khinh bỉ, không quan tâm, làm ngơ, nói xấu, lăng mạ” Tuy
nhiên, các ý kiến cho rằng, xa lánh, hạn chế tiếp xúc, làm ngơ (thờ ơ) là những biểu hiện được cho là kì thị Ngoài ra, một số học sinh còn nhận
thấy rằng “không tạo điều kiện công ăn việc làm, đuổi việc khi đang làm, khó xin việc khi được tuyển dụng”cũng là một biểu hiện của sự kì thị, và
phân biệt đối xử tại nơi làm việc Mặc dù rất ít, chỉ có 3/38 ý kiến cho rằng, bản thân người nhiễm HIV cũng tự cô lập, không tiếp xúc với những người xung quanh
“Em thấy cũng tội họ, nhiều người vô tình bị nhiễm HIV thôi, nhưng nói chung họ khó hòa nhập được, đang làm, tự nhiên bị cho thôi việc” (Hs nam, 18 tuổi)
“Em thấy mấy người đó đi xin việc cũng khó” (Hs nữ, 17 tuổi)
“Em thấy họ cũng mặc cảm, xấu hổ, không muốn chơi với ai, nên cũng khó để giúp” (Hs nam, 18 tuổi)
Nguyên nhân chủ yếu được cho là dẫn đến
sự kì thị là do sợ lây, người bệnh thường xuất thân từ thành phần xấu trong xã hội, sợ bị lôi kéo, ngoài ra việc “dán nhãn” cho những người HIV/AIDS thường đi đôi với những hình ảnh mang tính hù dọa, hoặc chết chóc đã ăn sâu vào suy nghĩ của người dân Theo một số ít học sinh, phương tiện truyền thông, cũng góp phần ảnh hưởng đến sự kì thị, nói đến ma túy, cha, mẹ, người xung quanh, thậm chí cả học sinh đều nghĩ tới những hình ảnh tiêu cực đi đôi với các tệ nạn xã hội
Trang 6“Em nghĩ là do sợ chết, sợ bị lây,…, đánh giá
họ không được đàng hoàng,…người không
đúng đắn, không ngay thẳng” (Hs nam, 16 tuổi)
“…sợ bị lôi kéo đi…nghiện” (Hs nam, 17
tuổi)
“Hình HIV, ma túy thấy ghê ghê, bộ xương,
chết, thấy ghê, em không biết nữa, nhưng em
nghĩ họ cũng dơ dơ, cũng thấy ớn ớn, ti vi chiếu
đó chị” (Hs nữ, 17 tuổi)
Biện pháp giảm kì thị, phân biệt đối xử
đối với người nhiễm HIV/AIDS
Hầu hết các ý kiến đều cho rằng tuyên
truyền về bệnh và đường lây vẫn là một biện
pháp nổi trội giúp người dân hiểu rõ hơn về
HIV/AIDS và thông cảm hơn người bệnh Tuy
nhiên, theo các em, nội dung tuyên truyền nên
được nhấn mạnh liên quan đến giá trị đạo đức:
“cần tuyên truyền người nhiễm HIV/AIDS không
phải ai cũng xấu, HIV không phải dễ lây bệnh”, cần
đưa ra mặt tốt, tích cực của người những người
này Ngoài ra, các học sinh cho rằng cần có
những chương trình giáo dục tại trường học
nhiều hơn, đặc biệt là giáo dục giới tính Các
hoạt động đi thăm những nơi người nghiện ma
túy, HIV… cần được tổ chức nhiều hơn tại các
địa phương, nhằm giúp người dân thấy được sự
cố gắng của những người “lầm lỡ”, tự đó có thể
thay đổi nhận thức, thái độ của người dân đối
với người nhiễm HIV Điều đặc biệt là, các học
sinh đã cho thấy vai trò của mình trong việc thay
đổi quan điểm và nhận thức của người xung
quanh đối với HIV/AIDS Nhiều ý kiến cho rằng,
xã hội, các công ty, xí nghiệp, nên tạo công ăn
việc làm cho người nhiễm HIV/AIDS Một vài cá
nhân cũng cho rằng, người nhiễm HIV/AIDS
cũng nên cởi mở hơn, hòa đồng hơn với mọi
người, tránh cô lập bản thân
“… khi người ta vừa mới cải tạo xong, nhiều
nơi người ta không có nhận vô làm việc, e nghĩ
nên tạo những trung tâm dạy nghề gì đó, hay
cho người ta công ăn việc làm, các công ty đừng
có quá kì thị đến những người đó, mình hãy chú
trọng vô những cái kĩ năng, năng lực, chứ đừng
kì thị vào cái quá khứ của họ, tại nhiều nơi vẫn còn kì thị nhiều về cái quá khứ, quá chú trọng hồ
sơ của bản thân” (Hs nam, 17 tuổi)
“người ta hoàn lương rồi mà không thừa nhận họ, họ quay lại con đường lầm lỡ của họ,
họ có thể nghiện ngập còn hơn xưa, là do xã hội không chấp nhận nên họ không có việc làm, vấn
đề là họ nghiện ngập lại rồi ăn cắp, rồi lại xảy ra nhiều tệ nạn hơn” (Hs nữ, 18 tuổi)
“Em biết một số trường hợp thì có người đã cai nghiện rồi nhưng lúc trở lại thì rất nhiều người kì thị họ, cái họ bắt đầu trở lại con đường lây lan cho người khác để giống như… trả đũa” (Hs nữ, 18 tuổi)
“Em thấy mấy cái hoạt động HIV đó, nhưng không phổ biến rộng rãi, như trường mình, ít khi được thông báo những cái đó, những cái đó chỉ có ở trên phường, nhưng ai tham gia mới biết được, nếu biết được là trên
ti vi, nhưng mà nhiều người bán tạp hóa, hoặc làm việc cả ngày họ đâu có nằm xem tivi tin tức được, nên dẫn đến người dân còn kì thị người HIV nhiều, em nghĩ cái đó vẫn còn là thiếu sót trong cái tuyên truyền HIV, em nghĩ
là nên tổ chức cuộc vui chơi hoặc là cho những người nhiễm HIV đang cai nghiện và người bình thường để người ta hiểu rõ và gần gũi với người HIV” (Hs nam, 18 tuổi)
Theo các học sinh, vai trò của nhân viên y tế đặc biệt rất quan trọng trong việc thay đổi nhận thức của người dân đặc biệt là trong việc tuyên truyền các kiến thức về HIV/AIDS cho người dân hiểu rõ Tuy nhiên, một vấn đề rất lớn chiếm phần lớn số đông các ý kiến là nhân viên y tế cần
có thái độ, thông cảm, sẻ chia, giúp đỡ, khuyến khích người bệnh tránh những mặc cảm bệnh tật Nhân viên y tế còn đóng vai “hình mẫu” để giúp người dân có thể thay đổi nhận thức không đúng về người nhiễm HIV/AIDS
“Nhân viên y tế cũng nên cung cấp kiến thức đặng cho người dân hiểu thêm về HIV” (Hs nam, 16 tuổi)
Trang 7“Nhân viên y tế phải nên gần gũi hơn với
bệnh nhân, quan tâm giúp đỡ trong mọi hoàn
cảnh gặp khó khăn này kia” (Hs nữ, 16 tuổi)
“Họ đừng bảo vệ mình quá, nên chăm sóc
người HIV như người bình thường, không nên
phân biệt, nên đối xử với bệnh nhân HIV như
người bình thường” (Hs nam,18 tuổi)
“Em nghĩ thái độ của nhân viên y tế đó chị,
em nghĩ không chỉ với bệnh này không mà em
thấy là thậm chí ở những cái bệnh viện, phòng
khám bình thường thôi thì bác sĩ giống như là
mình cần họ, cho nên thái độ của người ta rất
quá đáng với bệnh nhân” (Hs nữ, 18 tuổi)
BÀN LUẬN
Nghiên cứu này có một số mặt hạn chế, đặc
biệt là cỡ mẫu nhỏ và phương pháp chọn mẫu
thuận tiện có mục đích do vậy làm hạn chế khả
năng phản ánh kết quả nghiên cứu trong toàn
thể dân số nghiên cứu Tuy nhiên, mục đích của
nghiên cứu này là tìm hiểu sâu về thái độ của trẻ
vị thành niên tại thành phố Hồ Chí Minh, thông
tin tìm kiếm được dừng lại khi đã đạt được độ
bão hòa, do vậy, số lượng mẫu nhỏ như vậy
trong nghiên cứu đính tính là chấp nhận được(10)
Mặt khác, kết quả nghiên cứu này cũng tăng tính
giá trị, cung cấp cái nhìn sâu hơn về vấn đề kì thị
và phân biệt đối xử vẫn còn đang tồn tại dưới
những dạng khác nhau trong cộng đồng và bổ
sung cho một khảo sát về thái độ của 598 trẻ vị
thành niên được làm trước đó tại hai trường
trung học nêu trên
Kết quả từ nghiên cứu này cũng như liên hệ
với một số nghiên cứu trước đó của Khuất Thu
Hồng, Nguyễn Thị Vân Anh (2004), Mai Thị Anh
Thi (2008), và rõ ràng cho thấy rằng ba nguyên
nhân cơ bản dẫn đến sự kì thị và phân biệt đối
xử đối với người sống chung với HIV/AIDS: sợ
lây nhiễm HIV/AIDS, các hành vi nguy cơ có liên
quan đến các giá trị đạo đức ( ma túy, mại dâm),
hình ảnh đại diện tiêu cực cho những người
nhiễm HIV/AIDS trên phương tiện truyền
thông(8,11) Các thông tin cơ bản về các đường lây
truyền HIV/AIDS phần lớn đều được số đông
cộng đồng tiếp thu như: HIV lây truyền "qua máu", từ mẹ sang con và qua quan hệ tình dục không an toàn Mặc dù vậy, còn những kiến thức chưa đầy đủ về các thông tin hướng dẫn về phòng chống HIV, AIDS, điều này dẫn đến sự nghi ngại của cộng đồng khi tiếp xúc thông thường với người nhiễm HIV/AIDS Mặc dù hiểu biết về thông tin, nhưng sự mơ hồ, không
rõ ràng về nội dung và hình thức tuyên truyền
đã dẫn đến sự kì thị và phân biệt đối xử, áp đặt những hình thức phòng ngừa lây truyền không phù hợp Do vậy, cần lắm những chương trình truyền thông và giáo dục sức khỏe sâu rộng để người dân có những kiến thức sâu, đúng đắn về căn bệnh này Trong đó, vai trò của nhân viên y
tế cũng cực kì quan trọng góp phần vào sự thành công trong việc giảm tình trạng kì thị đang còn tồn tại trong xã hội Việt Nam
KẾT LUẬN
Kết quả nghiên cứu cho thấy các quan điểm trái chiều tích cực lẫn tiêu cực của trẻ vị thành niên Việt Nam đối với người nhiễm HIV/AIDS, các nguyên nhân chủ yếu của thái độ tiêu cực là
sợ bị lây nhiễm, liên quan đến giá trị đạo đức, bị ảnh hưởng của người xung quanh Nhận thức của học sinh về các hành vi, thái độ được cho là
kì thị, phân biệt đối xử bao gồm: xa lánh, thờ ơ, không tạo điều kiện việc làm cho người nhiễm HIV/AIDS với nguyên nhân chính là sợ lây nhiễm, “dán nhãn” người nhiễm HIV/AIDS với hình ảnh mang tính tiêu cực, liên quan đến tệ nạn xã hội
KIẾN NGHỊ
Cần tiếp tục nâng cao nhận thức, kiến thức chung về HIV/AIDS, đặc biệt lồng ghép thông điệp chống kì thị và phân biệt đối xử đối với người nhiễm HIV/AIDS
Cần thay thế các thông điệp, hình ảnh, nhất
là panô, áp phích có nội dung hù dọa bằng hình ảnh tuyên truyền mang tính chất trung tính, hoặc tích cực tránh gây hiểu nhầm cho người dân trong việc quy chụp HIV/AIDS với các tệ nạn xã hội
Trang 8Truyền thông và giáo dục đa chiều cần
được thực hiện cho các đối tượng có ảnh
hưởng trực tiếp đến nhận thức cá nhân của trẻ
vị thành niên bao gồm gia đình, nhà trường,
cộng đồng tại địa phương
Đặc biệt, đối với nhân viên y tế, các cơ sở y tế
cần có sự giám sát và thi hành theo văn bản luật
phòng chống HIV/AIDS, tổ chức các chương
trình hướng dẫn nhằm nâng cao quy tắc ứng xử
khi chăm sóc với người nhiễm HIV/AIDS
Tiến hành nghiên cứu can thiệp đánh giá
hiệu quả của truyền thông, giáo dục sức khỏe
đối với việc thay đổi quan điểm và nhận thức
của học sinh trung học đối với người nhiễm
HIV/AIDS
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ Y tế (2014) Báo cáo công tác phòng, chống HIV/AIDS đến
30/09/2014
2 Brown L, Macintyre K & Trujillo L (2003) Interventions to
reduce HIV/AIDS stigma: what have we learned? AIDS
Education and Prevention 15(1), 49-69
3 CDC (2013) Socioeconomic Factors Affecting HIV Risk
http://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/HIVFactSheets/Epide
mic/Factors.htm
4 Churcher S (2013) Stigma related to HIV and AIDS as a barrier to accessing health care in Thailand: a review of recent literature WHO South-East Asia J Public Health;2:12-22
5 Cục phòng chống HIV/AIDS (2006) Luật phòng chống nhiễm virut gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS) Luật số 64/2006/QH11
6 Fortenberry JD, McFarlane M, Bleakley A, Bull S, Fishbein M, Grimley DM et al (2002) Relationships of stigma and shame
to gonorrhea and HIV screening American Journal of Public
Health 92, 378-381
7 Herek G, Capitanio K, Widaman K (2002) HIV-related stigma and knowledge in the Unites State: prevalence and trends 1991-1999 Americal Journal of Public Health 92(3), 371-377
8 Hong KT, Anh NTV, Ogden J (2004) Understanding HIV and AIDS-related stigma and discrimination in Vietnam Hanoi: Institute for Social Development Studies and International Center for Research on Women
9 Nyblade LC (2005) Measuring HIV stigma: existing knowledge and gaps Psychology, Health & Medicine 11(3), 335-345
10 Polit DF, Beck CT (2011) Nursing Research: Generating and
Assessing Evidence for Nursing Practice: Wolters Kluwer
Health/Lippincott Williams & Wilkins
11 Thi MDA, Brickley DB, Vinh DTN, Colby DJ, Sohn AH, Trung, Giang NQLT, Mandel JS (2008) A qualitative study of stigma and discrimination against people living with HIV in
Ho Chi Minh City, Vietnam AIDS Behav, 12, S63-S70 DOI10.1007/s10461-008-9374-4
Ngày phản biện nhận xét bài báo: 16/9/2015 Ngày bài báo được đăng: 20/10/2015 20/10/2015