Đề tài: Hợp đồng dân sự vô hiệu do giả tạo - Lý luận và thực tiễn

Với đề tài, người viết mong muốn có thể góp phần làm sáng tỏ những quy định về yếu tố vô hiệu do giả tạo của hợp đồng dân sự và hậu quả pháp lý khi hợp đồng vô hiệu cũng như thực trạng, thực tiễn áp dụng pháp luật hiện nay, để từ đó đưa ra một số kiến nghị, giải pháp nhằm từng bước hoàn thiện pháp luật. Mời các bạn cùng tham khảo.

L I M  Đ U Ờ Ở Ầ

1. Tính c p thi t c a đ  tàiấ ế ủ ề

H p đ ng dân s  là m t lo i giao d ch dân s  và cũng là m t trong nh ngợ ồ ự ộ ạ ị ự ộ ữ  

phương th c h u hi u cho cá nhân, pháp nhân, h  gia đình, h p tác xã, xác l pứ ữ ệ ộ ợ ậ  

và th c hi n các quy n và nghĩa v  c a mình nh m th a mãn các nhu c uự ệ ề ụ ủ ằ ỏ ầ  trong sinh ho t, tiêu dùng và trong s n xu t. Trong đi u ki n c a n n kinh tạ ả ấ ề ệ ủ ề ế 

th  trị ường theo đ nh hị ướng xã h i ch  nghĩa c a nộ ủ ủ ước ta trong giai đo n hi nạ ệ  nay thì h p đ ng dân s  càng có ý nghĩa h n n a. ợ ồ ự ơ ữ

Hi n nay, Vi t Nam đang trên đà phát tri n kinh t  xã h i, và vi c giaệ ệ ể ế ộ ệ  

nh p T  ch c Thậ ổ ứ ương m i Th  gi i (WTO) đã m  ra vô vàn c  h i nh ngạ ế ớ ở ơ ộ ư  cũng đ t ra không ít nh ng khó khăn, thách th c, chính đi u này đòi h i phápặ ữ ứ ề ỏ  

lu t Vi t Nam nói chung và pháp lu t dân s  nói riêng ph i hoàn thi n đ  đápậ ệ ậ ự ả ệ ể  

ng các nhu c u th c t  x y ra. H n n a, các tranh ch p v  h p đ ng dân s

cũng ngày m t gia tăng và m c đ  ngày càng ph c t p thì đòi h i pháp lu t vộ ứ ộ ứ ạ ỏ ậ ề 

h p đ ng dân s  ph i hoàn thi n đ  gi i quy t m t cách tri t đ ợ ồ ự ả ệ ể ả ế ộ ệ ể

Xu t phát t  lý do đó, pháp lu t dân s  nấ ừ ậ ự ước ta đã quy đ nh khá đ y đ ,ị ầ ủ  

ch t ch  và c  th  v  vi c xác l p, th c hi n h p đ ng dân s  thông qua quyặ ẽ ụ ể ề ệ ậ ự ệ ợ ồ ự  

đ nh v  giao d ch dân s  cũng nh  vi c quy t đ nh các trị ề ị ự ư ệ ế ị ường h p giao d chợ ị  dân s  vô hi u. Nh ng quy đ nh này c a pháp lu t dân s  đã t o ra m t khungự ệ ữ ị ủ ậ ự ạ ộ  hành lang pháp lý cho các ch  th  tham gia vào h p đ ng dân s  đủ ể ợ ồ ự ược thu nậ  

ti n h n, đ c bi t khi có tranh ch p x y ra thì đây là c  s  đ  gi i quy t tranhệ ơ ặ ệ ấ ả ơ ở ể ả ế  

ch p.ấ

Th c ti n cho th y, ngành toà án cũng đã gi i quy t nh ng v  án v  h pự ễ ấ ả ế ữ ụ ề ợ  

đ ng dân s  vô hi u. Trong đó, h p đ ng dân s  do gi  t o là m t trong nh ngồ ự ệ ợ ồ ự ả ạ ộ ữ  

lo i giao d ch dân s  vô hi u do vi ph m ý chí ch  th  gây nhi u tranh cãi vàạ ị ự ệ ạ ủ ể ề  

khó khăn trong quá trình  áp d ng pháp lu t hi n nay. B  lu t dân s  sụ ậ ệ ộ ậ ự ố 33/2005/QH11 ngày 14/6/2005 c a Qu c h i (“ủ ố ộ BLDS”) quy đ nh v  giao d chị ề ị  dân s  t i Chự ạ ương VI c a Ph n th  nh t, t  Đi u 121 đ n Đi u 138, trong đóủ ầ ứ ấ ừ ề ế ề  giao d ch dân s  do gi  t o đị ự ả ạ ược quy đ nh c  th  t i Đi u 129. Do các quyị ụ ể ạ ề  

đ nh c a pháp lu t hi n hành v  v n đ  này ch  y u d ng l i   nhi u cáchị ủ ậ ệ ề ấ ề ủ ế ừ ạ ở ề  

hi u khác nhau v  giao d ch dân s  do gi  t o và vi c gi i quy t h u qu  phápể ề ị ự ả ạ ệ ả ế ậ ả  

lý c a giao d ch dân s  do gi  t o. T  đó d n đ n tình hình vi ph m pháp lu tủ ị ự ả ạ ừ ẫ ế ạ ậ  

v  h p đ ng dân s  do gi  t o đang có nhi u chi u hề ợ ồ ự ả ạ ề ề ướng gia tăng và ph cứ  

t p. Toà án cũng g p không ít khó khăn trong quá trình gi i quy t các v  ánạ ặ ả ế ụ  khi u ki n v  h p đ ng dân s  do gi  t oế ệ ề ợ ồ ự ả ạ  Có nhi u v  án đã đề ụ ược xét xử nhi u l n nh ng v n còn nhi u th c m c, nhi u quan đi m khác nhau gâyề ầ ư ẫ ề ắ ắ ề ể  nhi u tranh lu n ph c t p.ề ậ ứ ạ

2. M c đích nghiên c u đ  tàiụ ứ ề

T  vi c nh n th c đừ ệ ậ ứ ượ ầc t m quan tr ng cũng nh  th y rõ nh ng b t c pọ ư ấ ữ ấ ậ  

hi n h u liên quan đ n h p đ ng dân s  vô hi u do gi  t o, ngệ ữ ế ợ ồ ự ệ ả ạ ười vi t ch nế ọ  

v n đ  “ấ ề H p đ ng dân s  vô hi u do gi  t o – Lý lu n và th c ti n ợ ồ ự ệ ả ạ ậ ự ễ ” làm n iộ  dung chính cho đ  tài. V i đ  tài, ngề ớ ề ười vi t mong mu n có th  góp ph n làmế ố ể ầ  sáng t  nh ng quy đ nh v  y u t  vô hi u do gi  t o c a h p đ ng dân s  vàỏ ữ ị ề ế ố ệ ả ạ ủ ợ ồ ự  

h u qu  pháp lý khi h p đ ng vô hi u cũng nh  th c tr ng, th c ti n áp d ngậ ả ợ ồ ệ ư ự ạ ự ễ ụ  pháp lu t hi n nay, đ  t  đó đ a ra m t s  ki n ngh , gi i pháp nh m t ngậ ệ ể ừ ư ộ ố ế ị ả ằ ừ  

bước hoàn thi n pháp lu t. ệ ậ

3. Ph m vi nghiên c u c a đ  tàiạ ứ ủ ề

Đ  tài t p trung nghiên c u nh ng quy đ nh c a pháp lu t v  h p đ ngề ậ ứ ữ ị ủ ậ ề ợ ồ  dân s  vô hi u, h u qu  pháp lý c a h p đ ng dân s  vô hi u và th c ti n xácự ệ ậ ả ủ ợ ồ ự ệ ự ễ  

đ nh, x  lý h p đ ng dân s  vô hi u theo quy đ nh c a BLDS hi n hành.ị ử ợ ồ ự ệ ị ủ ệ

Bên c nh đó, sạ au g n 10 ầ năm thi hành thì th c ti n đã ch ng minh r ngự ễ ứ ằ  BLDS đã có nh ng tác đ ng tích c c đ n s  phát tri n kinh t  ­ xã h i c a đ tữ ộ ự ế ự ể ế ộ ủ ấ  

nước cũng nh  đ i v i vi c hoàn thi n h  th ng pháp lu t đi u ch nh các quanư ố ớ ệ ệ ệ ố ậ ề ỉ  

h  dân s , hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thệ ự ương m i và lao đ ng. Trongạ ộ  giai đo n phát tri n m i c a đ t nạ ể ớ ủ ấ ướ   hi n nayc ệ ,  BLDS  hi n hành  ệ cũng c nầ  

được xem xét s a đ i, b  sung thích h p, đáp  ng nh ng ử ổ ổ ợ ứ ữ yêu c u ầ đòi h i m i,ỏ ớ  

c  th  hóa các quy đ nh c a Hi n pháp 2013 liên quan đ n b o v  quy n conụ ể ị ủ ế ế ả ệ ề  

người, quy n công dân và hoàn thi n th  ch  kinh t  th  trề ệ ể ế ế ị ường đ nh hị ướng xã 

h i ch  nghĩa và h i nh p qu c tộ ủ ộ ậ ố ế. Vì l  đó, trong đ  tài này thì ngẽ ề ười vi t sế ẽ 

m  r ng ph m vi nghiên c u đ n D  th o ở ộ ạ ứ ế ự ả B  lu t Dân s  độ ậ ự ược trình Qu cố  

h i thông quaộ  t i k  h p th  10 Qu c h i khóa XIII (“ạ ỳ ọ ứ ố ộ D  th o BLDSự ả ”) để 

nh m đ a ra nh ng ki n ngh  c n thi t, phù h p v i th c ti n v  h p đ ngằ ư ữ ế ị ầ ế ợ ớ ự ễ ề ợ ồ  dân s  vô hi u trong su t th i gian v a qua.ự ệ ố ờ ừ

4. Phương pháp nghiên c uứ

Trong quá trình nghiên c u đ  tài ngứ ề ười vi t đã áp d ng m t s  phế ụ ộ ố ươ  ngpháp nghiên c u nh  sau:ứ ư

Ph ươ ng pháp nghiên c u lý lu n trên tài li u, sách: ứ ậ ệ  nh m nghiên c u cácằ ứ  

c  s  lí lu n v  giao d ch dân s , h p đ ng dân s , h p đ ng dân s  vôơ ở ậ ề ị ự ợ ồ ự ợ ồ ự  

hi u… ệ

Ph ươ ng pháp phân tích lu t vi t: ậ ế  đ c bi t là nghiên c u nh ng quy đ nhặ ệ ứ ữ ị  

c a pháp lu t đi u ch nh v  h p đ ng dân s  vô hi u, h p đ ng dân s  vôủ ậ ề ỉ ề ợ ồ ự ệ ợ ồ ự  

hi u do gi  t o đệ ả ạ ược quy đ nh trong các đ o lu t và các văn b n có liên quan.ị ạ ậ ả

Ph ươ ng pháp so sánh, phân tích, t ng h p: ổ ợ   nh m tìm ra nh ng đi mằ ữ ể  chung, khác bi t khi ti p c n các v n đ  c n nghiên c u trong lu n văn.ệ ế ậ ấ ề ầ ứ ậ

Ph ươ ng pháp s u t m s  li u th c t : ư ầ ố ệ ự ế  b ng cách tìm trên m ng Internet,ằ ạ  giáo trình, tìm ki m s  li u   các c  quan ti n hành t  t ng dân s … đ  giúpế ố ệ ở ơ ế ố ụ ự ể  cho người vi t có ngu n thông tin chính xác đ i v i các trế ồ ố ớ ường h p v  h pợ ề ợ  

đ ng dân s  vô hi u do gi  t o.ồ ự ệ ả ạ

 5. B  c c c a đ  tàiố ụ ủ ề  

Ngoai phân m  đâu va kêt luân, nôi dung đ  tài đ̀ ̀ ở ̀ ̀ ́ ̣ ̣ ề ược chia lam 03 ch̀ ương:

Ch ươ ng 1: Lý lu n chung v  h p đ ng dân s  vô hi uậ ề ợ ồ ự ệ

Ch ươ ng 2: H p đ ng dân s  vô hi u do gi  t o và h u qu  pháp lý c aợ ồ ự ệ ả ạ ậ ả ủ  

h p đ ng dân s  vô hi u do gi  t o.ợ ồ ự ệ ả ạ

Ch ươ ng 3: Th c tr ng pháp lu t và th c ti n áp d ng pháp lu t v  giaoự ạ ậ ự ễ ụ ậ ề  

d ch dân s  do gi  t o – m t s  ki n ngh  c  th ị ự ả ạ ộ ố ế ị ụ ể

nh ng quan h  đ  qua đó chuy n giao cho nhau các l i ích v t ch t nh m đápữ ệ ể ể ợ ậ ấ ằ  

ng nhu c u sinh ho t, tiêu dùng, đóng m t vai trò quan tr ng, là m t t t y u

đ i v i m i đ i s ng xã h i. Tuy nhiên, vi c chuy n giao các l i ích v t ch tố ớ ọ ờ ố ộ ệ ể ợ ậ ấ  

đó không ph i t  nhiên hình thành b i tài s n (v n là hi n thân c a các l i íchả ự ở ả ố ệ ủ ợ  

v t ch t) không th  t  tìm đ n v i nhau đ  thi t l p các quan h  Các quan hậ ấ ể ự ế ớ ể ế ậ ệ ệ tài s n ch  đả ỉ ược hình thành t  nh ng hành vi có ý chí c a các ch  th ừ ữ ủ ủ ể 1 M tặ  khác, n u ch  có m t bên th  hi n ý chí c a mình mà không đế ỉ ộ ể ệ ủ ược bên kia ch pấ  

nh n cũng không th  hình thành m t quan h  đ  qua đó th c hi n vi c chuy nậ ể ộ ệ ể ự ệ ệ ể  giao tài s n ho c làm m t công vi c đ i v i nhau đả ặ ộ ệ ố ớ ược. Do đó, ch  khi nào cóỉ  

s  th  hi n và th ng nh t ý chí gi a các bên thì quan h  trao đ i l i ích v tự ể ệ ố ấ ữ ệ ổ ợ ậ  

ch t m i đấ ớ ược hình thành. Quan h  đó đệ ược g i là h p đ ng dân s  ọ ợ ồ ự

Tuy nhiên, h p đ ng đó ch  có hi u l c pháp lu t (ch  đợ ồ ỉ ệ ự ậ ỉ ược pháp lu tậ  công nh n và b o v ) khi ý chí c a các bên phù h p v i ý chí c a Nhà nậ ả ệ ủ ợ ớ ủ ướ  c.Các bên đượ ực t  do tho  thu n đ  thi t l p h p đ ng nh ng s  t  do  y ph iả ậ ể ế ậ ợ ồ ư ự ự ấ ả  

được đ t trong gi i h n b i l i ích c a ngặ ớ ạ ở ợ ủ ười khác, l i ích chung c a xã h i vàợ ủ ộ  

tr t t  công c ng. ậ ự ộ

1   Các­Mác cho r ng: “ ằ T  chúng, hàng hóa không th  đi đ n th  tr ự ể ế ị ườ ng và trao đ i v i nhau ổ ớ  

đ ượ c. Mu n cho nh ng v t đó trao đ i v i nhau thì nh ng ng ố ữ ậ ổ ớ ữ ườ i gi  chúng ph i đ i x  v i nhau ữ ả ố ử ớ  

nh  nh ng ng ư ữ ườ i mà ý chí n m trong các v t đó ằ ậ ”. 

Khái ni m v  h p đ ng dân s  c n ph i đệ ề ợ ồ ự ầ ả ược xem xét   nhi u phở ề ươ  ng

di n khác nhau. ệ

Theo phương di n khách quan thì h p đ ng dân s  là do các quy ph mệ ợ ồ ự ạ  pháp lu t c a Nhà nậ ủ ước ban hành nh m đi u ch nh các quan h  xã h i phátằ ề ỉ ệ ộ  sinh trong quá trình d ch chuy n các l i ích v t ch t gi a các ch  th  v i nhau.ị ể ợ ậ ấ ữ ủ ể ớTheo phương di n ch  quan, h p đ ng dân s  là m t giao d ch dân s  màệ ủ ợ ồ ự ộ ị ự  trong đó các bên t  trao đ i ý chí v i nhau nh m đi đ n s  tho  thu n đ  cùngự ổ ớ ằ ế ự ả ậ ể  nhau làm phát sinh các quy n và nghĩa v  dân s  nh t đ nh. Theo phề ụ ự ấ ị ương di nệ  này, h p đ ng dân s  v a đợ ồ ự ừ ược xem xét   d ng c  th  v a đở ạ ụ ể ừ ược xem xét ở 

d ng khái quát. ạ

N u đ nh nghĩa dế ị ướ ại d ng c  th  thì: “ụ ể H p đ ng dân s  là s  tho  thu n ợ ồ ự ự ả ậ  

gi a các bên v  vi c xác l p, thay đ i hay ch m d t các quy n và nghĩa v ữ ề ệ ậ ổ ấ ứ ề ụ  

c a các bên trong mua bán, thuê, vay, m ủ ượ n, t ng, cho tài s n, làm m t vi c ặ ả ộ ệ  

ho c không làm m t vi c, d ch v  ho c các tho  thu n khác mà trong đó m t ặ ộ ệ ị ụ ặ ả ậ ộ  

ho c các bên nh m đáp  ng nhu c u sinh ho t, tiêu dùng ặ ằ ứ ầ ạ ”2. S  li t kê c  thự ệ ụ ể bao gi  cũng r i vào tình tr ng không đ y đ  và đ  quy đ nh c a pháp lu t cóờ ơ ạ ầ ủ ể ị ủ ậ  

th  bao trùm để ược toàn b  các h p đ ng dân s  x y ra trong th c t , BLDS đãộ ợ ồ ự ả ự ế  

đ nh nghĩa nó   d ng khái quát h n: “ị ở ạ ơ H p đ ng dân s  là s  tho  thu n gi a ợ ồ ự ự ả ậ ữ   các bên v  vi c xác l p, thay đ i và ch m d t các quy n và nghĩa v  dân s ề ệ ậ ổ ấ ứ ề ụ ự”3. 

Nh  v y, h p đ ng dân s  không ch  là s  tho  thu n đ  m t bên chuy n giaoư ậ ợ ồ ự ỉ ự ả ậ ể ộ ể  tài s n, th c hi n m t công vi c cho bên kia mà có th  còn là s  tho  thu n đả ự ệ ộ ệ ể ự ả ậ ể thay đ i hay ch m d t các nghĩa v  đó. ổ ấ ứ ụ

Ngoài ra, c n ph i nói thêm r ng xét v  n i dung kinh t  s  khó phân bi tầ ả ằ ề ộ ế ẽ ệ  

gi a m t h p đ ng dân s  v i m t h p đ ng kinh t  n u n i dung c a chúngữ ộ ợ ồ ự ớ ộ ợ ồ ế ế ộ ủ  

đ u là s  mua bán và trao đ i các l i ích v t ch t. Tuy nhiên, yêu c u c a quáề ự ổ ợ ậ ấ ầ ủ  trình ti n hành t  t ng trong vi c gi i quy t các tranh ch p t  h p đ ng, đòiế ố ụ ệ ả ế ấ ừ ợ ồ  

h i c n ph i có s  phân bi t r ch ròi gi a m t h p đ ng thỏ ầ ả ự ệ ạ ữ ộ ợ ồ ương m i v i m tạ ớ ộ  

2   Đi u 1 Pháp l nh H p đ ng Dân s  năm 1991 ề ệ ợ ồ ự

3   Đi u ề  388 BLDS.

h p đ ng dân s  Trong th c t  có r t nhi u h p đ ng không th  phân bi tợ ồ ự ự ế ấ ề ợ ồ ể ệ  

được là h p đ ng thợ ồ ương m i hay h p đ ng dân s  Đ  có th  phân bi t đạ ợ ồ ự ể ể ệ ượ  chai lo i h p đ ng này ph i xác đ nh đạ ợ ồ ả ị ược c  th  m c đích c a t ng lo i h pụ ể ụ ủ ừ ạ ợ  

đ ng. N u các bên ch  th  (ho c ít nh t có m t bên) tham gia h p đ ng v iồ ế ủ ể ặ ấ ộ ợ ồ ớ  

m c đích tho  mãn nhu c u sinh ho t tiêu dùng thì h p đ ng đó đụ ả ầ ạ ợ ồ ược xác đ nhị  

là h p đ ng dân s  Vì v y, ch  đợ ồ ự ậ ỉ ược coi là h p đ ng thợ ồ ương m i khi các bênạ  

ch  th  tham gia đ u nh m m c đích kinh doanh. Tuy nhiên, m c đích tham giaủ ể ề ằ ụ ụ  cũng ch  là m t c  s  mang tính tỉ ộ ơ ở ương đ i trong vi c phân bi t gi a hai lo iố ệ ệ ữ ạ  

h p đ ng vì r ng có nh ng h p đ ng c  hai bên đ u mang m c đích kinhợ ồ ằ ữ ợ ồ ả ề ụ  doanh nh ng không th  coi đó là h p đ ng thư ể ợ ồ ương m i đạ ược n u có m t bênế ộ  

ch  th  là cá nhân không có đăng kí kinh doanh.ủ ể

1.1.1.2. Các đi u ki n có hi u l c c a h p đ ng dân s ề ệ ệ ự ủ ợ ồ ự

Theo quy đ nh t i Đi u 390 BLDS, khi giao k t h p đ ng các ch  thị ạ ề ế ợ ồ ủ ể 

ph i tuân theo các nguyên t c sau đây:ả ắ

­ T  do giao k t h p đ ng nh ng không đ ự ế ợ ồ ư ượ c trái pháp lu t, đ o đ c xã ậ ạ ứ  

h i ộ

Nh m t o đi u ki n cho các ch  th  tho  mãn đằ ạ ề ệ ủ ể ả ược các nhu c u v  đ iầ ề ờ  

s ng v t ch t cũng nh  tinh th n, BLDS cho phép m i ch  th  đố ậ ấ ư ầ ọ ủ ể ược quy nề  

“t  do giao k t h p đ ng ự ế ợ ồ ”. Theo nguyên t c này, m i cá nhân, t  ch c khi cóắ ọ ổ ứ  

đ  t  cách ch  th  đ u có quy n tham gia giao k t b t kì m t h p đ ng dân sủ ư ủ ể ề ề ế ấ ộ ợ ồ ự nào, n u h  mu n mà không ai có quy n ngăn c n. B ng ý chí t  do c a mình,ế ọ ố ề ả ằ ự ủ  các ch  th  có quy n giao k t nh ng h p đ ng dân s  đã đủ ể ề ế ữ ợ ồ ự ược pháp lu t quyậ  

đ nh c  th  cũng nh  nh ng h p đ ng dân s  khác dù r ng pháp lu t ch a quyị ụ ể ư ữ ợ ồ ự ằ ậ ư  

đ nh. Tuy nhiên, s  t  do ý chí đó ph i n m trong m t khuôn kh  nh t đ nh.ị ự ự ả ằ ộ ổ ấ ị  Bên c nh vi c chú ý đ n quy n l i c a mình, các ch  th  ph i hạ ệ ế ề ợ ủ ủ ể ả ướng t i vi cớ ệ  

b o đ m quy n l i c a nh ng ngả ả ề ợ ủ ữ ười khác cũng nh  l i ích c a toàn xã h i. Vìư ợ ủ ộ  

v y, t  do c a m i ch  th  ph i không trái pháp lu t, đ o đ c xã h i. N mậ ự ủ ỗ ủ ể ả ậ ạ ứ ộ ằ  trong m i liên h  tố ệ ương  ng gi a quy n và nghĩa v , m i m t ch  th  v a cóứ ữ ề ụ ỗ ộ ủ ể ừ  

quy n “ề t  do giao k t h p đ ng ự ế ợ ồ ” v a có nghĩa v  tôn tr ng pháp lu t và đ oừ ụ ọ ậ ạ  

đ c xã h i. L i ích c a c ng đ ng (đứ ộ ợ ủ ộ ồ ược quy đ nh b ng pháp lu t) và đ o đ cị ằ ậ ạ ứ  

xã h i độ ược coi là s  gi i h n ý chí t  do c a m i m t ch  th  trong vi c giaoự ớ ạ ự ủ ỗ ộ ủ ể ệ  

k t h p đ ng dân s  nói riêng, cũng nh  đ i v i m i hành vi nói chung c a h ế ợ ồ ự ư ố ớ ọ ủ ọTrong xã h i xã h i ch  nghĩa, tính c ng đ ng và đ o đ c xã h i khôngộ ộ ủ ộ ồ ạ ứ ộ  cho phép các cá nhân đượ ực t  do ý chí tuy t đ i đ  bi n các h p đ ng dân sệ ố ể ế ợ ồ ự thành phương ti n bóc l t.ệ ộ

­ Các bên t  nguy n và bình đ ng trong giao k t h p đ ng ự ệ ẳ ế ợ ồ

Nguyên t c này th  hi n b n ch t c a quan h  dân s  Quy lu t giá tr  đòiắ ể ệ ả ấ ủ ệ ự ậ ị  

h i các bên khi thi t l p các quan h  trao đ i ph i bình đ ng v i nhau. Khôngỏ ế ậ ệ ổ ả ẳ ớ  

m t ai độ ượ ấc l y lí do khác bi t v  thành ph n xã h i, dân t c, gi i tính, tônệ ề ầ ộ ộ ớ  giáo, hoàn c nh kinh t  v.v. đ  làm bi n d ng các quan h  dân s  M t khác,ả ế ể ế ạ ệ ự ặ  

ch  khi nào các bên bình đ ng v i nhau v  m i phỉ ẳ ớ ề ọ ương di n trong giao k t h pệ ế ợ  

đ ng thì ý chí t  nguy n c a các bên m i th t s  đồ ự ệ ủ ớ ậ ự ược b o đ m. Vì v y, theoả ả ậ  nguyên t c trên, nh ng h p đ ng đắ ữ ợ ồ ược giao k t thi u bình đ ng và không cóế ế ẳ  

s  t  nguy n c a các bên s  không đự ự ệ ủ ẽ ược pháp lu t th a nh n. Tuy nhiên, đánhậ ừ ậ  giá m t h p đ ng có ph i là ý chí t  nguy n c a các bên hay không là m tộ ợ ồ ả ự ệ ủ ộ  công vi c tệ ương đ i ph c t p và khó khăn trong th c t ố ứ ạ ự ế

H p đ ng dân s  là s  tho  thu n th ng nh t ý chí c a các ch  th  thamợ ồ ự ự ả ậ ố ấ ủ ủ ể  gia. Vì th , mu n xem xét các ch  th  có t  nguy n trong giao k t h p đ ngế ố ủ ể ự ệ ế ợ ồ  hay không, c n ph i d a vào s  th ng nh t bi n ch ng gi a hai ph m trù: Ýầ ả ự ự ố ấ ệ ứ ữ ạ  chí và s  b y t  ý chí. Nh  chúng ta đã bi t, ý chí là mong mu n ch  quan bênự ả ỏ ư ế ố ủ  trong c a m i m t ch  th  Nó ph i đủ ỗ ộ ủ ể ả ược bày t  ra bên ngoài thông qua m tỏ ộ  hình th c nh t đ nh. Ý chí và s  bày t  ý chí là hai m t c a m t v n đ , chúngứ ấ ị ự ỏ ặ ủ ộ ấ ề  luôn có quan h  m t thi t, g n bó khăng khít v i nhau.ệ ậ ế ắ ớ

Ý chí t  nguy n chính là s  th ng nh t gi a ý mu n ch  quan bên trongự ệ ự ố ấ ữ ố ủ  

và s  bày t  ý chí đó ra bên ngoài. Vì v y, đ  xác đ nh m t h p đ ng dân s  cóự ỏ ậ ể ị ộ ợ ồ ự  tuân theo nguyên t c t  nguy n hay không c n ph i d a vào s  th ng nh t ýắ ự ệ ầ ả ự ự ố ấ  

chí c a ngủ ười giao k t h p đ ng và s  th  hi n (bày t ) ý chí đó trong n iế ợ ồ ự ể ệ ỏ ộ  dung c a h p đ ng mà ngủ ợ ồ ười đó đã giao k t. Ch  khi nào h p đ ng là hình th cế ỉ ợ ồ ứ  

ph n ánh m t cách khách quan, trung th c nh ng mong mu n bên trong c a cácả ộ ự ữ ố ủ  bên giao k t thì vi c giao k t đó m i đế ệ ế ớ ược coi là t  nguy n.ự ệ

1. 2. Khái quát v  h p đ ng dân s  vô hi uề ợ ồ ự ệ

1.2. 1. Khái ni m  ệ

H p đ ng vô hi u là nh ng h p đ ng không tuân th  các đi u ki n cóợ ồ ệ ữ ợ ồ ủ ề ệ  

hi u l c do pháp lu t quy đ nh nên ệ ự ậ ị không t n t i theo quy đ nh c a pháp lu t,ồ ạ ị ủ ậ  không có hi u l c pháp lý m c dù h p đ ng đó đệ ự ặ ợ ồ ược xác l p, các bên có thậ ể 

ch a th c hi n, đang th c hi n hay đã th c hi n xong quy n và nghĩa v  như ự ệ ự ệ ự ệ ề ụ ư cam k t nh ng khi xác đ nh là HĐVH thì m i cam k t đã, đang th c hi n thìế ư ị ọ ế ự ệ  

đ u không ph i là các quy n và nghĩa v  đề ả ề ụ ược pháp lu t b o vậ ả ệ  V y h pậ ợ  

đ ng vô hi u là khi xác l p các bên đã có vi ph m ít nh t m t trong các đi uồ ệ ậ ạ ấ ộ ề  

ki n có hi u l c do pháp lu t quy đ nh d n đ n h u qu  pháp lý là không làmệ ệ ự ậ ị ẫ ế ậ ả  phát sinh các quy n và nghĩa v  dân s  nào.ề ụ ự

Khi tìm hi u v  h p đ ng dân s  vô hi u thi t nghĩ c n ph i có s  phânể ề ợ ồ ự ệ ế ầ ả ự  

bi t r ch ròi v i trệ ạ ớ ường h p h p đ ng dân s  m t hi u l c. Theo đó, h pợ ợ ồ ự ấ ệ ự ợ  

đ ng dân s  vô hi u là h p đ ng không có hi u l c   ngay th i đi m giao k t.ồ ự ệ ợ ồ ệ ự ở ờ ể ế  Còn h p đ ng m t hi u l c là h p đ ng có hi u l c   th i đi m ký k t nh ngợ ồ ấ ệ ự ợ ồ ệ ự ở ờ ể ế ư  

h p đ ng b  m t hi u l c là do r i vào tình tr ng không th  th c hi n đợ ồ ị ấ ệ ự ơ ạ ể ự ệ ượ  c.Tình tr ng m t hi u l c c a h p đ ng dân s  có th  do m t bên vi ph m, d nạ ấ ệ ự ủ ợ ồ ự ể ộ ạ ẫ  

đ n bên vi ph m yêu c u hu  h p đ ng ho c các bên t  tho  thu n v i nhauế ạ ầ ỷ ợ ồ ặ ự ả ậ ớ  

ch m d t hi u l c c a h p đ ng ho c do tr  ng i khách quan nào khác.ấ ứ ệ ự ủ ợ ồ ặ ở ạ

1.2.2. Đ c đi m  ặ ể

Căn c  quy đ nh c a BLDS thì nh ng quy đ nh v  h p đ ng dân s  vôứ ị ủ ữ ị ề ợ ồ ự  

hi u đệ ược hi u và v n d ng gi ng nh  là giao d ch dân s  vô hi uể ậ ụ ố ư ị ự ệ 4. V y đ cậ ặ  

đi m chung c a các h p đ ng vô hi u là không đáp  ng các đi u ki n theo quyể ủ ợ ồ ệ ứ ề ệ  

4   Kho n 1 Đi u 410 BLDS ả ề

đ nh c a pháp lu t. Khi h p đ ng vô hi u các bên ph i gánh ch u h u qu  phápị ủ ậ ợ ồ ệ ả ị ậ ả  

lý nh t đ nh có th  b t l i v  v t ch t ho c tinh th n nh  không đ t đấ ị ể ấ ợ ề ậ ấ ặ ầ ư ạ ượ  c

m c đích đã xác đ nh n u ch a th c hi n đụ ị ế ư ự ệ ược thì s  không th c hi n đẽ ự ệ ượ  c

ti p, n u đang th c hi n thì ph i ch m d t vi c th c hi n đó đ  quay tr  l iế ế ự ệ ả ấ ứ ệ ự ệ ể ở ạ  tình tr ng ban đ u hoàn tr  cho nhau nh ng gì đã nh nạ ầ ả ữ ậ 5. Người vi t đi vàoế  phân tích các đ c đi m sau đ i v i h p đ ng dân s  vô hi u:ặ ể ố ớ ợ ồ ự ệ

1.2.2.1. Không đáp  ng đ ứ ượ c các đi u ki n theo quy đ nh c a pháp lu t ề ệ ị ủ ậ  

v i h p đ ng vô hi u ớ ợ ồ ệ

­ V  năng l c hành vi dân s  c a ngề ự ự ủ ười tham gia h p đ ng: ợ ồ

B n ch t c a h p đ ng dân s  là s  th ng nh t ý chí và bày t  ý chí c aả ấ ủ ợ ồ ự ự ố ấ ỏ ủ  các ch  th  tham gia h p đ ng nh ng không ph i ai cũng có quy n tham giaủ ể ợ ồ ư ả ề  vào b t k  lo i h p đ ng nào mà ch  có các ch  th  đấ ỳ ạ ợ ồ ỉ ủ ể ược pháp lu t cho phépậ  

m i có th  đớ ể ược tham gia. Trong m t s  trộ ố ường h p thì m t s  ch  th  chợ ộ ố ủ ể ỉ 

được tham gia trong gi i h n c a m t s  quan h  quan h  dân s  nh t đ nh.ớ ạ ủ ộ ố ệ ệ ự ấ ị  Khi các ch  th  tham gia quan h  h p đ ng ph i có năng l c pháp lu t và năngủ ể ệ ợ ồ ả ự ậ  

l c hành vi dân s  mà năng l c pháp lu t là v n có c a ch  th  mà pháp lu tự ự ự ậ ố ủ ủ ể ậ  quy đ nh cho các ch  th  có quy n nh  nhau: m i cá nhân đ u có năng l cị ủ ể ề ư ọ ề ự  pháp lu t dân s  nh  nhau. Năng l c pháp lu t dân s  c a cá nhân có t  khiậ ự ư ự ậ ự ủ ừ  

người đó sinh ra và ch m d t khi ngấ ứ ười đó ch tế 6. Còn năng l c hành vi thì phápự  

lu t căn c  vào kh  năng nh n bi t hành vi c a t ng con ngậ ứ ả ậ ế ủ ừ ườ ụ ểi c  th  

­ M c đích và n i dung c a các h p đ ng không đáp  ng đ  yêu c u c aụ ộ ủ ợ ồ ứ ủ ầ ủ  pháp lu t ho c trái đ o đ c xã h i: ậ ặ ạ ứ ộ

Trong ch  đ nh h p đ ng dân s , các ch  th  có quy n t  do th  hi n ýế ị ợ ồ ự ủ ể ề ự ể ệ  chí c a mình, t  do trong vi c quy t đ nh n i dung, hình th c c a giao d ch,ủ ự ệ ế ị ộ ứ ủ ị  

th  hi n khi xác l p h p đ ng các ch  th  có quy n t  do l a ch n đ i tác, tể ệ ậ ợ ồ ủ ể ề ự ự ọ ố ự 

do tho  thu n n i dung c a h p đ ng, hình th c giao k t. Nh ng s  t  doả ậ ộ ủ ợ ồ ứ ế ư ự ự  không mang tính tuy t đ i mà b  ràng bu c b i khuôn kh  pháp lu t. S  ràngệ ố ị ộ ở ổ ậ ự  

5   Kho n 2 Đi u 137 BLDS ả ề

6   Kho n 2, 3 Đi u 14 BLDS ả ề

bu c này h n ch  s  t  do c a các ch  th  khi tham gia xác l p h p đ ng.ộ ạ ế ự ự ủ ủ ể ậ ợ ồ  

Ch  th  không tuân theo s  h n ch  c a pháp lu t d n t i h p đ ng vô hi u. ủ ể ự ạ ế ủ ậ ẫ ớ ợ ồ ệ+ M i tho  thu n không trái v i pháp lu t. ọ ả ậ ớ ậ

+ M i tho  thu n không đọ ả ậ ược trái v i đ o đ c xã h i. Không trái v iớ ạ ứ ộ ớ  pháp lu t thì rõ nh ng không trái v i đ o đ c xã h i là m t v n đ  ph c t p vìậ ư ớ ạ ứ ộ ộ ấ ề ứ ạ  khái ni m đ o đ c là m t khái ni m tr u tệ ạ ứ ộ ệ ừ ượng. 

Khái ni m đ o đ c xã h i đệ ạ ứ ộ ược lu t hóa nh  sau: “ậ ư Đ o đ c xã h i là ạ ứ ộ  

nh ng chu n m c  ng x  gi a ng ữ ẩ ự ứ ử ữ ườ ớ i v i ng ườ i trong đ i s ng xã h i, đ ờ ố ộ ượ   c

c ng đ ng th a nh n ộ ồ ừ ậ ”7. Tuy nhiên, các nhà làm lu t không quy đ nh c  thậ ị ụ ể 

trường h p nào là vi ph m. Chính vì v y mà khi xác đ nh n i dung c a kháiợ ạ ậ ị ộ ủ  

ni m đ o đ c thệ ạ ứ ường được xem trong m i quan h  v i án l , nh ng v  lýố ệ ớ ệ ư ề  thuy t thì Nhà nế ước ta ch a th a nh n án l  Chính vì th  trong th c ti n hi nư ừ ậ ệ ế ự ễ ệ  nay quy đ nh này đã gây ra không ít khó khăn trong vi c áp d ng. ị ệ ụ

­ Ch  th  tham gia xác l p h p đ ng không t  nguy n:ủ ể ậ ợ ồ ự ệ

S  t  nguy n khi giao k t h p đ ng là m t y u t  c  b n và không thự ự ệ ế ợ ồ ộ ế ố ơ ả ể thi u đế ược trong h p đ ng dân s  VÌ v y các ch  th  khi tham gia giao k tợ ồ ự ậ ủ ể ế  

h p đ ng ph i th  hi n ý chí đích th c c a mình. M i tho  thu n không ph nợ ồ ả ể ệ ự ủ ọ ả ậ ả  ánh đúng ý chí cu  các bên đ u có th  d n đ n h p đ ng vô hi u. Ý chí c aả ề ể ẫ ế ợ ồ ệ ủ  

ch  th  là th  hi n mong mu n c a mình ra bên ngoài trong khuôn kh  phápủ ể ể ệ ố ủ ổ  

lu t cho phép mà không b  s  ép bu c nào. ậ ị ự ộ

­ Hình th c h p đ ng không đúng quy đ nh c a pháp lu t: ứ ợ ồ ị ủ ậ

Đ  đ m b o cho tr t t  xã h i, l i ích c a Nhà nể ả ả ậ ự ộ ợ ủ ước và cá nhân khi tham gia giao k t h p đ ng, ngoài vi c các ch  th  tham gia xác l p h p đ ng ph iế ợ ồ ệ ủ ể ậ ợ ồ ả  

th  hi n ý chí c a mình còn ph i tuân theo các quy đ nh c a pháp lu t v  hìnhể ệ ủ ả ị ủ ậ ề  

th c đ i v i m t s  lo i h p đ ng nh t đ nh. Thông qua các bi u hi n v  hìnhứ ố ớ ộ ố ạ ợ ồ ấ ị ể ệ ề  

th c này ngứ ười khác có th  ph n nào bi t để ầ ế ược n i dung c a h p đ ng. Vi cộ ủ ợ ồ ệ  quy đ nh m t s  lo i giao d ch c n ph i tuân theo các quy đ nh v  hình th cị ộ ố ạ ị ầ ả ị ề ứ  

7   Đi u 128 BLDS ề

dưạ trên c  s  là đ i tơ ở ố ượng c a các lo i h p đ ng này có giá tr  l n ho c cóủ ạ ợ ồ ị ớ ặ  tính năng đ c bi t nên hình th c c a h p đ ng là căn c  xác đinh n i dung c aặ ệ ứ ủ ợ ồ ứ ộ ủ  

h p đ ng. M t khác, v i nh ng quy đinh này còn là c  s  đ  các c  quan Nhàợ ồ ặ ớ ữ ơ ở ể ơ  

nước có th m quy n ki m tra giám sát vi c chuy n d ch các tài s n này. ẩ ề ể ệ ể ị ả

1.2.2.2. Các bên tham gia h p đ ng ph i gánh ch u h u qu  pháp lý nh t ợ ồ ả ị ậ ả ấ  

đ nh ị

M t khi h p đ ng vô hi u thì: “…ộ ợ ồ ệ các bên khôi ph c l i tình tr ng ban ụ ạ ạ  

đ u, hoàn tr  cho nhau nh ng gì đã nh n; n u không hoàn tr  b ng hi n v t ầ ả ữ ậ ế ả ằ ệ ậ   thì ph i hoàn tr  b ng ti n, tr  tr ả ả ằ ề ừ ườ ng h p tài s n giao d ch, hoa l i, l i t c ợ ả ị ợ ợ ứ   thu đ ượ c b  t ch thu theo quy đ nh c a pháp lu t. Bên có l i gây thi t h i ph i ị ị ị ủ ậ ỗ ệ ạ ả  

b i th ồ ườ ng 8”. V  m t lý thuy t thì đây là s  t n th t c a các bên nên ph iề ặ ế ự ổ ấ ủ ả  quay l i tình tr ng ban đ u nh  trạ ạ ầ ư ước khi tham gia h p đ ng. Tuy nhiên vợ ồ ề 

m t th c t  có trặ ự ế ường h p khi tuyên b  h p đ ng vô hi u có bên đợ ố ợ ồ ệ ược hưở  ng

l i, có bên b  thi t h i.ợ ị ệ ạ

1.2.3. Phân lo i h p đ ng dân s  vô hi uạ ợ ồ ự ệ  

1.2.3.1. Căn c  vào th  t c t  t ng đ  tuyên b  h p đ ng vô hi u ứ ủ ụ ố ụ ể ố ợ ồ ệ

Căn c  vào tính ch t trái pháp lu t c a h p đ ng xâm ph m đ n quy nứ ấ ậ ủ ợ ồ ạ ế ề  

l i c a ai, pháp lu t s  quy đ nh nh ng th  t c t  t ng và th i hi u kh i ki nợ ủ ậ ẽ ị ữ ủ ụ ố ụ ờ ệ ở ệ  dân s  tự ương  ng v i t ng lo i h p đ ng vô hi u đó.ứ ớ ừ ạ ợ ồ ệ

Các h p đ ng xâm ph m đ n l i ích công thì đợ ồ ạ ế ợ ương nhiên vô hi u.ệ

Các h p đ ng xâm ph m t i l i ích t  thì có 02 yêu c u: ợ ồ ạ ớ ợ ư ầ

(i) khi có đ n yêu c u c a ngơ ầ ủ ười có quy n, l i ích liên quan; ề ợ

(ii) có quy t đ nh c a Tòa án. ế ị ủ

D a vào căn c  phân lo i này, có th  chia h p đ ng vô hi u thành 2 lo i:ự ứ ạ ể ợ ồ ệ ạ  

h p đ ng vô hi u tuy t đ i và h p đ ng vô hi u tợ ồ ệ ệ ố ợ ồ ệ ương đ i. Tuy nhiên, trố ướ  c

h t c n kh ng đ nh r ng khái ni m vô hi u tuy t đ i và vô hi u tế ầ ẳ ị ằ ệ ệ ệ ố ệ ương đ i làố  hai khái ni m c a ngành khoa h c lu t dân s , mang tính lý thuy t và ch aệ ủ ọ ậ ự ế ư  

8   Kho n 2 Đi u 137 BLDS ả ề

được s  d ng trong các văn b n quy ph m pháp lu t. BLDS (Ph n th  nh t,ử ụ ả ạ ậ ầ ứ ấ  

Chương 5) không phân lo i các trạ ường h p vô hi u c a giao d ch dân s  thànhợ ệ ủ ị ự  

vô hi u tuy t đ i hay vô hi u tệ ệ ố ệ ương đ i, mà ch  gi i h n   vi c ch  ra cácố ỉ ớ ạ ở ệ ỉ  

trường h p vô hi u do vi ph m t ng đi u ki n c  th  c a giao d ch dân s ,ợ ệ ạ ừ ề ệ ụ ể ủ ị ự  cùng v i vi c ch  ra h u qu  c  th  c a t ng giao d ch vô hi u. Th  nh ng haiớ ệ ỉ ậ ả ụ ể ủ ừ ị ệ ế ư  khái ni m “ệ giao d ch dân s ị ự vô hi u tuy t ệ ệ  đ i ố ” và “giao d ch dân s ị ự vô hi u ệ  

t ươ  đ i ng ố ” l i là hai khái ni m r t quan tr ng đ i v i khoa h c lu t dân s ạ ệ ấ ọ ố ớ ọ ậ ự  Chúng là công c  không th  thi u đụ ể ế ược trong vi c nghiên c u b n ch t c aệ ứ ả ấ ủ  giao d ch dân s , cũng nh  trong vi c gi i quy t các v n đ  có liên quan đ nị ự ư ệ ả ế ấ ề ế  

th  t c tuyên b  m t giao d ch dân s  vô hi u.ủ ụ ố ộ ị ự ệ

H p đ ng vô hi u tuy t đ i ợ ồ ệ ệ ố

Là nh ng h p đ ng b  xem là đữ ợ ồ ị ương nhiên vô hi u do vi c xác l p h pệ ệ ậ ợ  

đ ng là trái pháp lu t, xâm ph m t i l i ích c a nhà nồ ậ ạ ớ ợ ủ ước ho c l i ích côngặ ợ  

c ng.ộ

H p đ ng thu c m t trong các trợ ồ ộ ộ ường h p sau thì b  coi là vô hi u tuy tợ ị ệ ệ  

đ i:ố

(i) H p đ ng vô hi u do gi  t o;ợ ồ ệ ả ạ

(ii) H p đ ng có n i dung, m c đích vi ph m đi u c m c a pháp lu t;ợ ồ ộ ụ ạ ề ấ ủ ậ(iii) H p đ ng có n i dung, m c đích trái đ o đ c xã h i;ợ ồ ộ ụ ạ ứ ộ

(iv) H p đ ng không đúng hình th c do pháp lu t quy đ nh và đã đợ ồ ứ ậ ị ược Tòa 

án cho các bên th i h n đ  th c hi n đúng quy đ nh v  hình th c này nh ngờ ạ ể ự ệ ị ề ứ ư  

h t th i h n đó mà các bên v n ch a th c hi n; ho c ế ờ ạ ẫ ư ự ệ ặ

(v) Trường h p pháp lu t có quy đ nh v  h p đ ng vi ph m hình th cợ ậ ị ề ợ ồ ạ ứ  

nh ng các bên ch a th c hi n h p đ ng và các bên có tranh ch p thì h p đ ngư ư ự ệ ợ ồ ấ ợ ồ  

quá trình th  lý và gi i quy t tranh ch p v  h p đ ng ho c các n i dung phápụ ả ế ấ ề ợ ồ ặ ộ  

lý có liên quan

H p đ ng vô hi u t ợ ồ ệ ươ ng đ i ố

Là nh ng h p đ ng đữ ợ ồ ược xác l p, nh ng có th  b  Tòa án tuyên b  là vôậ ư ể ị ố  

hi u theo yêu c u c a ngệ ầ ủ ười có quy n và l i ích liên quan.ề ợ

S  vô hi u tự ệ ương đ i th  hi n   ch : giao d ch dân s  đó “ố ể ệ ở ổ ị ự có th  vô ể  

hi u ệ ” hay “không đ ươ ng nhiên b  xem là vô hi u ị ệ ” vì nó ch  xâm h i tr c ti pỉ ạ ự ế  

t i quy n l i h p pháp c a cá nhân c a t ng bên ch  th  tham gia. Do đó, h pớ ề ơ ợ ủ ủ ừ ủ ể ợ  

đ ng này n u không có s  xem xét c a Tòa án thì v n có hi u l c. Trongồ ế ự ủ ẫ ệ ự  

trường h p mu n h y b  h p đ ng này, các bên ph i yêu c u Tòa án gi iợ ố ủ ỏ ợ ồ ả ầ ả  quy t theo th  t c t  pháp thông thế ủ ụ ư ường ch  h p đ ng không đứ ợ ồ ương nhiên bị xem là vô hi u.ệ

Các trường h p d n đ n giao d ch dân s  vô hi u tợ ẫ ế ị ự ệ ương đ i:ố

(i) Giao d ch dân s  vô hi u do ngị ự ệ ười xác l p không có năng l c hành viậ ự  

tương  ng v i đòi h i c a pháp lu t đ i v i lo i giao d ch đó;ứ ớ ỏ ủ ậ ố ớ ạ ị

(ii) Giao d ch dân s  vô hi u do b  đe d a;ị ự ệ ị ọ

(iii) Giao d ch dân s  vô hi u do l a d i;ị ự ệ ừ ố

(iv) Giao d ch dân s  vô hi u do nh m l n;ị ự ệ ầ ẫ

(v) Giao d ch dân s  vô hi u do m t ngị ự ệ ộ ười xác l p trong tình tr ng ngậ ạ ườ  i

đó không nh n th c, đi u khi n đậ ứ ề ể ược hành vi c a mình.ủ

1.2.3.2. Căn c  vào ph m vi b  vô hi u ứ ạ ị ệ

H p đ ng vô hi u toàn b ợ ồ ệ ộ

Là h p đ ng có toàn b  n i dung vô hi u, ho c tuy ch  có m t ph n n iợ ồ ộ ộ ệ ặ ỉ ộ ầ ộ  dung vô hi u nh ng ph n đó l i  nh hệ ư ầ ạ ả ưởng đ n hi u l c c a toàn b  h pế ệ ự ủ ộ ợ  

đ ng.ồ

Khi có nh ng căn c  cho là toàn b  đi u kho n c a h p đ ng vô hi u, thìữ ứ ộ ề ả ủ ợ ồ ệ  

h p đ ng vô hi u toàn b  Căn c  làm cho h p đ ng vô hi u có th  xu t phátợ ồ ệ ộ ứ ợ ồ ệ ể ấ  

t  s  vi ph m n i dung h p đ ng, nh ng cũng có th  là nh ng căn c  khácừ ự ạ ộ ợ ồ ư ể ữ ứ  

nh : m c đích, năng l c giao k t h p đ ng, h p đ ng gi  t o, v.v.ư ụ ự ế ợ ồ ợ ồ ả ạ

Cũng có nh ng h p đ ng vô hi u toàn b  nh ng đ i v i m t s  đi uữ ợ ồ ệ ộ ư ố ớ ộ ố ề  kho n đả ược các bên th a thu n ghi trong h p đ ng có vai trò đ c l p v i h pỏ ậ ợ ồ ộ ậ ớ ợ  

đ ng, thì khi h p đ ng vô hi u toàn b  các đi u kho n đó cũng có th  đồ ợ ồ ệ ộ ề ả ể ượ  ccông nh n có hi u l c n u đ  các đi u ki n lu t đ nh mà không l  thu c vàoậ ệ ự ế ủ ề ệ ậ ị ệ ộ  

hi u l c c a toàn b  h p đ ng.ệ ự ủ ộ ợ ồ

H p đ ng vô hi u t ng ph n (vô hi u m t ph n) ợ ồ ệ ừ ầ ệ ộ ầ

Là nh ng h p đ ng đữ ợ ồ ược xác l p mà có m t ph n n i dung c a nó khôngậ ộ ầ ộ ủ  

có giá tr  pháp lý nh ng không  nh hị ư ả ưởng đ n hi u l c c a các ph n khác c aế ệ ự ủ ầ ủ  

h p đ ng đó.ợ ồ

Đ i v i m t h p đ ng vô hi u t ng ph n, ngoài ph n vô hi u khôngố ớ ộ ợ ồ ệ ừ ầ ầ ệ  

được áp d ng, các ph n còn l i v n có giá tr  thi hành, nên các bên v n ph iụ ầ ạ ẫ ị ẫ ả  

ti p t c thi hành trong ph m vi ph m h p đ ng v n còn hi u l c.ế ụ ạ ầ ợ ồ ẫ ệ ự

1.3.3. Căn c  vào đi u ki n có hi u l c c a h p đ ng ứ ề ệ ệ ự ủ ợ ồ

D a vào d u hi u này có th  phân h p đ ng vô hi u thành các trự ấ ệ ể ợ ồ ệ ường h pợ  sau:

(i) H p đ ng vô hi u do ngợ ồ ệ ười tham gia là cá nhân không có năng l c hànhự  

vi dân s ;ự

(ii) H p đ ng vô hi u do vi ph m đi u c m, đ o đ c xã h i;ợ ồ ệ ạ ề ấ ạ ứ ộ

(iii) H p đ ng vô hi u do không có s  t  nguy n c a ch  th ; vàợ ồ ệ ự ự ệ ủ ủ ể

(iv) H p đ ng vô hi u do vi ph m hình th c, n u pháp lu t có quy đ nhợ ồ ệ ạ ứ ế ậ ị  

v  hình th c c a h p đ ng là đi u ki n b t bu c.ề ứ ủ ợ ồ ề ệ ắ ộ

1.3.4. Căn c  vào m c đ  v ứ ứ ộ ượ t quá ph m vi đ i di n c a ng ạ ạ ệ ủ ườ ạ i đ i  

di n ệ

M t trong các đi u ki n quan tr ng đ  công nh n h p đ ng có hi u l c làộ ề ệ ọ ể ậ ợ ồ ệ ự  

t  cách đ i di n h p pháp (đ i di n theo pháp lu t ho c  y quy n) c a h  giaư ạ ệ ợ ạ ệ ậ ặ ủ ề ủ ộ  đình, t  h p tác, t  ch c ho c cá nhân. Trong nhi u trổ ợ ổ ứ ặ ề ường h p, khi vi c thamợ ệ  

gia xác l p h p đ ng thay cho ngậ ợ ồ ười th  ba không d a trên các trứ ự ường h p đ iợ ạ  

di n lu t đ nh thì h p đ ng đó có th  b  vô hi u.ệ ậ ị ợ ồ ể ị ệ

1.3.4.1. H p đ ng vô hi u do ng ợ ồ ệ ườ ạ i đ i di n xác l p v ệ ậ ượ t quá ph m vi ạ  

đ i di n ạ ệ

Thường thì đây là h p đ ng đợ ồ ược xác l p b i ngậ ở ườ ại đ i di n h p pháp,ệ ợ  

nh ng do ngư ườ ại đ i di n đã xác l p h p đ ng trên th c t  vệ ậ ợ ồ ự ế ượt quá ph m viạ  

đ i di n. Ngạ ệ ười tr c ti p tham gia h p đ ng tuy có t  cách đ i di n h p phápự ế ợ ồ ư ạ ệ ợ  

nh ng n i dung h p đ ng do h  xác l p có m t ph n giá tr , m c đ , ph m viư ộ ợ ồ ọ ậ ộ ầ ị ứ ộ ạ  

vượt quá gi i h n đớ ạ ược ghi trong h p đ ng  y quy n ho c đợ ồ ủ ề ặ ược quy đ nhị  trong lo i đ i di n tạ ạ ệ ương  ng.ứ

H p đ ng đợ ồ ược xác l p vậ ượt quá ph m vi đ i di n thì ph n vạ ạ ệ ầ ượt quá 

ph m vi đ i di n đó b  vô hi u, tr  trạ ạ ệ ị ệ ừ ường h p ngợ ườ ượi đ c đ i di n bi t màạ ệ ế  không ph n đ i.ả ố

1.3.4.2. H p đ ng vô hi u do ng ợ ồ ệ ườ i giao k t không có quy n đ i di n ế ề ạ ệ

H p đ ng vô hi u do ngợ ồ ệ ười tr c ti p giao k t không có t  cách đ i di nự ế ế ư ạ ệ  

ho c tuy có t  cách đ i di n nh ng đã giao k t, th c hi n h p đ ng khôngặ ư ạ ệ ư ế ự ệ ợ ồ  thu c công vi c mà h  độ ệ ọ ược phép đ i di nạ ệ

Cũng b  xem là không có t  cách đ i di n n u ngị ư ạ ệ ế ười đ i di n đ a raạ ệ ư  

nh ng tuyên b  ý chí trái v i ý chí c a ngữ ố ớ ủ ườ ượi đ c đ i di n, làm nh ng vi cạ ệ ữ ệ  không thu c đ i tộ ố ượng c a quan h  đ i di n.ủ ệ ạ ệ

1.3. Khái ni m và đ c đi m c a h p đ ng dân s  do gi  t oệ ặ ể ủ ợ ồ ự ả ạ

1.3.1. Khái ni m ệ

S  bi u hi n ý chí ra bên ngoài dự ể ệ ưới m t hình th c nh t đ nh chính là sộ ứ ấ ị ự 

th  hi n ý chí t  nguy n c a ch  th  trong giao d ch dân s  Tuy nhiên, khôngể ệ ự ệ ủ ủ ể ị ự  

ph i s  t  nguy n nào c a ch  th  cũng làm phát sinh h u qu  pháp lý. Cóả ự ự ệ ủ ủ ể ậ ả  

nh ng trữ ường h p, b n thân ch  th  hoàn toàn ki m soát đợ ả ủ ể ể ượ ự ểc s  bi u hi n ýệ  chí ra bên ngoài, không b  tác đ ng b i b t c  y u t  khách quan nào nh ngị ộ ở ấ ứ ế ố ư  

cũng không được pháp lu t th a nh n. Đó là giao d ch dân s  đậ ừ ậ ị ự ược xác l p doậ  

gi  t o. ả ạ

Đ i v i giao d ch đố ớ ị ược xác l p do gi  t o, ch  th  hoàn toàn mong mu nậ ả ạ ủ ể ố  

s  th  hi n ý chí ra bên ngoài dự ể ệ ưới m t hình th c nh t đ nh, m c dù ý chí đóộ ứ ấ ị ặ  không ph i ý chí đích th c c a ch  th  Do đó ta có th  hi u giao d ch dân sả ự ủ ủ ể ể ể ị ự 

được xác l p do gi  t o là giao d ch đậ ả ạ ị ược xác l p đ  nh m che gi u m t giaoậ ể ằ ấ ộ  

d ch khác ho c tr n tránh nghĩa v  đ i v i ngị ặ ố ụ ố ớ ười th  ba. Giao d ch gi  t o làứ ị ả ạ  giao d ch đị ược các bên ch  th  xác l p nh ng không nh m m c đích là thi tủ ể ậ ư ằ ụ ế  

l p các quy n và nghĩa v  c a các bên tham gia giao d ch. N i dung c a giaoậ ề ụ ủ ị ộ ủ  

d ch đị ược xác l p không xu t phát t   ý chí đích th c c a các bên.ậ ấ ừ ự ủ

      Các giao d ch đị ược xác l p do gi  t o đ u là các  giao d ch vô hi u.ậ ả ạ ề ị ệ  

M c dù trong các giao d ch này, các bên ch  th  tham gia giao d ch hoàn toàn tặ ị ủ ể ị ự nguy n, nh ng l i c  ý bày t  ý chí không đúng v i ý chí đích th c c a h ệ ư ạ ố ỏ ớ ự ủ ọ

1.3.2. Đ c đi m c a giao d ch dân s  do gi  t o ặ ể ủ ị ự ả ạ

H u qu  pháp lý c a giao d ch dân s  đậ ả ủ ị ự ược xác l p do gi  t o là giao d chậ ả ạ ị  

vô hi u, vì v y, giao d ch giao d ch dân s  do gi  t o mang nh ng đ c đi mệ ậ ị ị ự ả ạ ữ ặ ể  chung c a giao d ch dân s  vô hi u.ủ ị ự ệ

Th  nh t ứ ấ , giao d ch dân s  đáp  ng t t c  các đi u ki n có hi u l c c aị ự ứ ấ ả ề ệ ệ ự ủ  giao d ch dân s  đị ự ược quy đ nh t i Đi u 122 BLDS. Tuy nhiên giao d ch dân sị ạ ề ị ự xác l p do gi  t o đậ ả ạ ược xác đ nh là vô hi u do không đ m b o yêu c u v  tínhị ệ ả ả ầ ề  

t  nguy n c a các bên ch  th  khi tham gia giao d ch. Có nghĩa là các bên thamự ệ ủ ủ ể ị  gia giao d ch hoàn toàn t  nguy n xác l p giao d ch, nh ng l i c  ý bày t  ý chíị ự ệ ậ ị ư ạ ố ỏ  không đúng v i ý chí đích th c c a h  Ý chí đích th c   đây là s  th  hi nớ ự ủ ọ ự ở ự ể ệ  

c a các ch  th , khi tham gia giao d ch, các ch  th  có quy n th  hi n mongủ ủ ể ị ủ ể ề ể ệ  

mu n c a mình ra bên ngoài trong khuôn kh  c a pháp lu t mà không b  épố ủ ổ ủ ậ ị  

bu c b i b t c  y u t  nào khác.ộ ở ấ ứ ế ố

Th  hai ứ , giao d ch dân s  do gi  t o đị ự ả ạ ược xác l p d a trên ý chí tậ ự ự nguy n c a các bên, các bên bi t trệ ủ ế ướ ực s  không th ng nh t gi a ý chí và số ấ ữ ự 

th  hi n c a ý chí ra bên ngoài, nh ng v n t  nguy n xác l p giao d ch. M cể ệ ủ ư ẫ ự ệ ậ ị ụ  đích c a các bên khi xác l p giao d ch không nh m làm phát sinh quy n vàủ ậ ị ằ ề  nghĩa v  dân s  theo quy đ nh c a pháp lu t mà nh m che gi u m t giao d chụ ự ị ủ ậ ằ ấ ộ ị  khác ho c tr n tránh nghĩa v  đ i v i ngặ ố ụ ố ớ ười th  ba. Qua đó ta hi u là s  tứ ể ự ự nguy n không đ n gi n ch  là t  nguy n xác l p giao d ch mà còn là s  tệ ơ ả ỉ ự ệ ậ ị ự ự nguy n   chính b n thân ch  th  Các bên ch  th  ph i bi u l  ý chí m t cáchệ ở ả ủ ể ủ ể ả ể ộ ộ  tho i mái và trung th c theo đúng ý chí và mong mu n c a mình.ả ự ố ủ

Th  ba ứ , các bên xác l p giao d ch không nh m m c đích làm phát sinh cácậ ị ằ ụ  quy n và nghĩa v  dân s  t  giao d ch mà nh m che gi u m t giao d ch khácề ụ ự ừ ị ằ ấ ộ ị  

ho c tr n tránh nghĩa v  v i ngặ ố ụ ớ ười th  ba. ứ

Đ i v i giao d ch dân s  gi  t o nh m che gi u m t giao d ch khác thì cóố ớ ị ự ả ạ ằ ấ ộ ị  hai giao d ch song song t n t i. Giao d ch gi  t o đị ồ ạ ị ả ạ ược th  hi n ra bên ngoàiể ệ  

nh ng không có giá tr  th c t , còn giao d ch  n gi u bên trong m i là giao d chư ị ự ế ị ẩ ấ ớ ị  đích th c, làm phát sinh quy n và nghĩa v  gi a các bên ch  th  Giao d ch giự ề ụ ữ ủ ể ị ả 

t o ch  là hình th c, giao d ch che gi u bên trong m i là ý chí chung c a cácạ ỉ ứ ị ấ ớ ủ  

ch  th  tham gia giao d ch. Giao d ch bên trong đủ ể ị ị ược che gi u b i giao d ch giấ ở ị ả 

t o bên ngoài. BLDS quy đ nh, ch  giao d ch dân s  gi  t o m i b  vô hi u hoànạ ị ỉ ị ự ả ạ ớ ị ệ  toàn, còn giao d ch đị ược che gi u v n có hi u l c n u đáp  ng đ  các đi uấ ẫ ệ ự ế ứ ủ ề  

ki n có hi u l c c a giao d ch dân s  theo quy đ nh c a pháp lu t.ệ ệ ự ủ ị ự ị ủ ậ

Đ i v i giao d ch gi  t o đố ớ ị ả ạ ược xác l p nh m tr n tránh nghĩa v  v iậ ằ ố ụ ớ  

người th  ba cũng nh  v y, pháp lu t quy đ nh giao d ch gi  t o s  đứ ư ậ ậ ị ị ả ạ ẽ ươ  ngnhiên b  vô hi u mà không c n có s  yêu c u c a ch  th  có quy n l i liênị ệ ầ ự ầ ủ ủ ể ề ợ  quan

1.3.3. Các tr ườ ng h p giao d ch dân s  do gi  t o ợ ị ự ả ạ

Trên c  s  xác đ nh m c đích c a vi c xác l p giao d ch do gi  t o, ta cóơ ở ị ụ ủ ệ ậ ị ả ạ  hai trường h p giao d ch do gi  t o sau:ợ ị ả ạ

Th  nh t ứ ấ , giao d ch dân s  đị ự ược xác l p v i m c đích nh m che gi u m tậ ớ ụ ằ ấ ộ  giao d ch khác. Trong trị ường h p này có hai lo i giao d ch song song t n t i đóợ ạ ị ồ ạ  

là giao d ch đích th c (bên trong) và giao d ch gi  t o (giao d ch che gi u, thị ự ị ả ạ ị ấ ể 

hi n ra bên ngoài). Giao d ch dân s  gi  t o nh m che gi u giao d ch khác luônệ ị ự ả ạ ằ ấ ị  luôn vô hi u còn giao d ch đích th c v n có hi u l c pháp lu t n u nh  giaoệ ị ự ẫ ệ ự ậ ế ư  

d ch b  che gi u đó đáp  ng đị ị ấ ứ ược đ y đ  các đi u ki n có hi u l c c a giaoầ ủ ề ệ ệ ự ủ  

d ch dân s  ị ự Ch ng h n nh  trẳ ạ ư ường  h p sau: Ông Nguy n Văn A có vợ ễ ợ 

là bà Đ ng Th  B. Ông A mu n t ng cho b n gái c a mình m t ngôi nhà t aặ ị ố ặ ạ ủ ộ ọ  

l c t i qu n Th  Đ c, thành ph  H  Chí Minh (ngôi nhà này thu c s  h uạ ạ ậ ủ ứ ố ồ ộ ở ữ  chung c a v  ch ng). Nh ng s  v  bi t đủ ợ ồ ư ợ ợ ế ượ ẽc s  không đ ng ý nên ông nói d iồ ố  

là bán l i cho cô b n đ  l y ti n b  vào m t d  án đ u t  thì bà B đ ng ý (h pạ ạ ể ấ ề ỏ ộ ự ầ ư ồ ợ  

đ ng t ng cho không đồ ặ ượ ậc l p thành văn b n). Trong trả ường h p này, giaoợ  

d ch mua bán nhà   b  vô hi u (giao d ch gi  t o) và giao d ch t ng cho b tị ở ị ệ ị ả ạ ị ặ ấ  

đ ng s n cũng b  vô hi u (giao d ch độ ả ị ệ ị ược che gi u) do không th a mãn v  m tấ ỏ ề ặ  hình th c c a h p đ ng.ứ ủ ợ ồ

  Khi xác l p giao d ch gi  t o nh m che gi u m t giao d ch khác, các bênậ ị ả ạ ằ ấ ộ ị  

ch  th  đ u có s  t  nguy n tham gia giao d ch nh ng không có s  th ng nh tủ ể ề ự ự ệ ị ư ự ố ấ  

gi a ý chí và bày t  ý chí. Các bên xác l p giao d ch gi  t o không làm phátữ ỏ ậ ị ả ạ  sinh quy n và nghĩa v  gi a các bên tham gia giao d ch. Vi c giao k t h pề ụ ữ ị ệ ế ợ  

đ ng này ch  che gi u giao d ch khác, giao d ch này ch  mang tính hình th c vìồ ỉ ấ ị ị ỉ ứ  

n i dung giao d ch đã thi t l p không đúng v i ý chí đích th c c a các bên.ộ ị ế ậ ớ ự ủ

Th  hai ứ , giao d ch dân s  đị ự ược xác l p v i m c đích nh m tr n tránhậ ớ ụ ằ ố  nghĩa v  c a ngụ ủ ười th  ba. Trong trứ ường h p này, giao d ch dân s  đợ ị ự ược xác 

l p có s  t  nguy n khi th  hi n ý chí, tuy nhiên s  th  hi n ý chí này l iậ ự ự ệ ể ệ ự ể ệ ạ  

nh m m c đích tr n tránh nghĩa v  v i m t ch  th  khác.ằ ụ ố ụ ớ ộ ủ ể

Có hai trường h p sau:ợ

(i) Trường h p b n thân ch  th  tham gia giao d ch đã t n t i m t nghĩaợ ả ủ ể ị ồ ạ ộ  

v  v i m t ch  th  khác, do đó đ  tr n tránh nghĩa v  này, ch  th  đã xác l pụ ớ ộ ủ ể ể ố ụ ủ ể ậ  giao d ch gi  t o.ị ả ạ

Ch ng h n nh  đ  tr n tránh nghĩa v  tr  n  trong m t h p đ ng vay tàiẳ ạ ư ể ố ụ ả ợ ộ ợ ồ  

s n, A đã ký h p đ ng t ng cho ngôi nhà cho ngả ợ ồ ặ ười thân c a mình đ  tránhủ ể  

trường h p ngôi nhà đó có th  b  x  lý đ  th c hi n nghĩa v  c a A.ợ ể ị ử ể ự ệ ụ ủ

(ii) Trường h p khi tham gia giao d ch, ch  th  có th  ph i th c hi nợ ị ủ ể ể ả ự ệ  

m t nghĩa v  nh t đ nh đ i v i nhà nộ ụ ấ ị ố ớ ước nh ng ch  th  đã xác l p h p đ ngư ủ ể ậ ợ ồ  

gi  t o đ  tr n tránh nghĩa v  đó.ả ạ ể ố ụ

Ch ng h n nh  trẳ ạ ư ường h pợ  C bán nhà cho D, nh ng đ  tr n thu , C và Dư ể ố ế  

đã th a thu n l p h p đ ng  y quy n th a thu n D đỏ ậ ậ ợ ồ ủ ề ỏ ậ ược toàn quy n đ nhề ị  

đo t đ i v i ngôi nhà đó. Trong trạ ố ớ ường h p này, h p đ ng  y quy n b  vôợ ợ ồ ủ ề ị  

hi u, còn h p đ ng mua bán v n có hi u l c.ệ ợ ồ ẫ ệ ự

M t cách rõ ràng, m c đích c a giao d ch gi  t o là nh m tr n tránh nghĩaộ ụ ủ ị ả ạ ằ ố  

v  v i ngụ ớ ười th  ba, ho c v i Nhà nứ ặ ớ ước, m c dù trên th c t  h  có đ  đi uặ ự ế ọ ủ ề  

ki n đ  th c hi n.Vì v y đ  b o v  l i ích c a Nhà nệ ể ự ệ ậ ể ả ệ ợ ủ ước cũng nh  đ i v iư ố ớ  

người th  ba thì pháp lu t quy đ nh các giao d ch do gi  t o s  đứ ậ ị ị ả ạ ẽ ương nhiên bị 

vô hi u mà không c n ph i có s  yêu c u c a ch  th  có quy n l i liên quan.ệ ầ ả ự ầ ủ ủ ể ề ợ1.4. S  lơ ượ ực s  phát tri n c a h p đ ng dân s  và h p đ ng dân sể ủ ợ ồ ự ợ ồ ự 

vô hi u do gi  t o t  năm 1986 đ n nayệ ả ạ ừ ế

1.4.1. T  1986 đ n 1995 ừ ế

T  gi a nh ng năm 80 c a th  k  trừ ữ ữ ủ ế ỷ ước, khi đ t nấ ước ta bước vào th iờ  

k  đ i m i, phát tri n n n kinh t  hàng hóa nhi u thành ph n có s  qu n lýỳ ổ ớ ể ề ế ề ầ ự ả  

c a Nhà nủ ước theo đ nh hị ướng xã h i ch  nghĩa. Đ  b o v  các quy n, l i íchộ ủ ể ả ệ ề ợ  

h p pháp c a cá nhân, Nhà nợ ủ ước đã ban hành nhi u văn b n pháp lu t nh mề ả ậ ằ  

th  ch  hóa các ch  trể ế ủ ương, đường l i c a Đ ng v  đ i m i kinh t  ­ xã h i.ố ủ ả ề ổ ớ ế ộ  Các văn b n ban hành trong giai đo n này có tính hi u l c tả ạ ệ ự ương đ i cao thố ể 

hi n dệ ưới d ng Lu t, Pháp l nh và các Ngh  đ nh hạ ậ ệ ị ị ướng d n thi hành, cácẫ  

Lu t và Pháp l nh đậ ệ ược Qu c h i và H i đ ng nhà nố ộ ộ ồ ước ban hành. 

Các văn b n pháp lu t đả ậ ược ra đ i đ  đi u ch nh các quan h  h p đ ngờ ể ề ỉ ệ ợ ồ  kinh t  và quan h  h p đ ng dân s , trong đó có Pháp l nh h p đ ng kinh tế ệ ợ ồ ự ệ ợ ồ ế