Bài viết trình bày việc xây dựng được quy trình chiết xuất saponin toàn phần từ lá đu đủ rừng bằng phương pháp chiết xuất siêu âm.
Trang 1XÂY DỰNG QUY TRÌNH CHIẾT XUẤT SAPONIN TOÀN PHẦN TỪ
LÁ ĐU ĐỦ RỪNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP CHIẾT SIÊU ÂM
Lê Thị Thanh Thảo 1 ; Nguyễn Trọng Điệp 2 ; Nguyễn Hồng Vân 3
Võ Xuân Minh 4 ; Nguyễn Nữ Huyền My 2
TÓM TẮT
Mục tiêu: xây dựng được quy trình chiết xuất saponin toàn phần từ lá đu đủ rừng bằng
phương pháp chiết xuất siêu âm Phương pháp nghiên cứu: chiết xuất theo phương pháp siêu
âm; khảo sát các thông số quy trình gồm: kích thước tiểu phân dược liệu, loại dung môi, tỷ lệ dung môi/dược liệu, số lần chiết, nhiệt độ chiết và thời gian chiết; định lượng saponin bằng
phương pháp UV-Vis Kết quả: đã khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến hàm lượng và hiệu suất
chiết saponin, từ đó lựa chọn các thông số chiết xuất thích hợp gồm: chiết siêu âm trên thiết bị SM30-CEP với dung môi là ethanol 50%, nhiệt độ 700C, chiết 2 lần với tỷ lệ dung môi/dược liệu
mỗi lần 15/1, thời gian chiết 90 phút/lần, kích thước tiểu phân dược liệu 0,5 - 1 mm Kết luận:
đã xây dựng được quy trình chiết xuất saponin toàn phần từ lá đu đủ rừng bằng phương pháp chiết xuất siêu âm với hiệu suất đạt 95,74%
* Từ khóa: Đu đủ rừng; Saponin; Siêu âm; Chiết xuất
ĐẶT VẤN ĐỀ
Đu đủ rừng (ĐĐR) (Trevesia palmata
(Roxb.) Vis.) là một cây nhỡ, mọc nhiều
và dễ mọc ở bìa rừng hay rừng tái sinh
Với nguyên liệu nghiên cứu là lá, nguồn
nguyên liệu dồi dào, sẵn có ở các khu vực
Ba Vì, Cúc Phương, Phú Thọ, Hà Giang…,
nên việc thu hái không làm ảnh hưởng
đến môi trường sinh thái hay đa dạng
sinh học [1] Cho đến nay, cây ĐĐR ở
Việt Nam mới chỉ được sử dụng theo kinh
nghiệm dân gian lấy lõi thân thay cho vị
thuốc thông thảo [2] Một số ít nghiên cứu
trên thế giới đã cho thấy saponin là thành phần hóa học chính, liên quan đến một số tác dụng sinh học quan trọng của ĐĐR Tuy nhiên, hiện nay ở Việt Nam, chưa có công trình nghiên cứu nào về chiết xuất saponin từ ĐĐR để ứng dụng vào bào chế thuốc Trong khi, đây là nguồn nguyên liệu tự nhiên, có tiềm năng khai thác cao
Do đó, việc nghiên cứu chiết xuất saponin
từ ĐĐR là rất cần thiết Kết quả nghiên cứu là tiền đề quan trọng để bào chế bột cao khô ĐĐR, góp phần phát triển các chế phẩm thuốc từ ĐĐR
1 Trường Cao đẳng Y tế Hà Đông
2 Học viện Quân y
3 Bệnh viện Y học Cổ truyền Hà Đông
4 Đại học Phenikaa
Người phản hồi (Corresponding): Lê Thị Thanh Thảo (lethanhthao2604@gmail.com)
Ngày nhận bài: 10/10/2019; Ngày phản biện đánh giá bài báo: 13/11/2019
Ngày bài báo được đăng: 28/11/2019
Trang 2NGUYÊN VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU
1 Nguyên liệu và thiết bị
* Nguyên liệu:
- Dược liệu: lá ĐĐR thu hái tại Hà Giang
được rửa sạch, sấy khô (40°C), xay nhỏ
và bảo quản trong túi nilon kín, để ở nhiệt
độ phòng thí nghiệm
- Hóa chất: FeCl3, NaOH, amoniac,
axít acetic băng, vanillin, HCl, HClO4
đạt tiêu chuẩn phân tích; dung môi: ethanol,
n-hexan, dichloromethan, ethyl acetat,
aceton, methanol; chất chuẩn: axít oleanolic
(độ tinh khiết 97,0%)
* Thiết bị, dụng cụ:
Thiết bị chiết xuất siêu âm SONY MEDI
SM30-CEP (Hàn Quốc); máy quang phổ
Hitachi U-1900 (Nhật Bản); cân phân tích
Mettler Tolendo ML204 (Thụy Sỹ) có độ
chính xác đến 0,1 mg
2 Phương pháp nghiên cứu
* Định lượng saponin toàn phần trong
lá ĐĐR:
Tiến hành theo phương pháp quang phổ
UV-Vis:
* Dung dịch chuẩn: dung dịch chuẩn
gốc axít oleanolic có nồng độ chính xác
92,50 µg/ml Từ dung dịch chuẩn gốc,
pha các dung dịch chuẩn làm việc có
nồng độ thay đổi từ 370 - 11,10 µg/ml
- Mẫu dược liệu: cân chính xác 5,0 g bột
dược liệu, chiết với n-hexan (2 lần x 125 ml,
mỗi lần 2 giờ) để loại chlorophyl Sau đó
sấy khô để đuổi hoàn toàn n-hexan chiết
2 lần với methanol bằng siêu âm trong 2 giờ
ở -50oC (100 ml/lần) Tập trung toàn bộ DC vào bình định mức 200 ml Bổ sung vừa
đủ thể tích Lắc đều và để ổn định ở nhiệt
độ phòng 30 phút Hút chính xác 1,0 ml dịch trong ở phía trên, cho vào bình định mức 100 ml, bổ sung vừa đủ đến vạch, thu được dung dịch định lượng Dung dịch
mẫu trắng được dùng là methanol
* Chiết xuất saponin từ lá ĐĐR:
- Phương pháp chiết: tiến hành trên thiết bị chiết siêu âm SM30 Cài đặt các thông số: nhiệt độ, thời gian chiết, chế độ làm việc Khi thiết bị đạt được thông số về nhiệt độ, cho nguyên liệu (khoảng 5 g) vào bình chiết trung gian đặt trong bể siêu âm, thêm dung môi và chiết xuất theo các điều kiện xác định cho từng thí nghiệm Sau khi chiết xuất, thu lấy dịch chiết, lọc qua màng 0,45 µm và định lượng saponin toàn phần bằng phương pháp UV-Vis Trường hợp chiết 2 lần, sau khi chiết lần 1, thu dịch chiết, ép kiệt bã, thêm dung môi lần 2 vào và tiếp tục chiết xuất
- Các thông số đầu vào khảo sát: kích thước tiểu phân dược liệu, loại dung môi,
tỷ lệ dung môi/dược liệu (DM/DL), số lần chiết, nhiệt độ và thời gian chiết; thông số đầu ra là hàm lượng saponin toàn phần (mg) chiết được trên 1 g nguyên liệu tính theo công thức sau:
Trang 3C × n × V × 100 Saponin (mg/g) =
M × (100-h) C: Nồng độ saponin toàn phần trong dịch chiết tính theo axít oleanoic (mg/ml); V: Thể tích dịch chiết (ml), M: Khối lượng dược liệu (g); n: Hệ số pha loãng; h: Độ ẩm
dược liệu (%)
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
1 Kết quả định lượng saponin toàn phần trong lá ĐĐR
Bảng 1: Hàm lượng saponin toàn phần trong lá ĐĐR
Lá ĐĐR
(g)
Hàm ẩm
(%)
EtOH 50%
(ml)
Mật độ quang
Hệ số pha loãng C (mcg/ml)
Saponin (mg/g)
5,0263
0,577
25
Như vậy, saponin toàn phần tính theo axít oleanoic là 22,39 ± 0,60 mg/g dược liệu
khô kiệt
2 Kết quả khảo sát ảnh hưởng các thông số quy trình chiết xuất
* Ảnh hưởng của kích thước tiểu phân dược liệu:
Tiến hành chiết siêu âm trong cùng điều kiện: dung môi là ethanol 50%, tỷ lệ DM/DL
20/1, nhiệt độ chiết 60ºC trong 60 phút, nhưng với hai loại kích thước tiểu phân (KTTP)
khác nhau: 0,5 - 1 mm (mẫu DR1), 2 - 5 mm (mẫu DR2)
Hình 1: Ảnh hưởng của kích thước tiểu phân dược liệu đến chiết xuất
saponin toàn phần từ lá ĐĐR (n = 3)
Trang 4Việc giảm KTTP dược liệu làm tăng đáng kể hàm lượng và hiệu suất chiết saponin Mặc dù, lá ĐĐR là nguyên liệu tương đối mỏng, mềm, nhưng việc giảm KTTP đã tạo điều kiện thuận lợi để dung môi thấm vào, hòa tan dược chất và khuếch tán ra ngoài nên hiệu suất chiết tăng gần 10% Do vậy, đề tài lựa chọn KTTP nguyên liệu từ 0,5 - 1 mm
để khảo sát tiếp
* Ảnh hưởng của dung môi chiết:
Tiến hành chiết xuất siêu âm lá ĐĐR trong cùng điều kiện: chiết 1 lần với tỷ lệ DM/DL là 10/1, nhiệt độ chiết 60ºC trong 120 phút, nhưng với các dung môi chiết là nước, ethanol có nồng độ khác nhau (30, 50, 70, 90%)
Bảng 2: Ảnh hưởng của loại dung môi đến chiết xuất saponin từ lá ĐĐR (n = 3)
Khi chiết xuất một lần trong cùng điều kiện dung môi ethanol nồng độ khác nhau thì hàm lượng và hiệu suất chiết saponin đạt mức cao nhất khi dùng ethanol 50% Vì vậy, ethanol 50% được lựa chọn để tiếp tục khảo sát
* Ảnh hưởng của tỷ lệ DM/DL:
Tiến hành chiết xuất siêu âm lá ĐĐR trong cùng điều kiện: dung môi là ethanol 50%, nhiệt độ chiết 60ºC trong 120 phút, nhưng với các tỷ lệ DM/DL khác nhau
Bảng 3: Ảnh hưởng của tỷ lệ DM/DL đến chiết xuất saponin từ lá ĐĐR (n = 3)
Hàm lượng và hiệu suất chiết saponin Mẫu Tỷ lệ DM/DL x
lần chiết
Thời gian chiết Saponin (mg/g) Hiệu suất chiết (%)
2 giờ/lần
1 giờ/lần x
Khi chiết 1 lần, hàm lượng và hiệu suất chiết saponin tăng lên đáng kể khi tăng tỷ lệ DM/DL Ở tỷ lệ DM/DL là 10/1, chỉ cho hiệu suất 62,03 ± 0,98%, nhưng tăng lên 73,81 ± 1,34% ở tỷ lệ DM/DL là 20/1 và 81,15 ± 2,60% ở tỷ lệ DM/DL là 30/1 Đối với chiết xuất
Trang 5hai lần (mẫu DR11 và DR12), khi tăng tỷ lệ DM/DL ở mỗi lần chiết cũng làm tăng hàm lượng và hiệu suất chiết saponin So sánh giữa chiết xuất 1 lần và 2 lần (mẫu DR8 với DR11, mẫu DR9 với DR12), kết quả cho thấy: với cùng tỷ lệ DM/DL, nhưng nếu chia làm 2 lần chiết và mỗi lần trong 1 giờ, khi chiết 2 lần cho hàm lượng và hiệu suất cao hơn chiết 1 lần (tăng khoảng 4%) Để tăng hiệu suất chiết saponin từ lá ĐĐR, cần lượng tương đối dung môi và ở tỷ lệ DM/DL ≥ 30/1 mới cho hiệu suất chiết > 80% Trong đó, chiết 2 lần cho hiệu suất chiết cao hơn nên điều kiện ở mẫu DR12 là phù hợp hơn, vì cho hiệu suất khá cao, còn khi tăng tỷ lệ DM/DL hoặc số lần chiết sẽ tốn dung môi, thời gian và chi phí
* Ảnh hưởng của nhiệt độ chiết:
Tiến hành chiết xuất siêu âm lá ĐĐR trong cùng điều kiện: dung môi ethanol 50%, chiết 2 lần, mỗi lần với tỷ lệ DM/DL 15/1, thời gian 60 phút/lần x 2 lần
Bảng 4: Ảnh hưởng của nhiệt độ đến chiết xuất saponin từ lá ĐĐR (n = 3)
Khi tăng dần nhiệt độ chiết làm tăng dần hàm lượng và hiệu suất chiết saponin và đạt mức cao nhất ở 70°C Khi tiếp tục tăng nhiệt độ chiết lên > 70°C, không làm tăng hiệu suất chiết saponin Như vậy, nhiệt độ thích hợp nhất để chiết saponin từ lá ĐĐR
là 70ºC, vì khi tăng nhiệt độ không làm tăng hiệu suất chiết mà tốn thêm năng lượng
* Ảnh hưởng của thời gian chiết:
Tiến hành chiết xuất siêu âm lá ĐĐR trong cùng điều kiện: dung môi ethanol 50%, chiết 2 lần, mỗi lần với tỷ lệ DM/DL 15/1, nhiệt độ chiết 70ºC, nhưng ở các thời gian chiết khác nhau
Bảng 5: Ảnh hưởng của thời gian đến chiết xuất saponin từ lá ĐĐR (n = 3)
Trang 6Khi tăng dần thời gian chiết làm tăng
dần hàm lượng và hiệu suất chiết saponin
từ lá ĐĐR Mức tăng cao nhất khi thời
gian chiết tăng trong khoảng 60 phút/lần
chiết, sau đó tăng nhẹ Với điều kiện chiết
như đã khảo sát, thời gian chiết mỗi lần
90 phút/lần cho hàm lượng và hiệu suất
chiết saponin cao nhất, khi kéo dài thời
gian chiết cũng không làm tăng thêm
Do đó, lựa chọn thời gian cho mỗi lần chiết
là 90 phút
KẾT LUẬN
Đã xây dựng được quy trình chiết xuất
saponin toàn phần từ lá ĐĐR bằng
phương pháp chiết siêu âm với các thông
số sau: thiết bị SM30-CEP, dung môi ethanol 50%, chiết 2 lần, mỗi lần với tỷ lệ DM/DL là 15/1, nhiệt độ chiết 700C, thời gian chiết 90 phút/lần, KTTP dược liệu 0,5 - 1 mm; hàm lượng saponin toàn phần chiết được là 21,44 mg/g, tương ứng với hiệu suất chiết là 95,74%
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đỗ Tất Lợi Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam NXB Y học 2000
2 De Tommasi N, Pizza C, Bellino A et al Triterpenoid saponins from Trevesia sundaica
Journal of Natural Products 1997, 60 (11),
pp.1070-1074