Khảo sát tình hình sử dụng các thuốc hạ glucose máu. Đánh giá sự tuân thủ dùng thuốc và các yếu tố liên quan. Xác định mối liên quan giữa mức độ tuân thủ dùng thuốc và mục tiêu điều trị.
Trang 1KHẢO SÁT VIỆC SỬ DỤNG THUỐC HẠ GLUCOSE MÁU
VÀ SỰ TUÂN THỦ DÙNG THUỐC Ở BỆNH NHÂN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG
TYPE 2 TẠI BỆNH VIỆN ĐA KHOA THIỆN HẠNH ĐẮK LẮK
Trần Thị Thu Hiền * , Nguyễn Hoài Phong ** , Nguyễn Tuấn Dũng ***
TÓM TẮT
Mở đầu: Điều trị đái tháo đường type 2 hiệu quả cần có sự kết hợp giữa chế độ dinh dưỡng, chế
độ tập luyện và dùng thuốc Trong đó tuân thủ dùng thuốc có vai trò rất quan trọng trong việc kiểm soát glucose máu
Mục tiêu: Khảo sát tình hình sử dụng các thuốc hạ glucose máu Đánh giá sự tuân thủ dùng thuốc và
các yếu tố liên quan Xác định mối liên quan giữa mức độ tuân thủ dùng thuốc và mục tiêu điều trị
Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp mô tả cắt ngang được thực hiện để đánh giá sự tuân thủ
dùng thuốc ở các bệnh nhân ĐTĐ type 2 đến khám và điều trị tại Bệnh viện Đa Khoa Thiện Hạnh Đắk Lắk
từ tháng 7/2017 đến tháng 6/2018 Sự tuân thủ thuốc được đánh giá bằng cách phỏng vấn bệnh nhân với bộ
câu hỏi Morisky Medication Adherence Scale Xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS 17.0
Kết quả nghiên cứu: Phác đồ 2 thuốc là phác đồ được sử dụng nhiều nhất (66%) Thuốc uống được sử
dụng nhiều nhất là metformin và gliclazid với tỷ lệ lần lượt là 88,1% và 50,1% Tỷ lệ bệnh nhân có sử dụng insulin trong phác đồ là 28,1% Tỷ lệ tuân thủ tốt, trung bình, kém lần lượt là 48,6%; 27,5%; 23,9% Các yếu tố liên quan có ý nghĩa thống kê đến sự tuân thủ thuốc là dân tộc, địa dư, thời gian mắc bệnh, số thuốc hạ glucose máu, tổng số thuốc điều trị, số lần dùng thuốc, sử dụng insulin trong phác đồ Có mối liên
quan có ý nghĩa thống kê giữa mức độ tuân thủ dùng thuốc và kiểm soát glucose máu, HbA1c với p < 0,05
Kết luận: Tỷ lệ tuân thủ dùng thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường tương đối cao Một số yếu tố về cơ
địa, bệnh và điều trị có liên quan đến sự tuân thủ dùng thuốc Có mối liên quan giữa tuân thủ dùng thuốc
và kiểm soát mục tiêu điều trị đái tháo đường
Từ khoá: tuân thủ dùng thuốc, đái tháo đường type 2, thuốc đái tháo đường
ABSTRACT
INVESTIGATION OF ANTIHYPERGLYCEMIC DRUGS USE AND MEDICATION ADHERENCE
IN PATIENTS WITH TYPE 2 DIABETES MELLITUS
AT THIEN HANH GENERAL HOSPITAL DAK LAK
Tran Thi Thu Hien, Nguyen Hoai Phong, Nguyen Tuan Dung
* Ho Chi Minh City Journal of Medicine * Supplement of Vol 23 - No 2- 2019: 197 – 202
Background: Effective treatment of type 2 diabetes requires a combination between of diet, exercise and
medication use Medication adherence plays a very important role in blood glucose control
Aims: to investigate the antihyperglycemic drugs use, to Evaluate the medication adherence and factors
related to medication adherence and to determine the relationship between medication adherence and the treatment outcomes of type 2 diabetes mellitus
* Khoa Dược, Trường Cao Đẳng Y tế Đăk Lăk
** Khoa Nội-nhi, Bệnh viện Đa Khoa Thiện Hạnh Đăk Lăk
** Khoa Dược, Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
Trang 2Methods: Cross-sectional observation was designed to evaluate the medication adherence in patients
with type 2 diabetes, at Thien Hanh General Hospital Dak Lak from July 2017 to June 2018 Medication adherence was evaluated by interview patients with the Morisky Medication Adherence Scale Data was
analysed using SPSS 17.0 software
Results: Dual therapy was the most commonly used regimen (66%) Metformin and gliclazide were
most commonly used (88.1% and 50.1%, respectively) The proportion of patients using insulin in the regimen was 28.1% The adherence rate was good, average, poor at 48.6%; 27.5%; 23.9% respectively Factors related to medication adherence were ethnicity, geography, duration of treatment, numbers of antihyperglycemic drugs, number of all medication used, insulin use in regimen There was significant
relationship between medication adherence and blood glucose, HbA1c control with p < 0.05
Conclusion: Adherence rate in patients with diabetes was relatively high Characteristics of patients,
disease and treatment were related to medication adherence There was a relationship between medication
adherence and treatment outcomes
Key words: medication adherence, type 2 diabetes mellitus, anti-hyperglycemic drugs
ĐẶT VẤN ĐỀ
Đái tháo đường là bệnh nội tiết và rối loạn
chuyển hóa phổ biến ở các nước đang phát
triển(3) Tần suất đái tháo đường type 2 đã và
đang có khuynh hướng gia tăng trên toàn thế
giới và ở Việt Nam Kiểm soát kém bệnh đái
tháo đường sẽ dẫn đến sự tiến triển các bệnh
mạch máu lớn, gây mù mắt, suy thận, bệnh
thần kinh và cắt cụt chi Do đó việc kiểm soát
glucose máu và các yếu tố nguy cơ giúp làm
giảm các biến chứng của bệnh đái tháo đường
và hạn chế tử vong(2) Tuy nhiên, nhiều nghiên
cứu cho thấy đa số bệnh nhân không kiểm
soát được glucose máu(1)
Điều trị đái tháo đường type 2 hiệu quả,
cần có sự kết hợp bộ ba giữa chế độ dinh
dưỡng, chế độ tập luyện và dùng thuốc
Trong đó việc dùng thuốc có vai trò rất quan
trọng trong việc kiểm soát glucose máu Do
đó việc tìm hiểu nguyên nhân và các yếu tố
ảnh hưởng đến vấn đề kiểm soát glucose
máu kém giúp tìm ra giải pháp nhằm nâng
cao hiệu quả điều trị cho bệnh nhân đái tháo
đường type 2 Mà trong đó quan trọng nhất
vẫn là vấn đề hiểu biết về thuốc và sự tuân
thủ dùng thuốc của bệnh nhân
Xuất phát từ lý do trên, chúng tôi tiến
hành nghiên cứu đề tài: “Khảo sát việc sử dụng thuốc hạ glucose máu và sự tuân thủ dùng thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 tại bệnh viện Đa Khoa Thiện Hạnh Đắk Lắk”, nhằm 3 mục tiêu
sau: (1) Khảo sát tình hình sử dụng các thuốc
hạ glucose máu, các kiểu phối hợp thuốc, (2) Đánh giá sự tuân thủ thuốc và các yếu tố liên quan đến sự tuân thủ thuốc và (3) Xác định mối liên quan giữa mức độ tuân thủ thuốc và glucose máu, HbA1c
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu
Bệnh nhân ĐTĐ type 2 đến khám và điều trị tại phòng khám ngoại trú và điều trị nội trú tại bệnh viện Đa Khoa Thiện Hạnh Đắk Lắk từ tháng 7/2017 đến tháng 6/2018 Bệnh nhân hội
đủ các tiêu chuẩn sau: đã được chẩn đoán ĐTĐ type 2, được điều trị ít nhất 3 tháng và có thông tin glucose máu đói, HbA1c tại thời điểm lấy mẫu và 3 tháng trước đó
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu được thiết kế theo phương
pháp mô tả cắt ngang với cỡ mẫu 335 bệnh
nhân, được xác định dựa trên công thức tính
cỡ mẫu để xác định một tỷ lệ
Trang 3Đánh giá sự tuân thủ thuốc dựa vào thang
điểm Morisky Medication Adherence Scale
(MMAS-8-Items) Mỗi câu trả lời có cho 0
điểm, trả lời không cho 1 điểm Riêng câu hỏi
số 5 nếu trả lời có cho 1 điểm, không cho 0
điểm Tổng số điểm nếu: 8 là tuân thủ tốt, 6-7
là tuân thủ trung bình, < 6 tuân thủ kém
Các yếu tố liên quan đến tuân thủ dùng
thuốc được khảo sát gồm: Các yếu tố liên
quan đến bệnh nhân (tuổi, giới…), Các yếu
tố liên quan đến bệnh và điều trị (thời gian
điều trị, tiền sử gia đình…) Mối liên quan
giữa mức độ tuân thủ thuốc và glucose máu,
HbA1c được đánh giá bằng phép kiểm chi
bình phương, phân tích tương quan Pearson
test: Trong đó glucose máu chia thành 2
nhóm: ≤ 7 và > 7 mmol/l; HbA1c được chia
thành 2 nhóm: < 7 và ≥ 7%
Xử lý số liệu
Số liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS
17.0 Giá trị p < 0,05 được xem là có ý nghĩa
thống kê
KẾT QUẢ
Qua nghiên cứu 335 trường hợp bệnh
nhân đái tháo đường type 2 từ tháng 7/2017
đến tháng 6/2018, chúng tôi có những kết quả
sau đây:
Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
Các đối tượng trong nghiên cứu này chủ
yếu là nữ giới, nhóm tuổi chiếm tỉ lệ cao là
45-59 và 60-74, dân tộc kinh chiếm đa số và chủ
yếu sống ở thành thị, có bảo hiểm y tế, sống
cùng người thân
Tình hình sử dụng các thuốc hạ glucose máu
Qua khảo sát tình hình sử dụng các thuốc
hạ glucose máu, chúng tôi nhận thấy thuốc
được sử dụng chủ yếu là metformin (88,1%)
và gliclazid (50,1%) Các nhóm thuốc mới
linagliptin và vildagliptin ít được sử dụng
(6%) Có 28,1% trường hợp có sử dụng insulin
trong phác đồ Trong các loại insulin được sử
dụng thì insulin nền được sử dụng nhiều nhất
chiếm 18,8% tổng số bệnh nhân Liều insulin
thấp nhất là 6UI/ ngày thuộc insulin nền Liều insulin sử dụng cao nhất lên đến 55 UI/ ngày thuộc insulin hỗn hợp Đa số các bệnh nhân sử dụng kiểu kết hợp insulin và và thuốc uống là kết hợp với metfomin chiếm 67,1% Kế đến là phối hợp Insulin + metfomin + sulfonylurea hoặc ức chế Dipeptidyl peptidase-4 chiếm 30,1% Số thuốc hạ glucose máu đang sử dụng, được trình bày trong bảng 2
Bảng 1: Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
Thông tin Tần suất (n) Tỷ lệ (%)
Trình độ học vấn
Tiểu học và dưới tiểu học
Tình trạng bản thân
Với người thân
Thời gian điều trị
Bảng 2 : Số thuốc hạ glucose máu đang sử dụng
Số thuốc Tần suất (n) Tỷ lệ (%)
Trang 4Đánh giá sự tuân thủ thuốc và các yếu tố liên
quan đến sự tuân thủ dùng thuốc
Khi sử dụng thang điểm MMAS-8 để đánh
giá sự tuân thủ dùng thuốc, chúng tôi nhận
thấy tỷ lệ tuân thủ dùng thuốc ở bệnh nhân
đái tháo đường type 2 tại Bệnh viện Thiện
Hạnh tương đối cao (bảng 3)
Bảng 3: Tỷ lệ tuân thủ thuốc
Mức độ tuân thủ Tần suất (n) Tỷ lệ (%)
Các yếu tố liên quan đến sự tuân thủ thuốc
Các yếu tố có mối liên quan có ý nghĩa thống
kê, đến sự tuân thủ thuốc là dân tộc (χ2=21,3;
p<0,001), địa dư (p<0,001), thời gian mắc bệnh
(p=0,006), số thuốc hạ glucose máu (p=0,034),
tổng số thuốc điều trị (p= 0,004), số lần dùng
thuốc (p=0,005, sử dụng insulin trong phác đồ,
tác dụng phụ (p=0,011), có hay không có sử dụng
insulin trong phác đồ (p<0,001)
Các yếu tố không có mối liên quan với
tuân thủ dùng thuốc như tuổi (p=0,724), giới
tính (p=0,566), nghề nghiệp (χ2 =7,57, p=0,271),
có/ không có bảo hiểm y tế (p=0,099), trình độ
học vấn (p=0,254, tình trạng bản thân (p=0,974)
và một số yếu tố khác
Mối liên quan giữa mức độ tuân thủ dùng
thuốc và kiểm soát glucose máu, HbA1c
Khi xét mối liên quan giữa mức độ tuân
thủ dùng thuốc và việc kiểm soát các mục tiêu
điều trị chúng tôi nhận thấy có mối liên quan
giữa mức độ tuân thủ dùng thuốc và kiểm soát
glucose máu, HbA1c
Bảng 4: Mối liên quan giữa mức độ tuân thủ thuốc
và kiểm soát glucose máu
Mức độ
tuân thủ
Kiểm soát glucose máu Tổng
n/%
p
≤ 7 mmol/l
n (%)
> 7 mmol/l
n (%)
Tốt 89 (54,6) 74 (45,4) 163 (100)
< 0,001 Trung bình 33 (35,9) 59 (64,1) 92 (100)
Kém 14 (17,5) 66 (82,5) 80 (100)
Tổng 136 (40,6) 199 (59,4) 335 (100)
Bảng 5: Mối liên quan giữa tuân thủ thuốc và
kiểm soát HbA1c
Mức độ tuân thủ
Kiểm soát HbA1c Tổng
n (%)
p
<7 %
n (%)
≥ 7 %
n (%)
Tốt 66 (40,5) 97 (59,5) 163 (100)
< 0,001 Trung bình 18 (19,6) 74 (80,4) 92 (100)
Kém 10 (12,5) 70 (87,5) 80 (100) Tổng 94 (28,1) 241 (71,9) 335 (100)
BÀN LUẬN
Mục tiêu chính của điều trị ĐTĐ là kiểm
soát glucose máu gần với mức sinh lý, đạt được mức HbA1c mục tiêu, nhằm giảm các biến chứng có liên quan, giảm tỷ lệ tử vong do đái tháo đường(3) Điều trị đái tháo đường type
2 cần có sự kết hợp giữa bộ ba: chế độ ăn uống, chế độ tập luyện và dùng thuốc Trong
đó việc dùng thuốc có vai trò rất quan trọng trong việc kiểm soát glucose máu
Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy phác
đồ 2 thuốc là phác đồ được sử dụng nhiều nhất ở các đối tượng bệnh nhân Thuốc được
sử dụng chủ yếu là metformin và gliclazid Có 28,1% trường hợp có sử dụng insulin trong phác đồ Metformin, gliclazid được sử dụng nhiều trong điều trị Điều này phù hợp với hướng dẫn của Hiệp Hội Đái Tháo Đường Hoa Kỳ (ADA), thuốc tương đối rẻ tiền, ít tác dụng phụ, dễ sử dụng và thông dụng ở nhiều
cơ sở y tế, ngay cả tuyến cơ sở Nghiên cứu của Bayisa B năm 2017 tại Ethiopia cho thấy tỷ
lệ sử dụng các thuốc metformin, glibenclamide, insulin lần lượt là 19,5%, 2,3%, 21,3%; phác đồ phối hợp insulin + metformin chiếm 8,6% trong tổng số bệnh nhân(2) Qua đó cũng cho thấy tình hình sử dụng các thuốc ở mỗi vùng, quốc gia cũng khác nhau
Tuân thủ thuốc là vấn đề thiết yếu trong chăm sóc bệnh nhân và không thể thiếu để đạt mục tiêu điều trị Đo lường sự tuân thủ thuốc
Trang 5có tầm quan trọng cho các nhà nghiên cứu
cũng như thầy thuốc lâm sàng, giúp cung cấp
những bằng chứng tốt hơn về kết quả điều trị,
các yếu tố tiên đoán cũng như nguy cơ và có
chiến lược cải thiện sự tuân thủ Phương pháp
đo lường dựa vào đánh giá chủ quan của bệnh
nhân thông qua bảng câu hỏi nghiên cứu
thường được sử dụng nhất vì tương đối đơn
giản, dễ thực hiện và chi phí không cao Trong
đó, đánh giá sự tuân thủ thuốc theo bảng câu
hỏi gồm 8 mục của Morisky (MMAS-8) được
sử dụng nhiều nhất(6)
Khi sử dụng bảng câu hỏi MMAS-8 để
khảo sát sự tuân thủ dùng thuốc chúng tôi thu
được kết quả như sau: tỷ lệ tuân thủ tốt và
trung bình chiếm tỷ lệ cao 48,6% và 27,5% Kết
quả nghiên cứu của chúng tôi cũng gần tương
đồng với kết quả nghiên cứu của các nghiên
cứu khác Theo tác giả Tefera Kassahun và
cộng sự tại Ethiopia, tỷ lệ bệnh nhân tuân thủ
thấp, trung bình, cao lần lượt là 24,9%, 37,9%
và 37,2%(4) Một nghiên cứu của tác giả Abebe
Solomon Mekonnen và cộng sự tại Ethiopia
cho thấy tỷ lệ bệnh nhân tuân thủ thấp, trung
bình, cao lần lượt là 25,4%, 28,7% và 45,9%; kết
quả này gần với kết quả nghiên cứu của chúng
tôi(1) Theo nghiên cứu của Waari G và cộng sự
năm 2018 tại Kenya, cho thấy tỷ lệ tuân thủ
kém 28,3%; tuân thủ trung bình 26,2% và tuân
thủ tốt 45,5%(7)
Như vậy tỷ lệ tuân thủ dùng thuốc ở bệnh
nhân ĐTĐ tương đối cao Tuy nhiên, các thầy
thuốc thường quan tâm đến các yếu tố ảnh
hưởng đến sự tuân thủ thuốc, đặc biệt các yếu
tố làm bệnh nhân kém tuân thủ để từ đó có
các biện pháp can thiệp nhằm cải thiện sự
tuân thủ điều trị của bệnh nhân Nghiên cứu
của chúng tôi cho thấy các yếu tố có mối liên
quan đến sự tuân thủ dùng thuốc là dân tộc, địa dư, thời gian mắc bệnh/thời gian điều trị,
số thuốc điều trị ĐTĐ, tổng số thuốc dùng trong ngày và có/ không sử dụng insulin Có
sự khác biệt về các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ thuốc giữa các nghiên cứu Điều này
có lẽ do sự khác biệt trong phương pháp nghiên cứu, đặc điểm về văn hoá xã hội của các đối tượng trong mỗi nghiên cứu
Gần đây có nhiều nghiên cứu cho thấy có mối liên quan chặt chẽ giữa tuân thủ thuốc và kiểm soát glucose máu Theo một nghiên cứu mới đây năm 2017 của David M Mosen và cộng sự cho thấy đối với những người tuân thủ thuốc tốt có tỷ lệ kiểm soát glucose máu kém ít hơn 46% so với người tuân thủ thuốc kém sau khi đã điều chỉnh các yếu tố về nhân khẩu học, hành vi (5) Nghiên cứu của Gordon
J và cộng sự cho thấy gia tăng tuân thủ thuốc
có thể mang lại sự cải thiện trong kiểm soát HbA1c Nghiên cứu của chúng tôi cũng cho thấy có mối liên quan chặt chẽ giữa mức độ tuân thủ và kiểm soát glucose máu đói và HbA1c với p < 0,001
KẾT LUẬN
Đề tài đã mô tả được tình hình sử dụng các thuốc hạ glucose máu và các kiểu phối hợp thuốc hạ glucose máu trong phác đồ Trong đó các thuốc mới ít được sử dụng Tỷ lệ tuân thủ tốt, trung bình, kém lần lượt là 48,6% và 27,5%; 23,9% Một số yếu tố về bệnh nhân, bệnh và điều trị có liên quan đến tuân thủ thuốc Có mối liên quan giữa tuân thủ thuốc
và kiểm soát glucose máu, HbA1c Qua kết quả trên chúng tôi đề xuất cần tăng cường các biện pháp nhằm cải thiện các yếu tố có liên quan đến tuân thủ thuốc, từ đó làm gia tăng tỷ
lệ kiểm soát glucose máu và HbA1c
Trang 6TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Abebe SM, Berhane Y, Worku A (2014) Barriers to diabetes
Springerplus, 3:195
2 Bayisa B, Bekele M (2017) Glycemic control and associated
factors among type 2 diabetic patients on chronic follow up
at southwest Ethiopia RRJMHS, 6(3): pp.13-18
3 Bộ y tế (2017) Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đái tháo
đường típ 2 Quyết định số 3319/QĐ-BYT ngày 19 tháng 7
năm 2017 của Bộ trưởng Bộ Y tế
associated with glycemic control among adult patients
with type 2 diabetes mellitus: a cross-sectional survey in
Ethiopia BMC Res Notes, 9: pp.78
5 Mosen DM, Glauber H, Stoneburer AB (2017) Assessing
the association between medication adherence and
glycemic control Am J Pharm Benefit, 9(3): pp.82-88
6 Tan X, Patel I, Chang J, et al (2014) Review of the four item Mosrisky Medication adherence scale (MMAS-4) and eight
item Mosrisky Medication adherence scale (MMAS-8) Inov
Pharm, 5(3): pp.165
7 Waari G, Mutai J, Gikunju J (2018) Medication adherence and factors associated with poor adherence among type 2 diabetes mellitus patients on follow-up at Kenyatta
National Hospital, Kenya Pan Afr Med J, 29: pp.82
Ngày nhận bài báo: 18/10/2018 Ngày phản biện nhận xét bài báo: 01/11/2018 Ngày bài báo được đăng: 15/03/2019