Đề tài: Nghiên cứu thực trạng nhiễm HIV trên đối tượng nghiện chích ma túy đến xét nghiệm tại phòng tư vấn xét nghiệm tự nguyện Trung tâm y tế Huyện Quảng Xương năm 2017

Nghiên cứu thực trạng nhiễm HIV trên đối tượng nghiện chích ma túy đến xét nghiệm tại phòng tư vấn xét nghiệm tự nguyện Trung tâm y tế Huyện Quảng Xương năm 2017 với mục tiêu xác định tỷ lệ nhiễm HIV của người nghiện chích ma túy đến xét nghiệm tại phòng tư vấn xét nghiệm tự nguyện Trung tâm y tế Huyện Quảng Xương trong năm 2017. Mô tả một số kiến thức và yếu tố liên quan đến nhiễm HIV của người chích ma túy đến xét nghiệm tại địa điểm trên.

Đ T V N ĐẶ Ấ Ề

Hi n nay đ i d ch HIV/AIDS là m t đ i d ch nguy hi m, là m i hi m h aệ ạ ị ộ ạ ị ể ố ể ọ  

đ i v i tính m ng, s c kh e, con ngố ớ ạ ứ ỏ ười và tương lai nòi gi ng c a các qu c gia,ố ủ ố  các dân t c trên toàn c u. Nó tác đ ng m nh m  đ n s  phát tri n v  kinh t ,ộ ầ ộ ạ ẽ ế ự ể ề ế  văn hóa, an ninh tr t t  và an toàn xã h i đe d a s  phát tri n b n v ng c a t tậ ự ộ ọ ự ể ề ữ ủ ấ  

c  các qu c gia trên th  gi i. Đáng lo ng i h n là HIV/AIDS đang lan tràn m nhả ố ế ớ ạ ơ ạ  

m    kh p các vùng mi n t  thành th  đ n nông thôn, t  mi n núi đ n h i đ oẽ ở ắ ề ừ ị ế ừ ề ế ả ả  

xa xôi c a đ t nủ ấ ước cũng nh    kh p n i trên th  gi i.ư ở ắ ơ ế ớ

Trên toàn c u, theo th ng kê c a T  ch c y t  Th  gi i (WHO) t i đ uầ ố ủ ổ ứ ế ế ớ ớ ầ  năm 2016 đã có 35 tri u ngệ ười nhi m HIV, 1.5 tri u ngễ ệ ười ch t do AIDS và 119ế  

qu c gia báo cáo k t qu  có kho ng 95 tri u ngố ế ả ả ệ ười đã xét nghi m HIVệ

 Còn   Vi t Nam, theo báo cáo c a B  Y t  (MOH) tính đ n ngày 17/6/2016ở ệ ủ ộ ế ế  

s  ca nhi m HIV hi n còn s ng là 228.178 ngố ễ ệ ố ười, s  b nh nhân AIDS hi n t i làố ệ ệ ạ  85.825 người, s  ngố ười nhi m HIV t  vong là 87603 trễ ử ường h p.ợ

 Nguyên nhân lây nhi m HIV b ng ba con đễ ằ ường chính: Đường tình d cụ  (quan h  đ ng gi i, m i dâm…), Đệ ồ ớ ạ ường máu và các ch  ph m máu (qua tiêmế ẩ  chích, truy n d ch, qua các d ch v  Y t  không tuân th  v  sinh…), và qua conề ị ị ụ ế ủ ệ  

đường  m  truy n sang con trong th i k  mang thai và cho con bú.ẹ ề ờ ỳ

T i Thanh Hóa là t nh có đa d ng đ a hình nh  bi n, đ ng b ng, trung duạ ỉ ạ ị ư ể ồ ằ  

và mi n núi biên gi i, là t nh n m trong vùng  nh hề ớ ỉ ằ ả ưởng c a tác đ ng kinh tủ ộ ế 

tr ng đi m B c b , B c Lào và Trung b , có đọ ể ắ ộ ắ ộ ường biên gi i dài hàng ch c ki­ớ ụlô­mét v i nớ ước b n Lào là t nh có đi u ki n thu n l i đ  giao l u và phát tri nạ ỉ ề ệ ậ ợ ể ư ể  kinh t , xã h i đ ng th i cũng đ i m t v i m t lo t v n đ  v  xã h i đ c bi t làế ộ ồ ờ ố ặ ớ ộ ạ ấ ề ề ộ ặ ệ  

đ i d ch HIV/ AIDS.ạ ị

Thanh Hóa có h n 3,5 tri u ngơ ệ ười, trong đó 11 huy n mi n núi chi m haiệ ề ế  

ph n ba di n tích t  nhiên, h n m t ph n ba s  dân toàn t nh v i nhi u tr ngầ ệ ự ơ ộ ầ ố ỉ ớ ề ọ  

đi m v  buôn bán, v n chuy n, s  d ng ma túy. Toàn t nh ể ề ậ ể ử ụ ỉ ước có g n 14 nghìnầ  

người nghi n chích ma túy, trong đó 7.600 ngệ ười có h  s  qu n lý. Tính t  khiồ ơ ả ừ  phát hi n ngệ ười nhi m HIV đ u tiên   huy n Đông S n vào năm 1995, lũy tíchễ ầ ở ệ ơ  

đ n nay có 7.398 ngế ười nhi m HIV/AIDS, phân b    t t c  các huy n, th  xã,ễ ố ở ấ ả ệ ị  thành ph , 92% s  xã, phố ố ường. Hi n nay b nh đang có xu hệ ệ ướng tăng lên   cácở  huy n th  nh t là các khu đô th  du l ch [22] và các huy n mi n núi. ệ ị ấ ị ị ệ ề

Qu ng Xả ương là m t huy n đ ng b ng ven bi n có di n tích đ t t  nhiênộ ệ ồ ằ ể ệ ấ ự  227,63 km2, n m trên các tr c qu c l  1A, qu c l  45, 47, t nh l  s  4, phía b cằ ụ ố ộ ố ộ ỉ ộ ố ắ  

là thành ph  Thanh Hoá v i khu công nghi p L  Môn, phía nam là Khu côngố ớ ệ ễ  nghi p đ ng l c Nghi S n ­ Tĩnh Gia,v i chi u dài b  bi n g n 18km có ti mệ ộ ự ơ ớ ề ờ ể ầ ề  năng phát tri n du l ch . Ðây là l i th  đ c bi t quan tr ng đ  phát tri n kinh t ,ể ị ợ ế ặ ệ ọ ể ể ế  

xã h i, du l ch đ ng th i kéo theo đó ộ ị ồ ờ các t  n n xã h i cũng phát tri n m nh theoệ ạ ộ ể ạ  

nh  m i dâm, ma túy. 100% s  xã phư ạ ố ường đ u có ngề ười nhi m HIV theo s  li uễ ố ệ  

c a trung tâm   y t    Qu ng Xủ ế ả ương tính đ n h t năm 2016 s  tích lũy là 317ế ế ố  

người nhi m HIV, s  tích lũy t  vong 122 ngễ ố ử ười, s  tích lũy hi n còn qu n lýố ệ ả  

HIV 195 người. Ngoài ra còn có hàng trăm đ i tố ượng trong đ a bàn và   các vùngị ở  lân c n đ n ki m s ng mà không đậ ế ế ố ược qu n lý.ả

Cho đ n nay trên đ a bàn Huy n Qu ng Xế ị ệ ả ương ch a có m t nghiên c uư ộ ứ  khoa h c nào v  t  l  nhi m HIV/AIDS. Xu t phát t  nh ng lý do trên tôi ti nọ ề ỷ ệ ễ ấ ừ ữ ế  hành đ   tài: ề “Nghiên c u th c tr ng nhi m HIV trên đ i t ứ ự ạ ễ ố ượ ng nghi n chích ệ  

ma túy đ n xét nghi m t i phòng t  v n xét nghi m t  nguy n Trung tâm y ế ệ ạ ư ấ ệ ự ệ  

t  Huy n Qu ng X ế ệ ả ươ ng năm 2017”

Tháng 6/1981 Trung tâm ki m soát b nh t t Hoa K    Alanta, phát hi nể ệ ậ ỳ ở ệ  

m t nhóm 5 nam thanh niên b  viêm ph i do Pneumocytis Carinii, đi u tr  b ngộ ị ổ ề ị ằ  Pentamidin không kh i; sau đó   Newyork và Califonia bác s  Fredman Alvinỏ ở ỹ  

cũng phát hi n 26 nam thanh niên đ ng tính luy n ái b  suy gi m mi n d ch.ệ ồ ế ị ả ễ ị  Trung tâm ki m soát b nh t t (CDC) Atlanta đã xác đ nh nh ng ngể ệ ậ ị ữ ười này bị 

m c h i ch c suy gi m mi n d ch đ u tiên trên th  gi i.ắ ộ ứ ả ễ ị ầ ế ớ

Năm 1983, l n đ u tiên Virus HIV đầ ầ ược phân l p t i vi n Pasteur Parisậ ạ ệ  

c ng hòa Pháp, năm 1986 độ ược WHO chính th c l y tên Virus này là HIV.ứ ấ

1.1.1. Khái ni m v  HIV/AIDS ệ ề

 HIV (HIV­ Human Immuno Deficiency Virus) là virus gây ra h i ch ng suyộ ứ  

gi m mi n d ch m c ph i   ngả ễ ị ắ ả ở ười, thu c h  Retro Virus, nhóm Lentivirus  cóộ ọ  giai đo n ti m tàng không có tri u ch ng kéo dài [ 54]ạ ề ệ ứ

AIDS (AIDS­ Acquired Immune Deficiency Syndrome) Là h i ch ng suyộ ứ  

gi m mi n d ch m c ph i là bi u hi n   giai đo n cu i c a quá trình nhi mả ễ ị ắ ả ể ệ ở ạ ố ủ ễ  HIV[15]

1.1.2. Căn nguyên

Năm 1983 Barre Sinosi trong nhóm nghiên c u c a giáo s  Luc Mongtanierứ ủ ư  (Vi n Paster Paris) phát hi n Virus có liên quan đ n h ch nên đ t tên là LAVệ ệ ế ạ ặ  (Lymphoadeopathy Associated Virus)

Năm 1984 Gallo (Hoa K ) phân l p đỳ ậ ược virus có ái tính v i Lympho T c aớ ủ  

người và đ t tên là HTLV týp III (Human Lymphotrophic virus tuýp III), cùngặ  năm Levy phân l p đậ ược virus liên quan đ n h i ch ng suy gi m mi n d ch đ tế ộ ứ ả ễ ị ặ  tên là ARV (AIDS related virus) 

Năm 1986 H i ngh  danh pháp qu c t  c a t  ch c y t  th  gi i (WHO) đãộ ị ố ế ủ ổ ứ ế ế ớ  

th ng nh t 3 lo i Virus trên đ u th ng nh t đ t tên là virus HIV1.ố ấ ạ ề ố ấ ặ

Năm 1985 Barin phân l p đậ ược virus th  hai   Tây Phi đ t tên là HIV2.ứ ở ặ  HIV2 thường g p   châu Phi. HIV1 có hai tuýp 1 và 2 có m t trên toàn th  gi i;ặ ở ặ ế ớ  HIV1 có 3 nhóm là M, O, N. Nhóm O có 10 dưới nhóm thường th y   châu Phi.ấ ở  Nhóm M có 10 dưới nhóm bao g m t  A đ n J, dồ ừ ế ưới nhóm A thường g p   châuặ ở  Phi và   n Đ  Còn nhóm dấ ộ ưới B, C, E thường th y   Đông Nam á, Nam á.ấ ở

Virus HIV (gây ra h i ch ng suy gi m mi n d ch m c ph i   ngộ ứ ả ễ ị ắ ả ở ười) có mã 

s  phân lo i qu c t  ICD­10 là B20B24.V  gen thì HIV là m t ARN virus hố ạ ố ế ề ộ ọ RETRO VIRIDAE, dưới nhóm Lentivirus. HIV là m t nhóm g m HIV1 và HIV2ộ ồ  

phân bi t trên đ c tính huy t thanh và trình t  phân t  c a Clone genome c aệ ặ ế ự ử ủ ủ  virus [1].

HIV có đ c đi m là gây suy gi m mi n d ch   ngặ ể ả ễ ị ở ười, có men sao mã 

ngược, phát tri n ch m, di n bi n kéo dài, gây tiêu h y t  bào lympho T, đ cể ậ ễ ế ủ ế ặ  tính kháng nguyên d  thay đ i, d  b  tiêu di t ho c b  b t ho t b ng các tác nhânễ ổ ễ ị ệ ặ ị ấ ạ ằ  

lý, hóa thông thường nh  đun sôi, s y khô, các dung d ch kh  khu n, đ c bi tư ấ ị ử ẩ ặ ệ  HIV có màng lipid b o v  cho virus không b  m t nả ệ ị ấ ước vì th  máu và các d ch cế ị ơ 

th  khi đã khô v n có th  ch a virus gây lây nhi m.ể ẫ ể ứ ễ

 Khi xâm nh p vào c  th  qua da, niêm m c, đậ ơ ể ạ ường máu, virus di chuy nể  

đ n các h ch b ch huy t vào máu ngo i vi,   đây virus t n công vào các t  bàoế ạ ạ ế ạ ở ấ ế  lympho T, các đ i th c bào, b ch c u đ n nhân l n  5 ngày sau khi ph i nhi m,ạ ự ạ ầ ơ ớ ơ ễ  virus nhân b n lên r t nhanh. Các t  bào b  nhi m HIV mà sinh s n ra Virion HIVả ấ ế ị ễ ả  

m i thì có th i gian bán h y là 2­3 ngày, trong khi các t  bào không sinh ra Virionớ ờ ủ ế  HIV  thì có th i gian bán h y là 180 ngày.ờ ủ

 HIV sinh s n r t nhanh khi ho t đ ng, nhi u t  Virion HIV đả ấ ạ ộ ề ỷ ược sinh ra hàng ngày, nh ng men sao chép ngư ược có nhi u l i khi t o ra Copie ADN tề ỗ ạ ừ HIV­ARN vì v y có nhi u ch ng HIV trong ngậ ề ủ ười nhi m HIV và m t trongễ ộ  

nh ng ch ng thay đ i đó có th  tránh b  TCD4 hay kháng th  trung hòa tiêu di t,ữ ủ ổ ể ị ể ệ  nhi u ch ng HIV đ t bi n ít nhi u do tái t  h p đ  t o ra khá nhi u thay đ iề ủ ộ ế ề ổ ợ ể ạ ề ổ  

c a các ch ng HIV [15].ủ ủ

1.1.3. Khái quát c u trúc phân t  c a HIV ấ ử ủ

Trên kính hi n vi đi n t  HIV có d ng hình c u để ệ ử ạ ầ ường kính kho ng 100nm.ả  HIV có c u trúc tấ ương đ i đ n gi n.ố ơ ả T  ngoài vào trong g m 3 l p.ừ ồ ớ

­ L p ngoài: là l p màng lipit kép. Trên màng này là các phân t  Glycoproteinớ ớ ử  (gp) có ch a nhi u các núm (gai nhú) trên b  m t (72 núm). Các núm này đ c baoứ ề ề ặ ượ  

ph  b i 2 Protein (p) màng là gp120 và gp 41. Xuyên màng lipit kép là các phân tủ ở ử Glycoprotein ký hi u là gp41 cho HIV1 và gp36 cho HIV2 [14].ệ

­ L p v : V  c a HIV hình c u c u t o g m các protein p18 bao quanh đ iớ ỏ ỏ ủ ầ ấ ạ ồ ố  

v i HIV1, p17 đ i v i HIV2  [14].ớ ố ớ

­ Lõi: Lõi c a HIV hình tr  h i l ch tâm đ c b c b i m t v  Protein p24.ủ ụ ơ ệ ượ ọ ở ộ ỏ  

Trong lõi ch a b  gen c a vi rút có 2 s i RNA g n v i men sao chép ng c (RT),ứ ộ ủ ợ ắ ớ ượ  

m t phânộ

 t  v n chuy n ARN và các Protein khác nh  P7, P9. ử ậ ể ư

­ C u trúc gen:  M i s i ARN có kho ng 9200 c p baz  v i 3 gen c u trúcấ ỗ ợ ả ặ ơ ớ ấ

 chính là gag (kháng nguyên đ c hi u nhóm) mã hoá cho các protein bên trong virút,ặ ệ  

gen pol mã hóa cho các men sao chép ng c, và gen env mã hoá cho các protein baoượ  

ph  ngoài. Men sao chép ng c đ m nhi m sao chép ARN c a vi rút thành ADNủ ượ ả ệ ủ  

v ậ t ch ủ )

Proteins Gag c ủ a Capsid

(p24, p17, p7, p6)

Hình 1. 1. Hình d ng c u trúc phân t  c a Virus HIV ạ ấ ử ủ

1.1.4. Sinh b nh h c ệ ọ

Bình th ng c  th  có m t h  th ng b o v  ch ng l i các tác nhân gây b nh,ườ ơ ể ộ ệ ố ả ệ ố ạ ệ  

đó là h  th ng mi n d ch. H  th ng mi n d ch b o v  c  th  b ng cách nh n ra cácệ ố ễ ị ệ ố ễ ị ả ệ ơ ể ằ ậ  

kháng nguyên trên các vi khu n ho c virus xâm nh p vào c  th  và ph n  ng l iẩ ặ ậ ơ ể ả ứ ạ  

(đáp  ng mi n d ch). C  th  lo i tr  các kháng nguyên l  b ng đáp  ng mi n d chứ ễ ị ơ ể ạ ừ ạ ằ ứ ễ ị  

đ c hi u và đáp  ng mi n d ch không đ c hi u. Trong đáp  ng mi n d ch đ c hi u,ặ ệ ứ ễ ị ặ ệ ứ ễ ị ặ ệ  

t  bào lympho T có 2 ch c năng chính là đi u hòa h  th ng mi n d ch và tiêu di tế ứ ề ệ ố ễ ị ệ  

các t  bào mang kháng nguyên đích chuyên bi t. M i t  bào lympho T có m t đi mế ệ ỗ ế ộ ể  

nh n di n b  m t đ  phân bi t v i nhau (CD4, CD8, CD3). Trong các t  bào mi nậ ệ ề ặ ể ệ ớ ế ễ  

d ch, t  bào CD4 có vai trò quan tr ng nh t. Nó đóng vai trò ch  huy, ki m soát trungị ế ọ ấ ỉ ể  

h  th ng mi n d ch.ệ ố ễ ị

Khi HIV xâm nh p c  th  s  s  d ng ADN c a CD4 đ  tái t o b nậ ơ ể ẽ ử ụ ủ ể ạ ả  

thân virus. Trong quá trình đó, virus phá h y t  bào CD4 làm suy y u hủ ế ế ệ 

mi n d ch. C  th  b  nhi m trùng c  h i t n công ho c ung th  phát tri nễ ị ơ ể ị ễ ơ ộ ấ ặ ư ể  

d n t i t  vong.ẫ ớ ử

Virus HIV phá h y t  bào CD4, làm r i lo n ch c năng t  bào CD8, gây suyủ ế ố ạ ứ ế  

gi m mi n d ch. Các b nh nhi m trùng c  h i nh  viêm ph i do Pneumocystisả ễ ị ệ ễ ơ ộ ư ổ  Jiroveci, b nh Cytomegalovirus (CMV) là h  Herpes có 2 vòng ADN gây nhi uệ ọ ề  

t n thổ ương   nhi u b  ph n trong c  th , b nh Lao, b nh do Micobacteriumở ề ộ ậ ơ ể ệ ệ  Avium   (MAC),   nhi m   n m   Penicinium   Marnerfei,   nhi m   n m   Candida,   cácễ ấ ễ ấ  nhi m khu n nh  ph  c u, t  c u ễ ẩ ư ế ầ ụ ầ

Cytoplasm Nucleus

Reverse Transcription

Integration

Genomic RNA

DS DNA

Transcription

viral mRNA

Xâm nhập Thoát vỏ Sao chép ngược Sao chép gắn kết Chuyển đổi Hình thành& Giải phóng

S  đ  1.2. Chu k  phát tri n c a virus HIV ơ ồ ỳ ể ủ

Khi vào c  th  HIV t n công có ch n l c vào t  bào CD4, là t  bào có vaiơ ể ấ ọ ọ ế ế  trò quan tr ng trong h  th ng mi n d ch c a c  th , t  bào này ch  huy, đi u hòaọ ệ ố ễ ị ủ ơ ể ế ỉ ề  

h  th ng  mi n d ch c a c  th , nó có vai trò nh n di n, báo đ ng, huy đ ng vàệ ố ễ ị ủ ơ ể ậ ệ ộ ộ  

đi u hòa h  th ng mi n d ch t n công tiêu di t sinh v t l  khi chúng xâm nh pề ệ ố ễ ị ấ ệ ậ ạ ậ  

c  th Khi HIV g n vào t  bào CD4, nó b  ph n v  lipit bên ngoài và b m ARNơ ể ắ ế ỏ ầ ỏ ơ  vào trong t  bào, nh  có men phiên mã ngế ờ ược, ARN 1 s i s  đợ ẽ ược sao chép thành ADN 2 s i và g n vào ADN c a t  bào. Vì HIV tr  thành m t v t li u di truy nợ ắ ủ ế ở ộ ậ ệ ề  

c a t  bào ngủ ế ười nên  nhi m  virus vào t  bào là b n v ng. Virus s  s ng và t nễ ế ề ữ ẽ ố ồ  

t i trong su t cu c đ i c a ngạ ố ộ ờ ủ ườ ịi b  nhi m HIV và có th  lây truy n sang ngễ ể ề ườ  ikhác. Virus có th    tr ng thái ng  trong nhi u năm, song khi c  th  b  sinh v tể ở ạ ủ ề ơ ể ị ậ  

l  t n công, t  bào b  nhi m virus s  b  h  mi n d ch c a c  th  ho t hóa đạ ấ ế ị ễ ẽ ị ệ ễ ị ủ ơ ể ạ ể 

ch ng l i tác nhân gây b nh, HIV b t đ u t  nhân lên và ti p t c gây nhi m choố ạ ệ ắ ầ ự ế ụ ễ  

t  bào khác. ADN virus ch  th  cho t  bào c a c  th  s n su t các thành ph n c aế ỉ ị ế ủ ơ ể ả ấ ầ ủ  virus nh  protein và ARN là 2 thành ph n chính c a virus. Các thành ph n này diư ầ ủ ầ  chuy n đ n màng t  bào, ti p theo là quá trình n y tr i, nhi u virus m i để ế ế ế ả ồ ề ớ ượ  c

hình thành và được gi i phóng ra ngoài ti p t c g n vào t  bào CD4 và m t sả ế ụ ắ ế ộ ố 

lo i t  bào mi n d ch khác, gây phá h y t  bào làm h  th ng mi n d ch b  suyạ ế ễ ị ủ ế ệ ố ễ ị ị  

gi m, c  th  không đả ơ ể ược b o v , d  m c các b nh nhi m trùng c  h i và d nả ệ ễ ắ ệ ễ ơ ộ ẫ  

đ n t  vong [20] ế ử

1.1.5.  nh h Ả ưở ng c a HIV/AIDS đ n s  phát tri n kinh t ­xã h i ủ ế ự ể ế ộ

K  tể ừ khi phát hi n ra ca m c HIV đ u tiên trên th  gi i năm 1981, HIVệ ắ ầ ế ớ  

đã nhanh tróng lan ra toàn c u. Đ n nay HIV/AIDS đã tr  thành đ i d ch.ầ ế ở ạ ị  Đ iạ  

d ch HIV/AIDS tác đ ng m nh đ n chính tr , kinh t  ­ xã h i c a m i qu c giaị ộ ạ ế ị ế ộ ủ ỗ ố  trên th  gi i, nó có th  làm tiêu tan nh ng thành qu  công cu c phát tri n kinhế ớ ể ữ ả ộ ể  

t , xóa đói gi m nghèo. D ch HIV/AIDS đã và đang là thách th c l n cho vi cế ả ị ứ ớ ệ  

th c hi n m c tiêu Thiên niên k  đ u tiên v  xóa đói gi m nghèo c a các nự ệ ụ ỷ ầ ề ả ủ ướ  cđang phát tri n, trong đó có Vi t Nam. H u h t Chính ph  các nể ệ ầ ế ủ ước đ u ý th cề ứ  

được đ y đ  v  tác h i c a đ i d ch HIV/AIDS đ n s  phát tri n kinh t  ­ xãầ ủ ề ạ ủ ạ ị ế ự ể ế  

h i. Đ i h i đ ng Liên hi p qu c đã có phiên h p đ c bi t, đ  ra chi n lộ ạ ộ ồ ệ ố ọ ặ ệ ề ế ượ  cphòng ch ng HIV/AIDS trên ph m vi toàn c u, kêu g i Chính ph  các qu c giaố ạ ầ ọ ủ ố  cùng nhau cam k t và h p tác đ  ch ng l i đ i d ch HIV/AIDS [20].ế ợ ể ố ạ ạ ị

Đ i d ch HIV làm gi m t c đ  tăng trạ ị ả ố ộ ưởng   c a n n kinh t  qu c dânủ ề ế ố  (GDP), đi n hình là các nể ước nghèo   châu Phi; nh  GDP/đ u ngở ư ầ ười năm 1999 

c a Zambia gi m 20% so v i năm 1980 (370 USD so v i 505 USD) [20]. Đ iủ ả ớ ớ ạ  

d ch HIV/AIDS làm gi m thu nh p c a ngị ả ậ ủ ười dân d n t i b n cùng hóa m t bẫ ớ ầ ộ ộ 

ph n dân c , làm gia tăng s  phân hóa dàu nghèo trong xã h i; Tăng gánh n ngậ ư ự ộ ặ  cho ngân sách nhà nước trong vi c đ u t  cho các v n đ  xã h i. Đ i d chệ ầ ư ấ ề ộ ạ ị  HIV/AIDS có th  làm gia tăng tình tr ng th t nghi p, gia tăng các lo i t i ph mể ạ ấ ệ ạ ộ ạ  hình s  nh : Cự ư ướp bóc, tr m c p và các lo i t i ph m hình s  khác; Gây r iộ ắ ạ ộ ạ ự ố  

lo n tr t t  tr  an xã h i.ạ ậ ự ị ộ

Đ i d ch HIV/AIDS phát tri n g n  li n v i các t  n n xã h i nh : Ma túy,ạ ị ể ắ ề ớ ệ ạ ộ ư  

m i dâm thông qua tiêm chích ma túy và các ho t đ ng tình d c không an toàn; đóạ ạ ộ ụ  

là nh ng t  n n xã h i có t  lâu và đang làm nh c nh i xã h i, cùng v i các tữ ệ ạ ộ ừ ứ ố ộ ớ ệ 

n n đó HIV/AIDS đang làm băng ho i đ o đ c xã h i, làm suy mòn các giá trạ ạ ạ ứ ộ ị truy n th ng c a m i dân t c, làm suy mòn các giá tr  văn hóa, văn minh, tinhề ố ủ ỗ ộ ị  

th n và các giá tr  nhân đ o c a c ng đ ng và gia đình. HIV/AIDS còn gây nênầ ị ạ ủ ộ ồ  tâm lý hoang mang, lo s , nghi k  trong c ng đ ng. Đ i d ch HIV/AIDS có thợ ỵ ộ ồ ạ ị ể tác đ ng đ n chính tr , làm thay đ i các k  ho ch phát tri n c a qu c gia; thôngộ ế ị ổ ế ạ ể ủ ố  qua vi c ph i tăng đ u t  cho các v n đ  xã h i làm thay đ i các chính sách xãệ ả ầ ư ấ ề ộ ổ  

h i, tăng gánh n ng cho ngân sách nhà nộ ặ ước thông qua vi c tăng đ u t  cho lĩnhệ ầ ư  

v c y t , giáo d c, b o tr  xã h i  ự ế ụ ả ợ ộ

      Đ i d ch HIV/AIDS đã và đang làm gia tăng s  tr  em m  côi, tr  em khôngạ ị ố ẻ ồ ẻ  

n iơ

 nương t a, làm gia tăng s  tr  em th t h c, lang thang  Nhà nự ố ẻ ấ ọ ước ph i tăngả  

đ u t  cho các lĩnh v c phòng b nh và chăm sóc đi u tr  b nh nhân, xây d ngầ ư ự ệ ề ị ệ ự  

m i các c  s  B o tr  xã h i đ  ti p đón tr  em lang thang c  nh , tr  em mớ ơ ở ả ợ ộ ể ế ẻ ơ ỡ ẻ ồ côi do h u qu  c a đ i d ch HIV/AIDS s n sinh ra. Gia đình có ngậ ả ủ ạ ị ả ười nhi mễ  HIV/AIDS cũng ph i tăng các chi phí cho vi c khám ch a b nh, chăm sóc ngả ệ ữ ệ ườ  i

b nh t  đó càng làm cho kinh t  gia đình càng thêm khó khăn.ệ ừ ế

Đ i d ch HIV/AIDS còn kéo theo s  phát tri n c a m t s  b nh d ch khácạ ị ự ể ủ ộ ố ệ ị  

nh  t o đi u ki n đ  b nh Lao phát tri n, làm tăng nguy c  vi khu n Lao khángư ạ ề ệ ể ệ ể ơ ẩ  thu c, làm gia tăng các b nh lây truy n qua đố ệ ề ường tình d c  [20].ụ

Đ i d ch HIV/AIDS làm gi m dân s , suy thoái nòi gi ng. H u h t b nhạ ị ả ố ố ầ ế ệ  nhân m c HIV đ u   l a tu i tr , đây là đ  tu i lao đ ng, đóng góp ch  y u choắ ề ở ứ ổ ẻ ộ ổ ộ ủ ế  

s n xu t xã h i do đó làm gi m thu nh p qu c dân   m t s  qu c gia đ i d chả ấ ộ ả ậ ố ở ộ ố ố ạ ị  HIV/AIDS làm suy gi m gi ng nòi nh    m t s  nả ố ư ở ộ ố ước châu Phi (Botswana, SwaziLand, Nam Phi, Zambia, Zimbabwe), tu i th  trung bình c a ngổ ọ ủ ười dân đã 

đ t t  50 đ n 65 vào năm 1980 ­ 1985, nh ng do HIV/AIDS tu i th  trung bìnhạ ừ ế ư ổ ọ  

c a các nủ ước này ch  còn kho ng 30 ­ 40 tu i vào năm 2010. T i Zimbabwe t  lỉ ả ổ ạ ỷ ệ 

người nhi m HIV/AIDS  trong dân c  là 25% đ n năm 2000 đã m t đi 5 ­ 10 %ễ ư ế ấ  

l c lự ượng lao đ ng xã h i [20].ộ ộ

1.2. Đ c đi m c a d ch HIV/AIDSặ ể ủ ị

1.2.1. Các ph ươ ng th c lây truy n HIV:  ứ ề Có 3 ph ng th c lây truy n HIV.ươ ứ ề

1.2.1.1. Lây truy n theo đ ề ườ ng tình d c ụ

Đây là phương th c quan tr ng và ph  bi n. T n xu t lây nhi m HIV quaứ ọ ổ ế ầ ấ ễ  

m t l n giao h p v i m t ngộ ầ ợ ớ ộ ười nhi m HIV là 0,1%­ 1%. Trong khi giao h p sễ ợ ẽ 

t o ra r t nhi u v t sạ ấ ề ế ước nh , HIV có nhi u trong tinh d ch và d ch âm đ o sỏ ề ị ị ạ ẽ thông qua các v t sế ước này xâm nh p vào c  th  Nh ng ngậ ơ ể ữ ười m c các b nhắ ệ  lây truy n qua đề ường tình d c có viêm loét nh  giang mai, l u, h  cam  có nguyụ ư ậ ạ  

c  cao g p hàng ch c l n so v i ngơ ấ ụ ầ ớ ười khác. Nguy c  lây nhi m HIV có m iơ ễ ố  quan h  ch t ch  v i b nh lây truy n qua đệ ặ ẽ ớ ệ ề ường tình d c, nh ng b nh lâyụ ữ ệ  truy n qua đề ường tình d c làm tăng nguy c  lây nhi m HIV.ụ ơ ễ

1.2.1.2. Lây truy n qua đ ề ườ ng máu

HIV lây truy n qua đề ường máu do truy n máu không sàng l c HIV, s  d ngề ọ ử ụ

d ng c  xuyên chích qua da không đụ ụ ược kh  khu n nh  dùng chung b m kimử ẩ ư ơ  tiêm, kim săm và các v t s c nh n khác; ngậ ắ ọ ười tiêm chích ma túy s  d ng chungử ụ  

b m kim tiêm không đơ ược ti t trùng c n th n; lây truy n HIV qua vi c c y ghépệ ẩ ậ ề ệ ấ  các ph  t ng đã b  nhi m HIV, nh n tinh d ch b  nhi m HIV. Lây truy n HIV cònủ ạ ị ễ ậ ị ị ễ ề  

có th  s y ra trong các c  s  y t  (do ti t trùng d ng c  không đ m b o, ti pể ả ơ ở ế ệ ụ ụ ả ả ế  xúc tr c ti p v i máu, d ch sinh h c c a ngự ế ớ ị ọ ủ ười nhi m HIV, ho c b  kim tiêmễ ặ ị  đâm qua da, dao kéo c a ph i tay ) do tai n n r i do ngh  nghi p vvứ ả ạ ủ ề ệ

1.2.1.3. HIV lây truy n t  m  sang con ề ừ ẹ

HIV lây truy n t  m  sang con trong th i k  mang thai, trong quá trình sinhề ừ ẹ ờ ỳ  con và cho con bú, kh  năng ngả ười ph  n  b  nhi m HIV có th  truy n HIV choụ ữ ị ễ ể ề  con là 20% ­ 30%

S  kém hi u bi t v  HIV/AIDS, tác h i c a ma tuý, an toàn tình d c; y u tự ể ế ề ạ ủ ụ ế ố 

v  kinh t  nh  nghèo đói, không đ  ngu n l c đ  đề ế ư ủ ồ ự ể ương đ u v i AIDS, m t tiêuầ ớ ặ  

c c c a kinh t  th  trự ủ ế ị ường; y u t  v  chính tr  nh  thái đ  c a xã h i, lu t phápế ố ề ị ư ộ ủ ộ ậ  

v i các nhóm nguy c  cao (NCMT, bán dâm ); thái đ  đ i v i giáo d c tình d c,ớ ơ ộ ố ớ ụ ụ  

v i tình tr ng c a ngớ ạ ủ ười ph  n  trong xã h i, s  ch p nh n c a xã h i v iụ ữ ộ ự ấ ậ ủ ộ ớ  

phương pháp xét nghi m HIV d u tên và vi c cho phép cung c p BCS, BKT, đi uệ ấ ệ ấ ề  

tr   nghi n ma túy b ng các ma tuý thay th  là nh ng y u t  liên quan đ n lâyị ệ ằ ế ữ ế ố ế  nhi m HIV. Trong tr i giam, tuy đễ ạ ược qu n lý ch t ch  nh ng vi c s  d ng maả ặ ẽ ư ệ ử ụ  tuý và tình d c không an toàn v n có th  x y ra [13].ụ ẫ ể ả

1.2.2. Ti n tri n c a quá trình nhi m HIV ế ể ủ ễ

Quá trình nhi m HIV thễ ường ti n tri n qua 3 giai đo n:ế ể ạ

1.2.2.1 Giai đo n nhi m HIV c p tính ạ ễ ấ

 Kho ng 30% nh ng ngả ữ ười nhi m HIV có th  có m t s  bi u hi n nh  s t,ễ ể ộ ố ể ệ ư ố  

m t m i, s ng h ch, n i m n đ    da  nh ng bi u hi n này thệ ỏ ư ạ ổ ẩ ỏ ở ữ ể ệ ường xu t hi nấ ệ  trong th i gian t  1 đ n 2 tu n đ u và r i t  kh i. Th i k  c p tính kéo dài trongờ ừ ế ầ ầ ồ ự ỏ ờ ỳ ấ  kho ng th i gian t  1 ­ 3 tháng, th i k  này tìm kháng th  HIV trong máu khôngả ờ ừ ờ ỳ ể  

th y đấ ược tr  khi tr c ti p tìm virus b ng k  thu t HIV­ 1ARN PCR, hay tìmừ ự ế ằ ỹ ậ  kháng nguyên P24. Kháng nguyên HIV P24 cũng xu t hi n s m k  t  ngày thấ ệ ớ ể ừ ứ 

14 sau khi nhi m HIV. Kháng th  túyp IgM xu t hi n s m t  ngày 15 đ n 40ễ ể ấ ệ ớ ừ ế  ngày r i gi m, còn týp IgG xu t hi n mu n h n t   20­ 50 ngày và t n t i kháồ ả ấ ệ ộ ơ ừ ồ ạ  lâu, nói chung kháng th  hình thành trong máu 3­ 8 tu n sau khi HIV xâm nh pể ầ ậ  vào c  th , nh ng trong m t s  trơ ể ư ộ ố ường h p, th i k  không có đáp  ng kháng thợ ờ ỳ ứ ể này có th  dài h n, có th  đ n 6 tháng. Ngể ơ ể ế ười ta g i đó là th i k  c a s , là th iọ ờ ỳ ử ổ ờ  

k  các xét nghi m phát hi n kháng th  HIV không phát hi n đỳ ệ ệ ể ệ ược

1.2.2.2. Giai đo n nhi m HIV không tri u ch ng ạ ễ ệ ứ

     Giai đo n này ngạ ười nhi m HIV hoàn toàn kh e m nh không có b t k  m tễ ỏ ạ ấ ỳ ộ  tri uệ

ch ng nào có liên quan t i HIV, th i k  này kháng th  xu t hi n và g i chungứ ớ ờ ỳ ể ấ ệ ọ  HIV (+), ch  có xét nghi m HIV m i phát hi n đỉ ệ ớ ệ ược. Th i k  này kéo dài trungờ ỳ  bình t   5 ­10 năm. Nh ng ngừ ữ ười nhi m HIV không tri u ch ng cao g p hàngễ ệ ứ ấ  trăm l n so v i b nh nhân AIDS mà ta không th  ki m soát đầ ớ ệ ể ể ược. Nh ng ngữ ườ  inày đóng vai trò r t quan tr ng v  m t d ch t  h c, có th  lây truy n HIV sangấ ọ ề ặ ị ễ ọ ể ề  cho người khác

1.2.2.3. Giai đo n có các tri u ch ng lâm sàng (giai đo n AIDS) ạ ệ ứ ạ

Giai đo n AIDS thạ ường b t đ u xu t hi n các nhi m trùng c  h i hàngắ ầ ấ ệ ễ ơ ộ  

lo t nh  g y mòn,  a ch y kéo dài, s t kéo dài, viêm não do HIV, h ch to, viêmạ ư ầ ỉ ả ố ạ  

ph i, viêm da, viêm loét mi ng, đau đ u  ch ng t  h  mi m d ch đã suy gi mổ ệ ầ ứ ỏ ệ ễ ị ả  

h n. Xét nghi m th y t  bào CD4< 200, t  vong sau 1­3 năm. Th i gian t  lúcẳ ệ ấ ế ử ờ ừ  

nhi m HIV đ n khi phát b nh nhanh, ch m tùy thu c lo i HIV, tu i cao hayễ ế ệ ậ ộ ạ ổ  

th p, th  ch t, có hay không các b nh nhi m trùng khác kèm theo [23].ấ ể ấ ệ ễ

1.2.3. Các giai đo n c a d ch HIV/AIDS ạ ủ ị

Có th  phân thành 3 giai đo n c a d ch HIV/AIDS d a trên 2 tiêu chí chính:ể ạ ủ ị ự

Th  nh t: m c đ   nhi m HIV trong nhóm ng i b  có hành vi nguy c  cao.ứ ấ ứ ộ ễ ườ ị ơ

Th  hai: s  lây nhi m có lan tràn sang nh ng nhóm ngứ ự ễ ữ ườ ượi đ c coi là có nguy c  th p h n hay không.ơ ấ ơ

1.2.3.1. Giai đo n s  khai ạ ơ

    T  l  nhi m HIV dỷ ệ ễ ưới 5% trong t t c  các nhóm dân c  b  coi là có nguyấ ả ư ị  

c  cao mà thông tin đơ ược thu th p đ y đ ậ ầ ủ

1.2.3.2. Giai đo n t p trung  ạ ậ

T  l  hi n nhi m vỷ ệ ệ ễ ượt 5% trong m t ho c nhi u nhóm dân c  b  coi là cóộ ặ ề ư ị  nguy c  cao, nh ng t  l  hi n nhi m trong s  ph  n  đ n khám   các nhà hơ ư ỷ ệ ệ ễ ố ụ ữ ế ở ộ sinh khu v c đô th  v n   m c dự ị ẫ ở ứ ưới 5%

1.2.3.3. Giai đo n lan r ng  ạ ộ

 HIV đã lan truy n về ượt ra ngoài nhóm dân c  b  coi là có nguy c  cao hi nư ị ơ ệ  đã

b  nhi m b nh n ng n  T  l  hi n nhi m trong s  ph  n  đ n khám t i các nhàị ễ ệ ặ ề ỷ ệ ệ ễ ố ụ ữ ế ạ  

h  sinh khu v c đô th  t  5% tr  lên. ộ ự ị ừ ở

1.3. Tình hình nhi m HIV/AIDSễ

1.3.1. Tình hình nhi m HIV/AIDS trên th  gi i ễ ế ớ  

Theo báo cáo c a ủ Chương trình ph i h p c a Liên H p Qu c v  HIVố ợ ủ ợ ố ề /AIDS (UNAIDS), t  khi b t đ uừ ắ ầ  d ch b nh h n 78 tri u ngị ệ ơ ệ ười đã b  nhi m virus HIVị ễ  

và 35 tri u ngệ ười ch t vì HIV.Trên toàn c u 36,7 tri u ngế ầ ệ ười đang s ng v i HIVố ớ  vào cu i năm 2015, m c dù gánh n ng b nh d ch ti p t c thay đ i đáng k  gi aố ặ ặ ệ ị ế ụ ổ ể ữ  các qu c gia và khu v c.ố ự

Vung cân Saharan Châu Phi v n b   nh h̀ ̣ ẫ ị ả ưởng n ng n  nh t v i g n 1/25ặ ề ấ ớ ầ  (4,4%) người trưởng thanh s ng chung v i HIV chi m g n 70% s  ng̀ ố ớ ế ầ ố ườ ố  i s ngchung v i HIV toàn th  gi i.ớ ế ớ

Có kho ng 36,7 tri uả ệ  [34,0 ­ 39.800.000] ng i trên toànườ  thê gi i đanǵ ớ  s ngố  chung v i HIV/AIDSớ  vao cuôi năm 2015,̀ ́  tăng 33,3 tri u t  năm 2010 la hâu quệ ừ ̀ ̣ ả 

c a vi c ti p t c lây nhi m m i, nh ng ngủ ệ ế ụ ễ ớ ữ ườ ối s ng lâu h n v i HIV và tăngơ ớ  

trưởng dân s  nói chung.ố

 Kho ng 78 tri u [69.500.000 ­ 87.600.000] ngả ệ ườ ịi b  nhi m HIV t  khi b tễ ừ ắ  

đ u c a d ch b nh vao cu i năm 2015;ầ ủ ị ệ ̀ ố

 Kho ng 35 tri u [29.600.000 ­ 40.800.000] ngả ệ ười đã ch t vì các b nh liênế ệ  quan đ n AIDS t  khi b t đ u c a d ch b nh vao cu i năm 2015.ế ừ ắ ầ ủ ị ệ ̀ ố

 Kho ng 1,1 tri uả ệ  [940.000 ­ 1.300.000] người ch t vì các b nh liên quanế ệ  

đ n AIDS trên toàn th  gi i trong năm 2015 so v i 2 tri u [1.700.000 ­ 2.300.000]ế ế ớ ớ ệ  

gi m 45% k  t  m c đ nh cua no vao năm 2005.ả ể ừ ứ ỉ ̉ ́ ̀

 T  vong gi m m t ph n la nh  tăng cử ả ộ ầ ̀ ờ ương đi u tr  kháng virus (ART), tuỳ ề ị  nhiên HIV/AIDS v n là m t trong nh ng nguyên nhân gây t  vong hàng đ u trênẫ ộ ữ ử ầ  

th  gi i và là nguyên nhân s  m t gây t  vong   châu Phi.ế ớ ố ộ ử ở  

 Kho ng 1ả ,8 tri utr  emệ ẻ  (<15 tu i)ổ  trong sô 36 triêu nǵ ̣ ươ ối s ng chung v ì ớ  HIV trên vao cuôi năm 2015;̀ ́

Kho ng 110.000 trả ường h p t  vong liên quan đ n AIDS và 150.000 caợ ử ế  nhi m m i   tr  em vào năm 2015,sô nhi m m i HIV   tr  em đã gi m h n 70%ễ ớ ở ẻ ́ ễ ớ ở ẻ ả ơ  

Kho ng ả 2,1 tri u [1.800.000 ­ 2.400.000] ca nhi m m i HIV vao cuôi nămệ ễ ớ ̀ ́  

2015 tương  ng v i kho ng 5.700 ca nhi m m i m i ngày,ứ ớ ả ễ ớ ỗ  trong khi đã có sự 

gi m đáng k  sô ca nhi m m i t  gi a nh ng năm 1990, viêc lam giam sô caả ể ́ ễ ớ ừ ữ ữ ̣ ̀ ̉ ́  nhi m m i   ngễ ớ ở ười trưởng thành đã th t b i trong 5 năm qua và ngấ ạ ược lai t  ḷ ỷ ệ nay đang gia tăng   m t s  vùng.̀ ở ộ ố

Nhi m HIV m i   tr  em đã gi m 50% k  t  năm 2010:ễ ớ ở ẻ ả ể ừ

Có kho ngả  150.000 [110.000 ­ 190 000] tr  em tr  ẻ ở lên m i nhi m HIVớ ễ  trong năm 2015, gi m t  290.000 [250 000­350 000] trong năm 2010ả ừ

T  năm 2010 không gi m trong nhi m HIV m i   ngừ ả ễ ớ ở ườ ưởi tr ng thành, m iỗ  năm kho ng 1,9 tri u [1.900.000 ­ 2.200.000] ngả ệ ườ ới l n b  nhi m m i HIV.ị ễ ớ

 Kho ng 18,2 tri u [16,1 ­ 19,0 ả ệ tri u] ngệ ười đang s ng chung v i HIV đố ớ ượ  c

ti p c n đi u tr  kháng virus (ARV) vao thang 6/2016; tăng t  15,8 tri u trongế ậ ề ị ̀ ́ ừ ệ  tháng 6 năm 2015; 7,5 tri u vào năm 2010 và ít h n m t tri u năm 2000.ệ ơ ộ ệ

 Kho ng 46% [43 ­ 50%] c a t t c  nh ng ngả ủ ấ ả ữ ườ ối s ng chung v i HIV đớ ượ  c

ti p c n v i đi u tr  ARV trong năm 2015.ế ậ ớ ề ị

 Có kho ng 77% [69 ­ 86%] ph  n  mang thai nhi m HIV đả ụ ữ ễ ược ti p c nế ậ  

v i thu c ARV đ  d  phòng lây truy n HIV t  m  sang con trong năm 2015.ớ ố ể ự ề ừ ẹ

Ch  60% nh ng ngỉ ữ ườ ịi b  nhi m HIV bi t tình tr ng c a h , 40% còn l iễ ế ạ ủ ọ ạ  (h n 14 tri u ngơ ệ ười) v nẫ  c n ph iầ ả  tiêp cân v í ̣ ơ  các d ch v  xét nghi m HIV.́ ị ụ ệ

Khu v c cân Saharan, châu Phi: ự ̣  Khu v c bi  nh hự ̣ ả ưởng n ng nh t, trongặ ấ  khi ch  chiêm 13% dân s  th  gi i nh ng t i g n 70% s  ngỉ ́ ố ế ớ ư ơ ầ́ ố ườ ối s ng chung v iớ  HIV toan câù ̀ [20] [21];các ti u vùng Đông và Nam Phi có h n m t n a (52%)ể ơ ộ ử  

t ng s  ngổ ố ườ ối s ng chung v i HIV cũng nh  h n m t n a (56%) s  tr  em s ngớ ư ơ ộ ử ố ẻ ố  

v i HIV. H u nh  t t c  các qu c gia ti u vùng cua khu v c đã tông quát hóa tớ ầ ư ấ ả ố ể ̉ ự ̉ ỷ 

l  nhi m HIV tai qu c gia c a h  l n h n 1%;trong 8 qu c gia, ≥ 10% ngệ ễ ̣ ố ủ ọ ớ ơ ố ườ  i

trưởng thanh ch  đ̀ ỉ ượ ước  c tính là HIV dương tính.Nam Phi có s  lố ượng cao nh tấ  

c a ngủ ườ ối s ng v i HIV trên th  gi i (7,0 tri u),Swaziland có t  l  nhi m caoớ ế ớ ệ ỷ ệ ễ  

nh t th  gi i (28,8%)ấ ế ớ

Khu v c châu M  Latinh và Caribê ự ỹ : Ước tính kho ng 2 tri u ngả ệ ười đang 

s ng v i HIV   khu v c châu M  Latinh và Caribê, trong đó 100.000 ngố ớ ở ự ỹ ười m iớ  nhi m trong năm 2015. Nhi m m i HIV hàng năm   ngễ ễ ớ ở ườ ới l n tăng 2%   Mở ỹ Latinh và 9%   Caribbean gi a 2010 và 2015; co 9 nở ữ ́ ướ ởc   khu v c nay bung nôự ̀ ̀ ̉ 

đ i dich.Theo s  li u cac nạ ̣ ố ệ ́ ươc, Bahamas có t  l  cao nh t khu v c (3,2%) và́ ỷ ệ ấ ự  Brazil s  ngố ườ ối s ng chung v i HIV l n nhât (830.000).ớ ớ ́

Khu v c Đông Âu và Trung Á ự : Ước tính kho ng 1,5 tri u ngả ệ ười đang s ngố  chung v i HIV, trong đó 190.000 ngớ ười nhi m m i trong năm 2015, nhi m m íễ ớ ễ ơ  

HIV trong khu v c tăng h n 50% t  2010 đ n 2015. D ch bênh ch  y u là doự ơ ừ ế ị ̣ ủ ế  tiêm chích ma túy chi m h n n a s  ca nhi m HIV m i trong năm 2015, m c dùế ơ ử ố ễ ớ ặ  lây truy n d  tính (heterosexual transmission)ề ị  cũng đóng vai trò quan tr ng.ọ

Khu v c châu Á­Thái Bình D ự ươ ng:  Ước tính kho ng 5,1 tri u ngả ệ ười đang 

s ng v i HIV   châu Á và Thái Bình Dố ớ ở ương,s  ca nhiêm m i HIV hàng năm đãố ̃ ớ  

gi m 3% k  t  năm 2010. Khu v c này cũng là n i có 2 qu c gia đông dân nh tả ể ừ ự ơ ố ấ  trên th  gi i la Trung Qu c và  n Đ , th m chí t  l  lan truyên th p co thêế ớ ̀ ố Ấ ộ ậ ỷ ệ ̀ ấ ́ ̉ chuy n thành s  lể ố ượng l n ngớ ười dân

có nguy c  nhi m HIV không có quy n tiêp cân đ n d  phòng, chăm sóc, đi u trơ ễ ề ́ ̣ ế ự ề ị 

và v n ch a có thu c ch a. HIV ch  y u  nh hẫ ư ố ữ ủ ế ả ưởng đ n nh ng ngế ữ ười trong 

nh ng năm ho co năng su t lao đông cao nh t, kho ng 1/3 s  ca nhi m m i làữ ̣ ́ ấ ̣ ấ ả ố ễ ớ  

nh ng ngữ ười tr  tu i (15­24). HIV không ch   nh hẻ ổ ỉ ả ưởng đ n s c kh e c a cáế ứ ỏ ủ  nhân, h  gia đình ma con tác đ ng c ng đ ng, s  phát tri n và tăng trộ ̀ ̀ ộ ộ ồ ự ể ưởng kinh 

t  qu c dân;các nế ố ước bi HIV  nh ḥ ả ưởng n ng nh t cũng b  các b nh lây nhi mặ ấ ị ệ ễ  

khác, m t an toàn th c ph m và các v n đ  nghiêm tr ng khác. M c dù có nh ngấ ự ẩ ấ ề ọ ặ ữ  thách th c, n  l c toàn c u m i đứ ỗ ự ầ ớ ược g n k t đ  gi i quy t d ch b nh và thuắ ế ể ả ế ị ệ  

được ti n b  đáng k ; s  ngế ộ ể ố ười nhi m m i HIV nhât là tr  em và s  ca t  vongễ ớ ́ ẻ ố ử  liên quan đ n AIDS đã gi m trong nh ng năm qua, s  ngế ả ữ ố ười nhi m HIV đễ ượ  c

đi u tr  tăng lên đ n h n 18 tri u USD trong năm 2016ề ị ế ơ ệ  [21].Tuy nhiên, s  li uố ệ  

g n đây cho th y ty lê gi m sô ca măc m i   ngầ ấ ̉ ̣ ả ́ ́ ớ ở ười trưởng thanh quan sát tr̀ ướ  c

đó trong đ i d ch đã b  ch ng lai thay vi t  l  đang gia tăng hi n nay   m t sạ ị ị ữ ̣ ̀ ỷ ệ ệ ở ộ ố khu v c trên th  gi iự ế ớ  

1.3.2. Tình hình HIV/AIDS t i Vi t Nam ạ ệ

Trường h p nhi m HIV đ u tiên   Vi t Nam đợ ễ ầ ở ệ ược phát hi n vào tháng 12ệ  năm 1990. Đ n năm 1998, HIV/AIDS đã lan tràn trên ph m vi toàn qu c. Đ n nayế ạ ố ế  HIV đã có m t   63/63 t nh, thành ph , 98% s  huy n, 78% s  xã c a Vi t Namặ ở ỉ ố ố ệ ố ủ ệ  [3]. 

Đ n ngày 17/6/2016, s  trế ố ường h p nhi m HIV còn s ng là 228.178 trợ ễ ố ườ  ng

h p; s  b nh nhân AIDS hi n còn s ng là 85.826 ngợ ố ệ ệ ố ười; có 87.603 trường h pợ  

t  vong do AIDS. ử HIV còn s ng đang t p trung t i 10 t nh, thành ph  s p x pố ậ ạ ỉ ố ắ ế  theo th  t  nh  sau: thành ph  H  Chí Minh là 54.705 ngứ ự ư ố ồ ười, thành ph  Hà N iố ộ  

là 21.316 người, t nh Thái Nguyên là 7.502 ngỉ ười, t nh S n La là 7.326 ngỉ ơ ườ  i,thành ph  H i Phòng là 7.282 ngố ả ườ ỉi, t nh Ngh  An là 6.521 ngệ ườ ỉi, t nh Đ ng Naiồ  

là 6.156 ngườ ỉi, t nh Thanh Hóa là 5.493 ngườ ỉi, t nh An Giang là 5.240 người và 

t nh Qu ng Ninh là 5.230 ngỉ ả ười

T  l  nhi m HIV toàn qu c theo s  báo cáo là 253 ngỷ ệ ễ ố ố ười trên 100.000 dân, 

t nh Đi n Biên v n là đ a phỉ ệ ẫ ị ương có t  l  nhi m HIV trên 100.000 dân cao nh tỷ ệ ễ ấ  

c  nả ước (883 người), ti p đ n là thành ph  H  Chí Minh (712 ngế ế ố ồ ười), th  3 làứ  

t nh Thái Nguyên (652 ngỉ ười), ti p đ n là t nh S n La (646 ngế ế ỉ ơ ười), t nh Lai Châuỉ  (535 người), t nh Yên Bái (470 ngỉ ười), t nh B c K n 641 (ngỉ ắ ạ ười), t nh Bà R a –ỉ ị  Vũng Tàu (459 người), t nh Qu ng Ninh (444 ngỉ ả ười), thành ph  C n Th  (419ố ầ ơ  

người),…

Hình thái d ch HIV/AIDS có thay đ i, m c dù d ch HIV đã gi m t c đ  giaị ổ ặ ị ả ố ộ  tăng, nh ng v n còn   m c cao, (12.000 ngư ẫ ở ứ ười nhi m HIV m i, 2.000­3.000ễ ớ  

người nhi m HIV t  vong m i năm), có trên 226.000 ngễ ử ỗ ười nhi m HIV c nễ ầ  

được chăm sóc thường xuyên, liên t c và su t đ i. Y u t  nguy c  di n bi nụ ố ờ ế ố ơ ễ ế  

ph c t p, khó canứ ạ

thi p (t  l  n  tăng cao h n các năm trệ ỷ ệ ữ ơ ước. T  l  nhi m HIV phát hi n m i đaỷ ệ ễ ệ ớ  

s  thu c đ  tu i t  20­40).ố ộ ộ ổ ừ

Trong 6 tháng đ u năm 2016   Vi t Nam, s  trầ ở ệ ố ường h p phát hi n nhi mợ ệ ễ  HIV m i là 3684 trớ ường h p, S  b nh nhân chuy n sang giai đo n AIDS là 2366ợ ố ệ ể ạ  

b nh nhân và s  b nh nhân t  vong do AIDS là 1668 ngệ ố ệ ử ười

So sánh s  trố ường h p đợ ược xét nghi m phát hi n và báo cáo nhi m HIV 6ệ ệ ễ  tháng đ u năm 2016 so v i cùng k  năm 2015, s  ngầ ớ ỳ ố ười có HIV được phát hi nệ  

gi m 89 trả ường h p, s  trợ ố ường h p b nh nhân AIDS báo cáo tăng 822 trợ ệ ườ  ng

Phân b  ngố ười nhi m HIV/AIDS theo đễ ường lây truy n: trong s  ngề ố ườ  inhi m HIV đễ ược báo cáo trong 6 tháng đ u năm 2016  cho th y: lây truy n quaầ ấ ề  

đường tình  d c chi m t  l  cao nh t (chi m 45,5%), t  l  này tăng h n 3% soụ ế ỷ ệ ấ ế ỷ ệ ơ  

v i cùng k  năm 2015, ti p đ n là t  l  ngớ ỳ ế ế ỷ ệ ười nhi m HIV lây truy n qua đễ ề ườ  ngmáu chi m 41,6% gi m 4,5% so v i cùng k  năm 2015, t  l  ngế ả ớ ỳ ỷ ệ ười nhi m HIVễ  lây truy n t  m  sang con chi m 2,4%, có 10,6% t  l  ngề ừ ẹ ế ỷ ệ ười nhi m HIV khôngễ  

rõ đường lây truy nề

Phân tích người nhi m HIV theo nhóm đ i tễ ố ượng: Người nhi m HIV ễ ở 

Vi t Nam ch  y u là ngệ ủ ế ười nghi n chích ma tuý chi m 37,3% gi m xu ng 3,3%ệ ế ả ố  

so v i  cùng k  v i năm 2015. Tình d c khác gi i chi m 24,4% tăng 1,9% so v iớ ỳ ớ ụ ớ ế ớ  

c  năm 2011; b nh nhân Lao là 4,3%; b nh nhân nghi AIDS là 0,9%; gái m i dâmả ệ ệ ạ  

là 0,6% và b nh nhân m c các b nh lây truy n qua đệ ắ ệ ề ường tình d c là 0,3%. ụ

D ch HIV/AIDS 6 tháng đ u năm 2016 ghi nh n s  trị ầ ậ ố ường h p báo cáo m iợ ớ  phát hi n gi m so v i cùng k  năm 2016. Hình thái d ch HIV lây truy n quaệ ả ớ ỳ ị ề  

đường tình d c l n đ u tiên ghi nh n cao h n lây truy n qua đụ ầ ầ ậ ơ ề ường máu. Bên 

c nh đó t  l  ngạ ỷ ệ ười nhi m HIV m i phát hi n trong nhóm tu i 30­39 ngày càngễ ớ ệ ổ  chi m t  tr ng cao. C nh báo nguy c  làm lây truy n HIV do lây truy n quaế ỷ ọ ả ơ ề ề  

đường tình d c s  là nguyên nhân chính làm lây truy n HIV   Vi t Nam trongụ ẽ ề ở ệ  

nh ng năm ti p theo và kh  năng kh ng ch   lây nhi m HIV qua đữ ế ả ố ế ễ ường tình d cụ  

s  khó khăn h n nhi u l n so v i kh ng ch  lây truy n qua đẽ ơ ề ầ ớ ố ế ề ường tiêm chích qua nhóm nghi n chích ma túy [11]. ệ

D ch HIV/AIDS   m c cao khó ki m soát   ph n l n các t nh mi n núi phíaị ở ứ ể ở ầ ớ ỉ ề  

B c nh  S n La, Đi n Biên, Lai Châu, Yên Bái, Lào Cai và các huy n mi n núiắ ư ơ ệ ệ ề  

c a t nh Ngh  An, Thanh Hóa. Riêng hai thành ph  l n Hà N i và H  Chí Minhủ ỉ ệ ố ớ ộ ồ  

di n bi n d ch ph c  t p, khó ki m soát [3]. ễ ế ị ứ ạ ể

1.3.3. Tình hình HIV/AIDS t i t nh Thanh Hóa ạ ỉ

Tính đ n h t tháng 12/2016, lu  tích các trế ế ỹ ường h p nhi m HIV là 7488ợ ễ  

người; s  b nh nhân AIDS là 3.483, s  ngố ệ ố ườ ửi t  vong do AIDS là 1971 ngườ  i.Trong 7 tháng đ u  năm 2017 phát hi n thêm 251 trầ ệ ường h p nhi m HIV m i,ợ ễ ớ  

hi n còn s ng qu n lý đệ ố ả ược là 3.825 người, s  m t d u là 509 ngố ấ ấ ười. Hi n nayệ  27/27 s  qu n/huy n trong t nh có ngố ậ ệ ỉ ười nhi m HIV/AIDS. T  l  ngễ ỷ ệ ười nhi mễ  HIV còn s ng trên dân s  là: 0,75%.ố ố

Lây qua đường máu chi m 34%; đế ường tình d c 56%; M  truy n sang conụ ẹ ề  2%, s  còn l i không rõ nguyên nhân. Qua s  li u trên t  l  lây qua đố ạ ố ệ ỷ ệ ường máu 

gi m và xu hả ướng lây nhi m HIV qua đễ ường tình d c đang có xu hụ ướng cao 

d n.ầ

Lây nhi m HIV theo nhóm tu iễ ổ :  0­15 tu i chi m 2.67%; t  16­20 tu iổ ế ừ ổ  4,58%; t  21­39 tu i 80.53%; t  40­ 49 tu i 10,21%; t  50 tu i tr  lên 2,01%.ừ ổ ừ ổ ừ ổ ở  Nhi m HIV ngày càng tr  hóa đ  tu i t  21­39 tu i chi m cao nh t 80,53%.ễ ẻ ộ ổ ừ ổ ế ấNhi m HIV theo gi i tínhễ ớ : Nam chi m 84.54%; N  chi m 15.46%.ế ữ ế

1.4. Nghi n ma túy và lây nhi m HIVệ ễ

1.4.1. Nghi n ma tuý và nhi m HIV/AIDS  ệ ễ

1.4.1.1. Khái ni m ma tuý ệ

Ngày nay nghi n ma tuý đã tr  thành hi m h a toàn c u. Cu c đ u tranhệ ở ể ọ ầ ộ ấ  phòng ch ng và ki m soát ma tuý đ  b o v  s  h ng th nh c a ch  đ  xã h i, số ể ể ả ệ ự ư ị ủ ế ộ ộ ự phát tri n s c kho , trí tu , tinh th n và văn hoá c a các th  h  tể ứ ẻ ệ ầ ủ ế ệ ương lai đang là 

v n đ  b c xúc c a nhi u nấ ề ứ ủ ề ước trên th  gi i.ế ớ

Ma tuý là ch t gây nghi n, gây tr ng thái say, h   o, mê m n, lâng lâng ấ ệ ạ ư ả ẩ ma quái. Theo các chuyên gia nghiên c u ma tuý c a Liên hi p qu c thì: "Ma tuý là cácứ ủ ệ ố  

ch t hoá h c có ngu n g c t  nhiên và nhân t o, khi xâm nh p c  th  ngấ ọ ồ ố ự ạ ậ ơ ể ườ ẽi s  có tác

d ng làm thay đ i tâm tr ng, ý th c và trí tu , bu c con ngụ ổ ạ ứ ệ ộ ườ ệi l  thu c vào chúngộ  gây t n thổ ương cho cá nhân và c ng đ ng" [14].ộ ồ

1.4.1.2. Khái ni m nghi n ma tuý ệ ệ

L  thu c vào các ch t d ng thu c phi n và amphetamine là hai d ng lệ ộ ấ ạ ố ệ ạ ệ thu c ma tuý b t h p pháp ph  bi n nh t trên th  gi i. ộ ấ ợ ổ ế ấ ế ớ Ước tính trên th  gi i cóế ớ  15,4 tri u ngệ ườ ệi l  thu c vào các ch t d ng thu c phi n và 17,2 tri u ngộ ấ ạ ố ệ ệ ườ ệ i lthu c vào amphetamines (theo Louisa Degenhardt, Harvey Whiteford & Wayne D.ộ  Hall, 2014). Nhóm nghi n chích ma túy v i 12,7 tri u ngệ ớ ệ ười trên th  gi i có nguyế ớ  

c  cao lây nhi m các b nh qua đơ ễ ệ ường máu nh  HIV (chi m 13% s  ngư ế ố ười tiêm chích ma tuý) và viêm gan C (50%) (theo C  quan phòng ch ng Ma Tuý và T iơ ố ộ  

Ph m c a Liên h p qu c – UNODC, 2014).ạ ủ ợ ố

Nh ng nghiên c u đang ti n hành (trong các lĩnh v c y t , tâm lý và xã h i)ữ ứ ế ự ế ộ  

đã nâng cao s  hi u bi t c a chúng ta v  m t sinh lý b nh h c c a tình tr ngự ể ế ủ ề ặ ệ ọ ủ ạ  

l thu c ma tuý trong h n 50 năm qua. Ngày nay chúng ta đã nh n th c đệ ộ ơ ậ ứ ượ ằ  c r ng

vi c hình thành hành vi s  d ng ma túy   ngệ ử ụ ở ười nghi n là k t qu  c a nh ngệ ế ả ủ ữ  thay đ i lâu dài trong não b  do ma túy gây ra (đ c bi t là nh ng ch t d ng thu cổ ộ ặ ệ ữ ấ ạ ố  phi n nh  heroin), ch  không đ n thu n ch  là s  l a ch n c a ngệ ư ứ ơ ầ ỉ ự ự ọ ủ ười nghi n maệ  túy. Theo T  ch c Y t  Th  gi i, nghi n ma túy đổ ứ ế ế ớ ệ ược đ nh nghĩa làị  “tình tr ng ạ  

b nh m n tính, tái di n c a não b , bi u hi n b ng vi c ng ệ ạ ễ ủ ộ ể ệ ằ ệ ườ ệ i b nh b t bu c ắ ộ  

ph i tìm ki m và s  d ng ma tuý, b t ch p h u qu  v  s c kh e và xã h i liên ả ế ử ụ ấ ấ ậ ả ề ứ ỏ ộ   quan đ n vi c s  d ng” ế ệ ử ụ  (theo T  ch c Y t  Th  gi i, 2005). V  m t sinh h c,ổ ứ ế ế ớ ề ặ ọ  não c a ngủ ười nghi nệ

có s  khác bi t so v i não c a ngự ệ ớ ủ ười không nghi n.ệ

S  d ng ma túy trong th i gian dài có th  gây tác đ ng lên não b  theo 3ử ụ ờ ể ộ ộ  cách:

M t s  lo i ma túy (bao g m heroin) có c u trúc tộ ố ạ ồ ấ ương t  nh  ch t d nự ư ấ ẫ  truy n hoá h c, đề ọ ược g i là ch t d n truy n th n kinh do não b  s n xu t raọ ấ ẫ ề ầ ộ ả ấ  

m t cách t  nhi n. S  đông dang nay trong câu truc “l a” độ ự ệ ự ̀ ̣ ̀ ́ ́ ừ ược cac thu c m thế ̣ ả ̉ 

c a não b  và cho phép ma túy kích ho t các t  bào th n kinh g i nh ng thôngủ ộ ạ ế ầ ử ữ  

đi p b t thệ ấ ường

“Đường d n truy n khoái c m” trên não b  gây ra nh ng c m xúc tích c cẫ ề ả ộ ữ ả ự  

t  nh ng khoái c m t  nhiên nh  th c ăn, rừ ữ ả ự ư ứ ượu, tình d c và luy n t p th  d c.ụ ệ ậ ể ụ  

Đường d n truy n khoái c m đóng vai trò r t quan tr ng trong quá trình ti nẫ ề ả ấ ọ ế  tri n thành nghi n. Ma tuý gây kích thích quá m c để ệ ứ ường d n truy n khoái c mẫ ề ả  (và gi i phóng nh ng ch t hoá h c nh  endorphin và dopamine) mang đ n choả ữ ấ ọ ư ế  

người dùng nh ng c m xúc tích c c và khuy n khích h  l p l i hành vi s  d ngữ ả ự ế ọ ặ ạ ử ụ  

ma túy. Sau m t th i gian, não b  thích  ng v i vi c s n xu t ra ít dopamineộ ờ ộ ứ ớ ệ ả ấ  

h n, nghĩa là ngơ ười nghi n nh n đệ ậ ược ít s  khoái c m h n t  các ho t đ ng màự ả ơ ừ ạ ộ  

h  đã t ng th c hi n trọ ừ ự ệ ước đây. Do v y, ngậ ười nghi n c n dùng ma tuý đ  duyệ ầ ể  trì m c đ  dopamine bình thứ ộ ường, não c a h  b  đánh l a đ  tin r ng ma tuý làủ ọ ị ừ ể ằ  

c n thi t cho cu c s ng.ầ ế ộ ố

Đ  dung n p cũng tăng d n theo th i gian, nghĩa là ngộ ạ ầ ờ ười nghi n c n nhi uệ ầ ề  

ma tuý h n m i có c m giác phê sơ ớ ả ướng. Đi u này x y ra thông qua s  kích ho tề ả ự ạ  

đường d n truy n AMP d ng vòng trong não, n i ki m soát nhi u ch c năngẫ ề ạ ơ ể ề ứ  trong c  th  bao g m nh p tim, bài ti t cortisol và phân hu  ch t béo. M t khi hơ ể ồ ị ế ỷ ấ ộ ệ 

th ng này đã b  kích ho t do vi c s  d ng ma tuý lâu dài, nh ng tác đ ng c a maố ị ạ ệ ử ụ ữ ộ ủ  tuý b  gi m d n và ngị ả ầ ười nghi n c m th y ngày càng ph i dùng nhi u h n (theoệ ả ấ ả ề ơ  Lane­Ladd và c ng s , 1997; Noble & Cox, 1996; Unterwald và c ng s , 1993).ộ ự ộ ự

S  tác đ ng lên não do s  d ng ma tuý ph  thu c vào:ự ộ ử ụ ụ ộ

­ Lo i ma tuý s  d ngạ ử ụ

­ Hình th c s  d ng (t n su t, đứ ử ụ ầ ấ ường dùng, li u lề ượng)

­ Th i gian s  d ngờ ử ụ

­ Tùy t ng cá nhânừ

Các nghiên c u hi n t i cho th y r ng nghi n các ch t d ng thu c phi n,ứ ệ ạ ấ ằ ệ ấ ạ ố ệ  

gi ng nh  nghi n rố ư ệ ượu, có m t s  y u t  di truy n quan tr ng d n đ n khộ ố ế ố ề ọ ẫ ế ả năng d  m c nghi n   m t s  ngễ ắ ệ ở ộ ố ười. Nói cách khác, m t vài ngộ ườ ượi đ c sinh ra 

v i nh ng b  não có xu hớ ữ ộ ướng  a thích ho c c n đ n các ch t d ng thu c phi nư ặ ầ ế ấ ạ ố ệ  

 m c đ  cao h n so v i nh ng ng i khác. M t gi  thuy t ch a đ c ch ng

minh cho r ng nghi n ch t d ng thu c phi n có th  do tình tr ng thi u h tằ ệ ấ ạ ố ệ ể ạ ế ụ  

tương đ i (do b m sinh ho c do dùng ch t d ng thu c phi n kéo dài gây nên)ố ẩ ặ ấ ạ ố ệ  trong h  th ng s n xu t ch t d ng thu c phi n n i sinh trong não b  – h  th ngệ ố ả ấ ấ ạ ố ệ ộ ộ ệ ố  endorphin n i sinh. N u gi  thuy t này đúng, nó s  giúp gi i thích t i sao nhi uộ ế ả ế ẽ ả ạ ề  

người nghi n l i c n dùng ch t d ng thu c phi n b  sung su t đ i.ệ ạ ầ ấ ạ ố ệ ổ ố ờ

M t phát hi n khoa h c khác là vi c c t c n cùng v i th i gian kiêng nh nộ ệ ọ ệ ắ ơ ớ ờ ị  

ma túy kéo dài không giúp cho não b  c a ngộ ủ ười nghi n ph c h i l i tình tr ngệ ụ ồ ạ ạ  bình thường nh  trư ước khi nghi n. Có nh ng s  bi n đ i trong h  th ng c mệ ữ ự ế ổ ệ ố ả  

th  c a não là h u qu  c a vi c s  d ng ma tuý gây nên nh ng bi n đ i vĩnhụ ủ ậ ả ủ ệ ử ụ ữ ế ổ  

vi n. Đi u đáng ti c  là  không  ph i  t t c  nh ng  s   thay đ i  trong não bễ ề ế ả ấ ả ữ ự ổ ộ 

đ u có th  tr  l i  bìnhề ể ở ạ

 thường 

V  m t lâm sàng, nhi u ngề ặ ề ười nghi n heroin mô t  nh ng tr i nghi m c aệ ả ữ ả ệ ủ  

h  trong l n đ u tiên s  d ng ch t d ng thu c phi n nh  là m t s  “th c t nh”.ọ ầ ầ ử ụ ấ ạ ố ệ ư ộ ự ứ ỉ  

M c dù c m th y bu n nôn do ch t d ng thu c phi n gây nên, nh ng nhi uặ ả ấ ồ ấ ạ ố ệ ư ề  

người cho bi t h  có m t c m giác m i m , gi ng nh  tìm đế ọ ộ ả ớ ẻ ố ư ược m t đi u gì đóộ ề  

r t c n cho cu c s ng c a h  H  th y l n đ u tiên trong đ i có c m giác “bìnhấ ầ ộ ố ủ ọ ọ ấ ầ ầ ờ ả  

thường”. Không ph i h  đang mô t  v  c m giác “phê”, mà ch  là c m giác dả ọ ả ề ả ỉ ả ễ 

ch u. Li u cao h n s  d n đ n khoái c m và tình tr ng ng  đ c (say thu c),ị ề ơ ẽ ẫ ế ả ạ ộ ộ ố  

nh ng c m giác tr  nên “bình thư ả ở ường, kh e m nh” trong l n s  d ng đ u tiênỏ ạ ầ ử ụ ầ  thì không th  nào quên để ược

Ngày nay, chúng ta bi t r ng b n thân não b  cũng s n xu t ra ch t d ngế ằ ả ộ ả ấ ấ ạ  thu c phi n n i sinh (endorphin) v i các th  c m th  c a ch t d ng thu c phi nố ệ ộ ớ ụ ả ể ủ ấ ạ ố ệ  

là mu, kappa, and delta. Trong nhi u th p k , các nhà khoa h c đã t p trungề ậ ỷ ọ ậ  nghiên c u trên h  th ng mu b i đây là trung tâm s n xu t ch t gây nghi n đứ ệ ố ở ả ấ ấ ệ ể 

gi m đau. H  th ng ch t gây nghi n n i sinh này r t ph c t p và có liên quanả ệ ố ấ ệ ộ ấ ứ ạ  

đ n s  quy t đ nh tâm tr ng, ngon mi ng, ni m vui, ham mu n tình d c và đauế ự ế ị ạ ệ ề ố ụ  

đ n.ớ

Khi não và c  th  tr  nên l  thu c vào vi c s  d ng ma tuý đ  có th  ho tơ ể ở ệ ộ ệ ử ụ ể ể ạ  

đ ng bình thộ ường, c  th  c a ngơ ể ủ ườ ệi l  thu c ma túy s  tr i qua nh ng tri uộ ẽ ả ữ ệ  

ch ng cai n u d ng ho c gi m s  d ng ma tuý. Nh ng tri u ch ng này baoứ ế ừ ặ ả ử ụ ữ ệ ứ  

1.4.2 Tình hình s  d ng ma túy trên th  gi i và Vi t Nam ử ụ ế ớ ệ

Theo báo cáo Tình hình ma túy Toàn c u năm 2015 c a C  quan phòngầ ủ ơ  

ch ng ố

Ma túy và T i ph m c a Liên H p Qu c (UNODC), t  l  ngộ ạ ủ ợ ố ỉ ệ ườ ử ụi s  d ng ma túy trên toàn th  gi i v n không có nhi u xáo tr n.ế ớ ẫ ề ộ Ước tính có kho ng 246 tri uả ệ  

ngườ ươi, t ng đương v i kho ng h n 5% dân s  toàn th  gi i trong đ  tu i t  15ớ ả ơ ố ế ớ ộ ổ ừ  

đ n 64 đã t ng s  d ng ma túy trái phép trong năm 2013. S  ngế ừ ử ụ ố ười có v n đ  vấ ề ề 

s  d ng ma túyử ụ    chi m kho ng 27 tri u ngế ả ệ ười, g n m t n a trong s  h  làầ ộ ử ố ọ  

người tiêm chích ma túy (PWID). Có kho ng 1,65 tri u ngả ệ ười tiêm chích ma túy đang ph i s ng chung v i HIV trong năm 2013. Nam gi i s  d ng c n sa, cocainả ố ớ ớ ử ụ ầ  

và anphetamin nhi u g p ba l n n  gi i, trong khi n  gi i có xu hề ấ ầ ữ ớ ữ ớ ướng l m d ngạ ụ  thu c gi m đau có ch a opiods và thu c an th n.ố ả ứ ố ầ

Hi n v n ti p t c có m t s  lệ ẫ ế ụ ộ ố ượng ngườ ử ụi s  d ng ma túy trên toàn c u, dùầ  không thay đ i đáng k , nh ng v n   m c cao không th  ch p nh n đổ ể ư ẫ ở ứ ể ấ ậ ượ ử c tvong khi tu i đ i còn quá tr , s  lổ ờ ẻ ố ượng các trường h p t  vong liên quan đ n maợ ử ế  túy trong năm 2013 là kho ng 187.100 ngả ườ  Báo cáo Tình hình Ma túy Th  gi ii ế ớ  cung c p t  l  nhi m HIV trong s  nh ng ngấ ỷ ệ ễ ố ữ ười tiêm chích ma túy trên c  s  cácơ ở  

d  li u thu th p đữ ệ ậ ược trên c  s  ph i h p v i UNAIDS, WHO và Ngân hàngơ ở ố ợ ớ  

Th  gi i. M t s  nế ớ ộ ố ước cho th y ph  n  tiêm chích ma túy d  có nguy c  nhi mấ ụ ữ ễ ơ ễ  HIV h n nam gi i và t  l  nhi m HIV   ph  n  tiêm chích cao h n so v i namơ ớ ỷ ệ ễ ở ụ ữ ơ ớ  

gi i tiêm chích ma túy. S  trớ ố ường h p nhi m HIV m i trong nhóm ngợ ễ ớ ười tiêm chích ma túy gi m kho ng 10% t  kho ng 110.000 ngả ả ừ ả ười năm 2010 xu ng cònố  98.000 người trong năm 2013. Tuy nhiên, Báo cáo Tình hình Ma túy Th  gi iế ớ  cũng ch  ra nhi u y u t  nguy c , bao g m s  lây truy n các b nh truy n nhi mỉ ề ế ố ơ ồ ự ề ệ ề ễ  

nh  HIV và viêm gan C và s c thu c, có th  d n đ n m c đ  t  vong trongư ố ố ể ẫ ế ứ ộ ử  nhóm người tiêm chích ma túy cao g p g n 15 l n so v i m c bình thấ ầ ầ ớ ứ ường trong các nhóm dân c  nói chung ư [20]. 

Đ i v i Vi t Nam, heroin v n là lo i ma túy đố ớ ệ ẫ ạ ượ ử ục s  d ng r ng rãi nh t.ộ ấ  Tuy nhiên, vi c s  d ng Methamphetamine cũng đang tăng lên nhanh chóng. Theoệ ử ụ  

B  Công an, tính đ n cu i năm 2014, c  nộ ế ố ả ước có 204.377 ngườ ử ụi s  d ng ma túy 

có h  s  qu n lý, trong đó s  ngồ ơ ả ố ườ ử ụi s  d ng heroin chi m t i 72%, sau đó là maế ớ  túy t ng h p 14,5%. Đáng chú ý, báo cáo cũng ch  rõ t  l  ngổ ợ ỉ ỷ ệ ười tiêm chích ma túy nhi m HIV có xu hễ ướng gi m trong m y năm qua nh ng v n lan r ng trênả ấ ư ẫ ộ  

c  nả ướ [20]. c 

1.4.3. Các nhóm nguy c  cao nghi n ma tuý ơ ệ

Là  nh ng nhóm  trong m t  qu n  th   dân  s   nghiên  c u có tính m nữ ộ ầ ể ố ứ ẫ  

c m (vulnerability) cao  đ i v i nghi n ma tuý cùng các h u qu  c a nó [18]. Cácả ố ớ ệ ậ ả ủ  

cu c đi u tra t i Vi t Nam đã xác đ nh độ ề ạ ệ ị ượ ằc r ng: tu i tr  (nh t là thanh thi uổ ẻ ấ ế  niên các vùng đô th ) có nguy c  cao nghi n ma tuý, trong đó phân ra 2 nhóm l nị ơ ệ ớ  

là nhóm được qu n lý và nhóm ch a đả ư ược qu n lý (captive and noncaptive group)ả  [18]

­ Nhóm được qu n lý: h c sinh, sinh viên các trả ọ ường ph  thông, đ i h c,ổ ạ ọ  

d y ngh ; công nhân m t s  ngành ngh  (lái xe đạ ề ộ ố ề ường dài, taxi )

­ Nhóm ch a đư ược qu n lý: tu i tr  th t nghi p ho c bán th t nghi p; trả ổ ẻ ấ ệ ặ ấ ệ ẻ 

em đường ph ; gái bán dâm; h c sinh, sinh viên b  đu i h c ho c b  h c; nh ngố ọ ị ổ ọ ặ ỏ ọ ữ  

người lao đ ng t  do trong các đô th , trên các khu đào vàng, đá quý, khai thácộ ự ị  

r ng b t h p pháp ; m t s  nhóm dân c  các vùng tr ng cây thu c phi n [18].ừ ấ ợ ộ ố ư ồ ố ệ1.5. M t s  đi u tra v  t  l  nhi m HIV/AIDS.ộ ố ề ề ỷ ệ ễ

Đi u tra trên nhóm NCMT t i Khánh Hòa cho th y: T  l  nhi m HIV làề ạ ấ ỷ ệ ễ  12,8%, ch  y u t p trung   nhóm tu i 20 ­ 29 chi m 67,9%, trình đ  văn hóaủ ế ậ ở ổ ế ộ  

th p t  c p II tr  xu ng chi m 61,1%. 50% ngấ ừ ấ ở ố ế ười nhi m HIV còn đ c thân ch aễ ộ ư  

có gia đình [3]

Theo k t qu  đi u tra trên đ i tế ả ề ố ượng NCMT t nh Ninh Bình năm 2014: Tỉ ỷ 

l  nhi m  HIV là 28,4%, 592% t p trung   nhóm  tu i 26  ­35, nam gi i 23 chi mệ ễ ậ ở ổ ớ ế  98,6%; 54% người nhi m HIV có trình đ  THCS; 77,2% làm ngh  t  do [3].ễ ộ ề ự

V i đ  tài nghiên c u “D ch  t  h c HIV/AIDS t nh Th a Thiên Hu  nămớ ề ứ ị ễ ọ ỉ ừ ế  1993­  2004” cho th y t  l  nam nhi m HIV là 84,03%, n  là 15,96% [24].ấ ỷ ệ ễ ữ

Theo k t qu  “Nghiên c u m t s  đ c đi m d ch t  v  HIV/AIDS t iế ả ứ ộ ố ặ ể ị ễ ề ạ  huy n Ki n Xệ ế ương thành ph  Thái Bình” cho th y t  l  nam nhi m HIV làố ấ ỷ ệ ễ  93,5%, n  làữ

 6,5% [4]

Theo k t qu  nghiên c u v  t  l  nhi m HIV và m t s  y u t  liên quanế ả ứ ề ỷ ệ ễ ộ ố ế ố  trên đ i tố ượng TVXNTN t i b nh vi n B ch Mai t  tháng 9/2005 đ n 6/2006ạ ệ ệ ạ ừ ế  cho th y: T  l  nhi m HIV chung c a đ i tấ ỷ ệ ễ ủ ố ượng đ n TVXNTN t i b nh vi nế ạ ệ ệ  

B ch Mai là 31,5%. T  l  nhi m HIV   nam gi i là 32,3%, n  gi i là 29,7%. Tạ ỷ ệ ễ ở ớ ữ ớ ỷ 

l  nhi m HIV cao nh t   nhóm tu i 30­ 39 chi m 35,8%, th  2 là nhóm tu i 20 ­ệ ễ ấ ở ổ ế ứ ổ  

29 chi m 3,2%. T  l  nhi m HIV cao nh t   nhóm có trình đ  h c v n PTCSế ỷ ệ ễ ấ ở ộ ọ ấ  

42,5%, sau đó là nhóm mù ch  40%; đ i tữ ố ượng góa và ly hôn có t  l  nhi m HIVỷ ệ ễ  cao h n 50% và 43,8%. T  l  nhi m HIV cao nh t   nhóm TCMT 58,7% th  haiơ ỷ ệ ễ ấ ở ứ  

v  đề ường lây và  cách phòng tránh c a nhóm NCMT là 93,81%; hi u sai ít nh t 1ủ ể ấ  

ý 11,73% trong đó 9,51% cho r ng mu i đ i có th  lây b nh và 6% cho ti p xúcằ ỗ ố ể ệ ế  

v i ngớ ười nhi m HIV có th  lây b nh. Cũng nghiên c u trên, nghiên c u trênễ ể ệ ứ ứ  nhóm GMD ch  có 44,5% k  đỉ ể ược 2 đường lây truy n chính, hi u sai là 12%,ề ể  

hi u đúng và đ  ch    m c 43,5% [12]. ể ủ ỉ ở ứ

Theo   k t   qu   nghiên   c u   “Th c   tr ng   v   ki n   th c   phòng   ch ngế ả ứ ự ạ ề ế ứ ố  HIV/AIDS c a đ i tủ ố ượng h c sinh trung h c ph  thông   H i Phòng, năm 2015”ọ ọ ổ ở ả  cho th y: T  l  h c sinh trung h c ph  thông   H i Phòng có ki n th c vấ ỷ ệ ọ ọ ổ ở ả ế ứ ề 

đường  lây  nhi m  HIV/AIDS  (QHTD, TCMT, truy n máu và m  truy n choễ ề ẹ ề  con) r t cao (trên 89%), nh ng còn m t t  l  nh  h c sinh hi u sai v  đấ ư ộ ỷ ệ ỏ ọ ể ề ường lây nhi m HIV/AIDS (lây qua mu i đ t và ăn u ng chung). Cũng theo k t quễ ỗ ố ố ế ả nghiên c u t  l  h c sinh ph  thông   H i Phòng có ki n th c v  d  phòng lâyứ ỷ ệ ọ ổ ở ả ế ứ ề ự  nhi m HIV/AIDS (s  d ng BCS khi QHTD, s  d ng BKT riêng, s ch) r t caoễ ử ụ ử ụ ạ ấ  

(trên   92%),   nh ng   v n   còn   m t   t   l   nh   hi u   sai   cách   phòng   lây   nhi mư ẫ ộ ỷ ệ ỏ ể ễ  HIV/AIDS (tránh mu i đ t và không ăn u ng   chung   v i   ngỗ ố ố ớ ười nhi m HIV)ễ  [12], . 

1.6.2. Th c tr ng v  thái  đ  liên quan đ n nhi m HIV/AIDS ự ạ ề ộ ế ễ

V  thái đ  liên quan đ n nhi m HIV/AIDS. Theo k t qu  đ  tai: Đánh giáề ộ ế ễ ế ả ề  

t  l  nhi m HIV/AIDS   khách hàng đ n XNTN t i phòng TV th  xã Th  D uỷ ệ ễ ở ế ạ ị ủ ầ  

m t t nh  Bình Dộ ỉ ương năm 2014. T  l  khách hàng ch p nh n XN HIV TN làỷ ệ ấ ậ  99,8%; có hành vi nguy c  cao 65,7%; có b n tình là ngơ ạ ười NCMT (MD) 14,3%; 

b n tình nhi m HIV 6,96% [12].  ạ ễ

Cũng theo nghiên c u HIV/AIDS trên đ i tứ ố ượng NCMT t nh Ninh Bình nămỉ  

2012 k t qu : S  d ng ma túy b ng đế ả ử ụ ằ ường hút trước khi tiêm chích 63,2%; lo iạ  

ma túy s  d ng nhi u nh t là heroin chi m t  l  cao 72,8%; ti p theo là thu cử ụ ề ấ ế ỷ ệ ế ố  phi n 23,2%; QHTD v i b n tình thệ ớ ạ ường xuyên 62,7%; b n tình b t ch t 29,6%;ạ ấ ợ  

b n chích 4,1%; khác 3,6%; đ i tạ ố ượng có th i gian TCMT trên 2 năm có t  lờ ỷ ệ nhi m HIV cao h n nhóm TCMT dễ ơ ưới 2 năm và t n s  TCMT trên 2 l n trongầ ố ầ  ngày s  có nguy c  nhi m HIV cao h n 2,27 l n so v i TCMT dẽ ơ ễ ơ ầ ớ ưới 1 l n/ngày.ầ  

Nh ng đ i tữ ố ượng có > 2 b n tình cũng có t  l  HIV cao h n đ i tạ ỷ ệ ơ ố ượng có 1 b nạ  tình [12]

Cũng theo k t qu  nghiên c u [12] 33,4% s  NCMT đã t ng đ n TVXNTNế ả ứ ố ừ ế  trong đó: 80,6% đ n do t  nguy n; 18,24% đ n do ngế ự ệ ế ười khác yêu c u; 80,6%ầ  

đượ ư ấc t  v n và nh n k t qu  XN.ậ ế ả

1.6.3. Th c tr ng v  th c hành phòng ch ng HIV/AIDS ự ạ ề ự ố  

Theo k t qu  nghiên c u “Hành vi tình d c và ki n th c phòng ch ngế ả ứ ụ ế ứ ố  HIV/AIDS c a ngủ ười dân t c Dao xã Đ i S n, huy n Văn Yên, t nh Yên Bái”.Tộ ạ ơ ệ ỉ ỷ 

l  đ i tệ ố ượng nghiên c u có s  d ng BCS trong l n QHTD l n đ u tiên khá th pứ ử ụ ầ ầ ầ ấ  

ch  có 79% v i lý do không c n thi t 42,6%, không nghĩ đ n 87,6% [12].ỉ ớ ầ ế ế

V  th c hành phòng ch ng HIV/AIDS c a thanh thi u niên (t  15 đ n 24ề ự ố ủ ế ừ ế  

tu i)   t nh Hà Tĩnh cho th y: T  l  thanh thi u niên s  d ng BCS g n đây nh tổ ở ỉ ấ ỷ ệ ế ử ụ ầ ấ  QHTD v i GMD là 83,3% và v i ngớ ớ ười yêu là 22,6% [12], trong khi t  l  thanhỷ ệ