Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm bệnh lý của dịch tiêu chảy cấp trên lợn (Porcine Epidemic Diarrhoea – PED) tại tỉnh Thanh Hóa và giải pháp phòng trị

Đề tài Nghiên cứu một số đặc điểm bệnh lý của dịch tiêu chảy cấp trên lợn (Porcine Epidemic Diarrhoea – PED) tại tỉnh Thanh Hóa và giải pháp phòng trị với mục tiêu chính như: Chẩn đoán xác định virus gây bệnh và xác định một số vi khuẩn kế phát bằng PCR và Hóa mô miễn dịch, xác định rõ các đặc điểm bệnh lý chủ yếu của lợn mắc bệnh, thử nghiệm một số phác đồ và quy trình phòng, trị bệnh.

1. Đ T V N ĐẶ Ấ Ề

1.1 Tính c p thi t c a đ  tài nghiên c uấ ế ủ ề ứ

D ch   tiêu   ch y   c p   trên   l n   hay   còn   g i   là   PED  ị ả ấ ợ ọ (Porcine   Epidemic  Diarrhoea) thu c nhóm ộ Coronavirus gây ra. Hi n đang là m t trong nh ng v nệ ộ ữ ấ  

đ  r t đề ấ ược quan tâm do l n con không có kháng th  v i b nh này. Trên đàn l nợ ể ớ ệ ợ  con dưới m t tu n tu i có nh ng tri u ch ng tiêu ch y gây ch t nhanh và r tộ ầ ổ ữ ệ ứ ả ế ấ  khó h i ph c, thi t h i có th  đ n 100% đàn. B nh đã gây thi t h i l n choồ ụ ệ ạ ể ế ệ ệ ạ ớ  ngành chăn nuôi   nhi u qu c gia trên th  gi i.ở ề ố ế ớ

V  l ch s , b nh đề ị ử ệ ược phát hi n l n đ u   Anh. Năm 1976, m t s  nệ ầ ầ ở ộ ố ướ  cChâu Âu khác cũng đã ghi nh n nh ng ca b nh này và đ t tên là “Epidemic viralậ ữ ệ ặ  diarrhea” (EVD). Năm 1978 đ i tên thành PED ổ (Porcine Epidemic Diarrhoea) và 

được chính th c công nh n cho đ n nay. B nh đứ ậ ế ệ ược ghi nh n   nhi u nậ ở ề ước như Anh, B , Nh t, Trung Qu c và nhi u nỉ ậ ố ề ước Châu Âu. Hi n nay b nh phân bệ ệ ố 

kh p n i trên th  gi i (ắ ơ ế ớ Andreas Pospischil, Angela Stuedli, Matti Kiupel)[12]

Trong  năm 2008 ­ 2009, h u h t các tr i chăn nuôi l n c a Vi t Nam đã bầ ế ạ ợ ủ ệ ị thi t h i n ng n  do d ch tiêu ch y c p. B nh x y ra r t nhanh, trên toàn đàn l nệ ạ ặ ề ị ả ấ ệ ả ấ ợ  

và gây ch t g n nh  100% l n con theo m  Năm 2010 b nh v n ti p t c x y raế ầ ư ợ ẹ ệ ẫ ế ụ ả  

 m t s  tr i, th m chí tái phát   nh ng tr i đã t ng x y ra d ch trong năm 2009

(Nguy n Ng c H i, 2011)[4].ễ ọ ả

Hi n nay, tình hình d ch b nh   l n tr  nên ph c t p và nguy hi m h nệ ị ệ ở ợ ở ứ ạ ể ơ  nhi u so v i nh ng năm trề ớ ữ ước đây. M c dù các chặ ương trình phòng b nh và cácệ  

bi n pháp h  tr , tr n kháng sinh vào th c ăn… đệ ỗ ợ ộ ứ ược áp d ng h u h t   các tr iụ ầ ế ở ạ  

nh ng b nh v n x y ra liên t c và gây thi t h i to l n cho ngư ệ ẫ ả ụ ệ ạ ớ ười chăn nuôi l n.ợ  

Do v y, vi c c n thi t ph i nghiên c u,  ng d ng các phậ ệ ầ ế ả ứ ứ ụ ương pháp đi u tr  m iề ị ớ  

có hi u qu  cao h n.ệ ả ơ

Trước th c tr ng đó, nh m hi u rõ h n v  m t s  đ c đi m bi n đ iự ạ ằ ể ơ ề ộ ố ặ ể ế ổ  

b nh lý c a b nh PED gây ra cho l n con, đ ng th i có thêm c  s  khoa h c choệ ủ ệ ợ ồ ờ ơ ở ọ  

vi c xây d ng các bi n pháp x  lý, gi m b t thi t h i do d ch b nh gây ra trênệ ự ệ ử ả ớ ệ ạ ị ệ  đàn l n   Vi t Nam nói chung và   Thanh Hóa nói riêng, chúng tôi ti n hànhợ ở ệ ở ế  

nghiên c u đ  tài: ứ ề “Nghiên c u m t s  đ c đi m b nh lý c a d ch tiêu ch y ứ ộ ố ặ ể ệ ủ ị ả  

c p trên l n (Porcine Epidemic Diarrhoea – PED)  t i t nh Thanh Hóa và gi i ấ ợ ạ ỉ ả   pháp phòng tr ”.  ị

1.2. M c tiêu  nghiên c uụ ứ

1.2.1. M c tiêu t ng quátụ ổ

Nghiên c u s  đ a ra nh ng hi u bi t đ y đ  v  đ c đi m b nh lý làmứ ẽ ư ữ ể ế ầ ủ ề ặ ể ệ  

c  s  cho vi c ch n đoán và phòng tr  b nh có hi u qu ơ ở ệ ẩ ị ệ ệ ả

1.3.  Đ i tố ượng và ph m vi nghiên c uạ ứ

L n nuôi t i t nh Thanh Hoá.ợ ạ ỉ

Th i gian ti n hành đ  tài t  năm 2013 ­  2017ờ ế ề ừ

2. T NG QUAN TÀI LI UỔ Ệ

2.1. Sinh lý tiêu hoá và h p thuấ  c a l nủ ợ

Tiêu hoá và h p thu là giai đo n đ u c a quá trình trao đ i ch t. Nó th cấ ạ ầ ủ ỏ ấ ự  

hi n ch c năng phân gi i thành ph n các ch t có trong th c ăn thành nh ng ch tệ ứ ả ầ ấ ứ ữ ấ  

đ n gi n mà c  th  có th  h p thu l i d ng đơ ả ơ ể ể ấ ợ ụ ược; nh ng ch t đó đữ ấ ược thu nh nậ  vào máu và b ch huy t qua màng nh y  ng tiêu hoá. Nh  có quá trình trên mà cạ ế ầ ố ờ ơ 

th  nh n để ậ ược toàn b  ch t dinh dộ ấ ưỡng c n thi t cho quá trình sinh trầ ế ưởng và các 

ho t đ ng khác trong c  th  Trong th c ăn c a l n có ch a các ch t dinh dạ ộ ơ ể ứ ủ ợ ứ ấ ưỡ  ng

c n thi t nh  gluxit, protein, lipid, khóng, vitamin, ầ ế ư

­ Tiêu hoá gluxit

Gluxit chi m t  l  l n trong kh u ph n th c ăn c a l n, nó có vai trò cungế ỷ ệ ớ ẩ ầ ứ ủ ợ  

c p năng lấ ượng cho m i ho t đ ng s ng trong c  th  và tham gia m t ph n vàoọ ạ ộ ố ơ ể ộ ầ  

c u trúc hoá h c c a c  th  Gluxit trong th c ăn c a l n g m các d ng: tinh b t,ấ ọ ủ ơ ể ứ ủ ợ ồ ạ ộ  

đường, ch t x  Quá trình tiêu hoá gluxit ch  y u là nh  các enzym có trong d chấ ơ ủ ế ờ ị  tiêu hoá và enzym c a VSV.ủ

       α ­amilaza

       Tinh b t ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­> mantoza, mantotrioza, các lo i dextrinộ ạ

 (Enzym α ­amilaza ho t đ ng trong môi trạ ộ ường có đ  axit bi n đ ng r ng t  3,8­ộ ế ộ ộ ừ9,4 trong s  có m t c a ion Clo)ự ặ ủ

      Enzym lactaza

      Lactoza  ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­>  galactoza + glucoza

(Enzym lactaza do tuy n ru t ti t ra phân gi i đế ộ ế ả ường lactoza trong s a. Enzymữ  này có m c ho t đ ng cao nh t khi l n   tu n tu i th  2 và3. Sau đó cóứ ạ ộ ấ ợ ở ầ ổ ứ  

­ S  lên men trong đ ự ườ ng tiêu hoá c a l n: ủ ợ

S  lên men trong đự ường tiêu hóa c a l n có ý nghĩa quan tr ng trong ủ ợ ọquá trình tiêu hoá gluxit. S  lên men đự ược th c hi n nh  h  VSV.ự ệ ờ ệ

Qua quá trình nghiên c u h  VSV trong đứ ệ ường tiêu hoá c a l n ngủ ợ ười ta 

th y r ng   túi mù d  dày l n có ch a lấ ằ ở ạ ợ ứ ượng l n các loài VSV ớ Lactobaccilus,  Bifidobacterium và m t lộ ượng th p h n các loài VSV khác.ấ ơ

Trong ru t già thì ch a h n h p các VSV đa d ng h n. Trong đi u ki nộ ứ ỗ ợ ạ ơ ề ệ  bình thường 1g ch t ch a   manh tràng có t  1­10 t  VSV. Trong đó có VKấ ứ ở ừ ỉ  (c u khu n háo iod) phân gi i xenluloza. VSV phân gi i tinh b t đầ ẩ ả ả ộ ường trong 

ru t già chu y u là ộ ế Clostridium butyrium, tr c khu n gram (+) háo iod y m khí.ự ẩ ế  Ngoài ra có VK lactic và Enterococus. Ru t già l n có h  VSV phong phú là doộ ợ ệ  nhi t đ  môi trệ ộ ường   n đ nh và thích h p (38,5­39ổ ị ợ 0C), môi trường y m khí vàế  

g n trung tính, pH = 5,8­7,5. Đi u này có th  gi i thích đầ ề ể ả ược v n đ  là l n cóấ ề ợ  

kh  năng tiêu hoá th c ăn thô xanh khá t t. Quá trình lên men tiêu hoá ch t xả ứ ố ấ ơ 

c a VSV trong ru t già t o ra axit béo bay h i. S  năng lủ ộ ạ ơ ố ượng do axit béo cung 

c p kho ng 5­25% nhu c u năng lấ ả ầ ượng duy trì theo lượng ch t x  trong kh uấ ơ ẩ  

ph n.ầ

­ Tiêu hoá protein

   Protein được tiêu hoá là nh  các enzym trong đờ ường tiêu hoá

T i d  dày tiêu hoá protein ch  y u nh  có enzym pepsin và m t s  enzymạ ạ ủ ế ờ ộ ố  khác nh  catepsin   Pepsin trong d  dày ho t đ ng đư ạ ạ ộ ược c n s  có m t c aầ ự ặ ủ  HCl d ng t  do. Do đó l n con m i sinh enzym pepsin ch a ho t đ ng   d ngạ ự ợ ớ ư ạ ộ ở ạ  pepsinogen. Protein trong d  dày đạ ược phân c t thành các đo n peptid. Khiắ ạ  

xu ng ru t non quá trình phân gi i ti p t c và tri t đ  t o ra s n ph m cu iố ộ ả ế ụ ệ ể ạ ả ẩ ố  cùng là các axit amin. S  phân gi i protein   ru t non đự ả ở ộ ược th c hi n nh  cácự ệ ờ  enzym   c a   tuy n   tu ,   tuy n   ru t   nhủ ế ỵ ế ộ ư trypsin,   kimozin,   elastaza,   

cacboxypeptidaza,   dipeptidaza,   nucleaza,  Ch   có   ít   protein   đỉ ược   chuy nể  

xu ng ru t già phân gi i b i VSV.ố ộ ả ở

­ Tiêu hoá Lipid

Ch t béo trong th c ăn c a l n thành ph n chính là triglyxerit ngoài raấ ứ ủ ợ ầ  

có phospholipid, sterol, esterol. Các thành ph n này đầ ược tiêu hoá do enzym 

c a d ch tu , d ch ru t ti t ra nh  ủ ị ỵ ị ộ ế ư Lipaza, phospholipaza, colesterolesteaza. 

S n ph m c a quá trình tiêu hoá lipid là glyxerin và axit béo, cholesterol. Quáả ẩ ủ  trình tiêu hoá lipid được th c hi n nh  s  tác đ ng c a d ch m t.ự ệ ờ ự ộ ủ ị ậ

­ S  h p thu các ch t dinh d ự ấ ấ ưỡ ng

Quá trình h p thu x y ra khác nhau   t ng v  trí c a đấ ả ở ừ ị ủ ường tiêu hoá.+ T i xoang mi ng h u nh  không có s  h p thu vì th c ăn l u l i   đây th iạ ệ ầ ư ự ấ ứ ư ạ ở ờ  gian ng n và ch a đắ ư ược phân gi i đ n d ng d  h p thu.ả ế ạ ễ ấ

+ T i d  dày có s  h p thu nạ ạ ự ấ ước, glucoza, axit amin, ch t khoáng tuy nhiên chấ ỉ 

h p thu m t lấ ộ ượng nh ỏ

+ T i ru t non n i x y ra quá trình h p thu m nh nh t vì trên niêm c c ru tạ ộ ơ ả ấ ạ ấ ạ ộ  non có các vi nhung mao (200tri u/mmệ 2  b  m t niêm m c) vì v y làm tăngề ặ ạ ậ  

di n tích b  m t niêm m c lên hàng trăm l n. Lệ ề ặ ạ ầ ượng đường và protein đã 

được tiêu hoá h p thu t i ru t non t i 85 và 87% tấ ạ ộ ớ ương  ng. Ru t non cũng làứ ộ  

n i h p thu nơ ấ ước (75­85% t ng s ) và mu i khoáng ch  y u.ổ ố ố ủ ế

+ T i ru t già quá trình h p thu ti p t c nh ng ít.ạ ộ ấ ế ụ ư

2.2. Đ c đi m sinh lý c a l n con bú s aặ ể ủ ợ ữ

L n con t  lúc s  sinh đ n lúc cai s a (tách m ) có nhi u đ c đi m sinh lýợ ừ ơ ế ữ ẹ ề ặ ể  

người chăn nuôi không n m v ng các đ c đi m sinh lý c a l n con s  khôngắ ữ ặ ể ủ ợ ẽ  nuôi dưỡng và chăm sóc h p lý chúng, d n đ n sinh trợ ẫ ế ưởng ch m, l n khôngậ ợ  

kh e và ch t lỏ ấ ượng con gi ng kém, b nh t t d  dàng x y ra. ố ệ ậ ễ ả

2.2.1. L n con có t c đ  sinh trợ ố ộ ưởng phát tri n nhanhể

Trong giai đo n này l n con sinh trạ ợ ưởng r t nhanh, t m vóc và th  tr ngấ ầ ể ọ  tăng d n theo tu i. T  lúc s  sinh đ n lúc cai s a, tr ng lầ ổ ừ ơ ế ữ ọ ượng c a l n con tăngủ ợ  

t  10 đ n 12 l n. So v i các gia súc khác thì t c đ  sinh trừ ế ầ ớ ố ộ ưởng c a l n con tăngủ ợ  nhanh h n g p nhi u l n. Các c  quan trong c  th  l n con cũng thay đ i và tăngơ ấ ề ầ ơ ơ ể ợ ổ  lên nhanh chóng. Hàm lượng nước gi m d n theo tu i, v t ch t khô tăng d n,ả ầ ổ ậ ấ ầ  các thành ph n hóa h c trong c  th  c a l n thay đ i nhanh chóng.ầ ọ ơ ể ủ ợ ổ

Hàm hàm lượng s t trong c  th  l n con m i sinh ra là 187 g % nh ngắ ơ ể ợ ớ ư  

đ n ngày th  20 gi m xu ng còn 40,58 g % sau đó tăng d n lên 60 ngày b ng lúcế ứ ả ố ầ ằ  

m i đ  ra. M t đ c đi m quan tr ng nh t c a l n con theo m  là: S n lớ ẻ ộ ặ ể ọ ấ ủ ợ ẹ ả ượng s aữ  

m  tăng d n t  khi m i đ  ra t i ngày th  15. T i th i đi m này s n lẹ ầ ừ ớ ẻ ớ ứ ạ ờ ể ả ượng s aữ  cao nh t và  n đ nh cho t i ngày th  20 và sau đó gi m d n cho t i ngày th  60ấ ổ ị ớ ứ ả ầ ớ ứ  

là   m c th p nh t. Nhu c u dinh dở ứ ấ ấ ầ ưỡng c a l n con ngày càng tăng, trong khiủ ợ  

đó s a m  sau 3 tu n tu i gi m đi rõ r t, d n t i l n con thi u dinh dữ ẹ ầ ổ ả ệ ẫ ớ ợ ế ưỡng n uế  

nh  không có th c ăn b  sung thêm.ư ứ ổ

Kh  năng mi n d ch c a l n con trong giai đo n này cũng có nh ng đ cả ễ ị ủ ợ ạ ữ ặ  

đi m đ c bi t. L n con m i đ  trong máu không có gama ­ Globulin nh ng sauể ặ ệ ợ ớ ẻ ư  khi bú s a có ch a hàm lữ ứ ượng gama ­ Globulin cao, khi đó hàm lượng kháng thể trong máu tăng lên m t cách nhanh chóng. Sau 3 đ n 4 tu n tu i hàm lộ ế ầ ổ ượng gama 

­ Globulin gi m xu ng, đ n 5 tháng nó tăng lên, trong 100 ml máu có 65 mgả ố ế  globulin. Ngoài ra, h  vi sinh v t trong đệ ậ ường ru t c a l n con (microflora) cũngộ ủ ợ  

là h  th ng ngăn ng a các nhân t  gây b nh xâm nh p vào đệ ố ừ ố ệ ậ ường ru t.ộ

2.2.2. B  máy tiêu hóa c a l n con phát tri n nhanh nh ng ch a hoàn thi nộ ủ ợ ể ư ư ệ  

v  ch c năng ề ứ

Trong th i gian bú s a tr ng lờ ữ ọ ượng b  máy tiêu hóa l n con tăng lên t  10ộ ợ ừ  

­ 5 l n, chi u dài ru t non tăng lên g p 5 l n, dung tích b  máy tiêu hóa tăng lênầ ề ộ ấ ầ ộ  

40 ­ 50 l n, chi u dài ru t già tăng lên 40 ­ 50 l n. Tuy n t y   30 ngày tu i tăngầ ề ộ ầ ế ụ ở ổ  lên g p 4 l n, tr ng lấ ầ ọ ượng c a gan g p 3 l n so v i khi s  sinh. Lúc đ u d  dàyủ ấ ầ ớ ơ ầ ạ  

ch  n ng 6 ­ 8 gam và ch a đỉ ặ ứ ược 35 ­ 50 gam s a, nh ng ch  sau 3 tu n đã tăngữ ư ỉ ầ  

g p 4 l n và 60 ngày tu i đã n ng 150 gam và ch a đấ ầ ổ ặ ứ ược 700 ­ 1000 gam s a.ữ

Kh  năng tiêu hóa c a l n con r t h n ch  Theo A.V. Kavasnhixki d ch vả ủ ợ ấ ạ ế ị ị 

c a l n con dủ ợ ưới m t tháng tu i hoàn toàn không có a xít HCl   d ng t  do, vìộ ổ ở ạ ự  

lượng a­xít này ti t ra ít và nó nhanh chóng liên k t v i các niêm d ch. Ngoài sế ế ớ ị ự thi u HCl t  do còn có s  gi m axít trong d ch v  th c ăn li n v i HCl làm choế ự ự ả ị ị ứ ề ớ  hàm lượng HCl t  do r t ít ho c hoàn toàn không có trong d  dày c a l n con búự ấ ặ ạ ủ ợ  

s a. Vì thi u HCl t  do trong d  dày nên h  vi sinh v t d  lên men gây nên hi nữ ế ự ạ ệ ậ ễ ệ  

tượng  a ch y   l n con.ỉ ả ở ợ

Trong d ch t y c a l n l n có t i 15 men đ  tiêu hóa các ch t song   l nị ụ ủ ợ ớ ớ ể ấ ở ợ  con ch  có 2 men là Kimozin và Lipaza và sau m t tu n tu i l n con có thêm m tỉ ộ ầ ổ ợ ộ  

s  men nh  Tripxin và Amilase, ho t tính c a các men cũng tăng d n theo tu i, tố ư ạ ủ ầ ổ ừ 

1 ­ 28 ngày men Tripxin tăng g p 20 l n, Amilasa g p 30 l n, các men nhấ ầ ấ ầ ư 

Protease,   Amilase,   Elastase,   Carbuaxipolypeptidasa,  Kimotipxin  cũng   tăng   d nầ  theo tu i c a l n con. Hàm lổ ủ ợ ượng v t ch t khô   trong d ch t y cũng tăng d nậ ấ ở ị ụ ầ  lên theo tu i c a l n con. D ch ru t do 2 tuy n Bruner và Liberkun ti t ra ch aổ ủ ợ ị ộ ế ế ứ  

đ y đ  các men tiêu hóa nh ng   l n con ch a có men Lactose, các men tiêu hóaầ ủ ư ở ợ ư  khác có hàm lượng r t th p không đ  kh  năng đ  tiêu hóa các th c ăn nhân t o.ấ ấ ủ ả ể ứ ạ  

D ch m t c a l n con trong các tu n tu i đ u còn h n ch , kh  năng nhũ tị ậ ủ ợ ầ ổ ầ ạ ế ả ươ  nghóa m  c a l n con ch a có. Kh  năng tiêu hóa các ch t dinh dỡ ủ ợ ư ả ấ ưỡng c a l n con:ủ ợ  

L n con trong 3 tu n tu i đ u ch  có kh  năng tiêu hóa cazein, các đợ ầ ổ ầ ỉ ả ường, lipid 

c a s a, còn các ch t khác t  các th c ăn nhân t o thì ch a có.ủ ữ ấ ừ ứ ạ ư

Qua nghiên c u chúng ta th y kh  năng tiêu hóa c a l n con ngày càngứ ấ ả ủ ợ  tăng rõ r t. Khi có kh  năng ho t đ ng c a các men trong d ch t y mà đi u quy tệ ả ạ ộ ủ ị ụ ề ế  

đ nh là HCL t  do ho c hóa men Pepsinogen đ  tiêu hóa Protít.ị ự ặ ể

2.2.3. Kh  năng đi u hòa thân nhi t kémả ề ệ

C  th  l n con thơ ể ợ ường sinh ra nhi t năng, nhi t năng có th  th i ra môiệ ệ ể ả  

trường xung quanh, ngượ ạ ực l i s  thay đ i nhi t đ  môi trổ ệ ộ ường l i  nh hạ ả ưở  ng

tr c ti p ho c gián ti p t i s  sinh nhi t và t a nhi t c a c  th , hi n tự ế ặ ế ớ ự ệ ỏ ệ ủ ơ ể ệ ượng đó 

g i là trao đ i nhi t gi a c  th  l n con v i môi trọ ổ ệ ữ ơ ể ợ ớ ường. L n con lúc m i sinh cóợ ớ  

kh  năng đi u hòa thân nhi t kém, khi nhi t đ  ngo i c nh là 55 ­ 75° F thì thânả ề ệ ệ ộ ạ ả  nhi t c a l n con có th  b  gi m t  3­12 ệ ủ ợ ể ị ả ừ 0F sau 1 gi  và sau 1 gi  n a thân nhi tờ ờ ữ ệ  

c a chúng m i tr  l i bình thủ ớ ở ạ ường. N u nhi t đ  môi trế ệ ộ ường < 55°F thì sau 2 ngày l n con m i đi u hòa thân nhi t c a chúng tr  l i bình thợ ớ ề ệ ủ ở ạ ường, n u nhi tế ệ  

đ  môi trộ ường gi m xu ng dả ố ưới 25°F thì sau 10 ngày thân nhi t c a l n con m iệ ủ ợ ớ  

tr  l i bình thở ạ ường. 

Qua thí nghi m c a Newland (1969) cho th y r ng khi nhi t đ  khác nhauệ ủ ấ ằ ệ ộ  thì sinh trưởng c a l n con s  khác nhau. Khi ông ti n hành nuôi l n con   cácủ ợ ẽ ế ợ ở  nhi t đ  khác nhau (11,18 và 28°C), thì   nhi t đ  28°C l n con có kh  năng sinhệ ộ ở ệ ộ ợ ả  

trưởng nhanh nh t và   nhi t đ  11°C l n con có kh  năng sinh trấ ở ệ ộ ợ ả ưởng ch mậ  

nh t. Nhi t đ  cao hay th p đ u  nh hấ ệ ộ ấ ề ả ưởng t i quá trình đi u ti t thân nhi t c aớ ề ế ệ ủ  

l n con. Nhi t đ  bên ngoài có  nh hợ ệ ộ ả ưởng tr c ti p đ n s  t a nhi t và t c đự ế ế ự ỏ ệ ố ộ sinh trưởng c a l n con. Nhi t đ  đủ ợ ệ ộ ược coi nh  là 1 ch  tiêu  nh hư ỉ ả ưởng l n đ nớ ế  

đ c đi m, ch c năng c a c  quan đi u ti t nhi t c a l n con. N u nhi t đ  th pặ ể ứ ủ ơ ề ế ệ ủ ợ ế ệ ộ ấ  

l n con m t nhi u nhi t và có th  d n t i ch t. V y, trong tu n l  đ u thânợ ấ ề ệ ể ẫ ớ ế ậ ầ ễ ầ  nhi t c a l n con hoàn toàn ph  thu c vào nhi t đ  c a môi trệ ủ ợ ụ ộ ệ ộ ủ ường.   hai ngàyỞ  

đ u nhi t đ  t  5 ­ 6°C l n con có th  ch t do l nh và m t nhi t. Sau 3 tu nầ ệ ộ ừ ợ ể ế ạ ấ ệ ầ  

tu i, kh  năng đi u hòa thân nhi t c a l n con có th   n đ nh đ  đáp  ng v iổ ả ề ệ ủ ợ ể ổ ị ể ứ ớ  môi trường bình thường bên ngoài. Do l n con có kh  năng đi u hòa thân nhi tợ ả ề ệ  kém nên c  th  d  b  l nh và phát sinh b nh t t, nh t là b nh  a phân tr ng. ơ ể ễ ị ạ ệ ậ ấ ệ ỉ ắ

Thân nhi t c a l n con sau khi đ  kho ng 38°C, sau 10 ngay tăng lên 39,5ệ ủ ợ ẻ ả  

đ n 39,7°C va gi    m c đó. Trong th i gian này thân nhi t l n con có th  bi nế ữ ở ứ ờ ệ ợ ể ế  

đ ng trên dộ ưới 1°C. Đ   m cũng là m t y u t  có  nh hộ ẩ ộ ế ố ả ưởng tr c ti p t i khự ế ớ ả năng đi u hòa thân nhi t c a l n con. N u đ   m cao thì l n con d  b  m t nhi tề ệ ủ ợ ế ộ ẩ ợ ễ ị ấ ệ  

và có th  b  c m l nh. Đ   m thích h p cho l n con   nể ị ả ạ ộ ẩ ợ ợ ở ước ta là 65 ­ 70% (Theo 

Tomer là 69,8%). Các k t qu  nghiên c u trong nế ả ứ ước và nước ngoài cho th yấ  

r ng kh  năng ch u đ ng va s  thích nghi c a l n con đ i v i môi trằ ả ị ự ự ủ ợ ố ớ ường bênngoài  còn th p, làm cho kh  năng sinh trấ ả ưởng phát tri n c a l n con b  h n chể ủ ợ ị ạ ế 

và có th  d  nhi m b nh d n đ n t  l  nuôi s ng th p. Trong chăn nuôi, chúngể ễ ễ ệ ẫ ế ỷ ệ ố ấ  

ta thường s  d ng m t s  bi n pháp k  thu t đ  h n ch  nh ng tác đ ng c aử ụ ộ ố ệ ỹ ậ ể ạ ế ữ ộ ủ  các y u t  nói trên đ i v i l n con, nh m nâng cao hi u qu  chăn nuôi cũng nhế ố ố ớ ợ ằ ệ ả ư 

đi u hòa  nhi t đ  và  m đ    ti u khí h u chu ng nuôi sao cho thích h p v iề ệ ộ ẩ ộ ở ể ậ ồ ợ ớ  

l n con.ợ

2.3. Vài nét v  gi i ph u c a d  dày và ru t l nề ả ẫ ủ ạ ộ ợ

2.3.1. Gi i ph u d  dày l nả ẫ ạ ợ

D  dày l n n m phái bên trái xoang b ng. Đạ ợ ằ ụ ường cong l n t a lên mõmớ ự  

ki m xế ương  c, thứ ượng v  hị ướng v  bên trái vòng cung sề ườn, h  v  hạ ị ướng về bên ph i vùng cung sả ườn

D  dày l n thu c lo i d  dày đ n h n h p. Khu v c không tuy n ch  baoạ ợ ộ ạ ạ ơ ỗ ợ ự ế ỉ  quanh l  thỗ ượng v , ngoài ra có cái manh nang hay còn g i là túi mù g n thị ọ ầ ượ  ng

v  d  dày. Niêm m c vùng có tuy n cũng chia làm 3 vùng: Vùng tuy n thị ạ ạ ế ế ượng vị 

g m có c  túi mù và g n ½ d  dày là tuy n thồ ả ầ ạ ế ượng v  Vùng này niêm m cị ạ  

m ng; Vùng tuy n thân v  (tuy n đáy) chi m đ i b  ph n   đỏ ế ị ế ế ạ ộ ậ ở ường cong l n,ớ  niêm m c tạ ương đ i dày và có màu h i đ  Vùng tuy n h  v  niêm m c có màuố ơ ỏ ế ạ ị ạ  vàng xám

2.3.2. Gi i ph u ru t l nả ẫ ộ ợ

* Ru t nonộ

Ph n đ u c a ru t non g i là tá tràng, ph n ru t này trong xoang b ng ầ ầ ủ ộ ọ ầ ộ ụ ở 

tr ng thái c  đ nh, vì có nh ng dây ch ng gi  ch t n i v i gan và d  dày cũngạ ố ị ữ ằ ữ ặ ố ớ ạ  

nh  v i thành sau c a xoang c  th  ư ớ ủ ơ ể

Ph n còn l i c a ru t non ch  g n vào thành sau c a xoang c  th  nhầ ạ ủ ộ ỉ ắ ủ ơ ể ờ màng treo và do đó c  th  chuy n đ ng r t t  do. Th n kinh và m ch máu tơ ể ể ộ ấ ự ầ ạ ừ thành c  th  vào ru t đi theo m ng treo ru t. Trong tá tràng có hai ch t d ch r tơ ể ộ ả ộ ấ ị ấ  quan tr ng đ  tiêu hóa th c ăn: m t t  gan và d ch t y t  tuy n t y. Ngoài raọ ể ứ ặ ừ ị ụ ừ ế ụ  

trong thành ru t có nh ng tuy n ru t r t nh  ti t ra d ch tràng ch a nhi u men.ộ ữ ế ộ ấ ỏ ế ị ứ ề  

Ba th  d ch trên trong ru t non hòa l n vào nhau và th c hi n quá trình tiêu hóa đãứ ị ộ ẫ ự ệ  

b t đ u t  trong mi ng và d  dày.ắ ầ ừ ệ ạ

C u t o:ấ ạ

­ Niêm m c ru t non có nhi u n p g p, vòng hạ ộ ề ế ấ ướng theo nhi u chi u,ề ề  

nh ng n p g p này làm di n tích niêm m c tăng g p 2­3 l n. Niêm m c còn cóữ ế ấ ệ ạ ấ ầ ạ  

nh ng ph n kéo dài l i lên nh  nh ng cái lông g i là lông nhung. Bi u mô phữ ầ ồ ư ữ ọ ể ủ lên niêm m c là bi u mô đ n tr , có nhi u ri m hút. M i t  bào có kho ng 3000ạ ể ơ ụ ề ề ỗ ế ả  

vi nhung đ  tăng di n tích h p thu lên.   niêm m c ru t non có l  đ  ra c aể ệ ấ Ở ạ ộ ỗ ổ ủ  tuy n ru t (thế ộ ường g i là tuy n lieberkuhn). Riêng   tá tràng ngoài tuy n ru tọ ế ở ế ộ  còn có tuy n tá tràng (thế ường g i là tuy n brunner).ọ ế

­ C : G m hai l p c  tr n, vòng trong và d c ngoài.ơ ồ ớ ơ ơ ọ

­ Tương m c là l p áo ngoài do lá t ng c a phúc m c ph  lên.ạ ớ ạ ủ ạ ủ

* Ru t giàộ

Ru t già hình thành t  đo n saucuar  ng tiêu hóa. So v i các đ ng v t cóộ ừ ạ ố ớ ộ ậ  

xương s ng khác thì   đ ng v t có vú ru t già phát tri n đ c bi t v  đố ở ộ ậ ộ ể ặ ệ ề ường kính cũng nh  đ  dài.ư ộ

Tiêu hóa   ru t già ch  y u là h p thu nở ộ ủ ế ấ ước, ph n còn l i thành phân.ầ ạ  Ngoài ra ru t già còn lên sinh axits béo th p và h p th  khí COộ ấ ấ ụ 2, CH4, H2S… ở 

ru t già còn nhi u lo i vi khu n t ng h p độ ề ạ ẩ ổ ợ ược vitamin B, K…

C u t o:ấ ạ

So sánh v i ru t non thì ru t già có nh ng đ c đi m c u t o t  ch c h c nhớ ộ ộ ữ ặ ể ấ ạ ổ ứ ọ ư sau:

­ Tuy n ru t không có t  bào ti t d ch (paneth)ế ộ ế ế ị

­ Lông nhung ch  có   th i k  phôi thai, còn th i k  tr ng thành thì khôngỉ ở ờ ỳ ờ ỳ ưở  có

­ Có nhi u nang kín lâm ba không t p trung thành m ng paye (Payer).ề ậ ả

­ Áo c : hai l p vòng trong, d c ngoài nh ng l p d c ngoài thì t p trungơ ớ ọ ư ớ ọ ậ  thành t ng băng c  tr n ch y theo chi u d c, từ ơ ơ ạ ề ọ ương đ i dày, còn các ch  khác thìố ỗ  

ch  còn l i m t s  ít s i r i rác. L p vòng thỉ ạ ộ ố ợ ả ớ ường th t l i t ng đo n.ắ ạ ừ ạ

­ Các m ch qu n và th n kinh thì đ n gi n, vì ru t già không có lôngạ ả ầ ơ ả ộ  nhung, tuy n ru t th ng.ế ộ ẳ

2.4. M t s  nguyên nhân gây tiêu ch y   gia súc ộ ố ả ở

H i ch ng tiêu ch y r t thộ ứ ả ấ ường g p   gia súc, gây thi t h i l n cho ngànhặ ở ệ ạ ớ  chăn nuôi (80­90%). V  b nh nguyên c a  a ch y thì r t ph c t p. Trong l ch sề ệ ủ ỉ ả ấ ứ ạ ị ử nghiên c u b nh tiêu ch y, r t nhi u tác gi  đã dày công tìm hi u nguyên nhânứ ệ ả ấ ề ả ể  gây b nh tiêu ch y. Tuy nhiên, tiêu ch y là m t hi n tệ ả ả ộ ệ ượng b nh lý, có liên quanệ  

đ n r t nhi u các y u t , có y u t  là nguyên nhân nguyên phát, có y u t  làế ấ ề ế ố ế ố ế ố  nguyên nhân th  phát. Vì v y, phân bi t th t r ch ròi nguyên nhân gây tiêu ch yứ ậ ệ ậ ạ ả  không đ n gi n. Ngày nay, ngơ ả ười ta th ng nh t r ng, phân lo i ch  có nghĩaố ấ ằ ạ ỉ  

tương đ i, ch  nêu lên y u t  nào là chính, xu t hi n đ u tiên; y u t  nào là phố ỉ ế ố ấ ệ ầ ế ố ụ 

ho c xu t hi n sau, t  đó v ch ra phác đ  phòng b nh ho c tr  b nh cho có hi uặ ấ ệ ừ ạ ồ ệ ặ ị ệ ệ  

qu  mà thôi. Nhìn chung, h i ch ng  a ch y   gia súc thả ộ ứ ỉ ả ở ường x y ra do cácả  nguyên nhân ch  y u sau:ủ ế

2.4.1. Đi u ki n b t l i c a ngo i c nhề ệ ấ ợ ủ ạ ả

Đi u ki n khí h u thay đ i đ t ng t, quá nóng, quá l nh, m a gió,  mề ệ ậ ổ ộ ộ ạ ư ẩ  

t, k t h p v i chu ng tr i không h p v  sinh, đi u ki n nuôi nh t, v n

chuy n gia súc quá ch t tr ,… là y u t  Stress  nh hể ậ ộị ế ố ả ưởng tr c ti p t i c  thự ế ớ ơ ể gia. H  Văn Nam, Nguy n Th  Đào Nguyên, Ph m Ng c Th ch (1997)[7] choồ ễ ị ạ ọ ạ  

bi t: Khi gia súc b  nhi m l nh,  m kéo dài s  làm gi m ph n  ng mi n d ch,ế ị ễ ạ ẩ ẽ ả ả ứ ễ ị  

gi m tác d ng th c bào, do đó gia súc d  b  nhi m khu n gây b nh.ả ụ ự ễ ị ễ ẩ ệ

2.4.2. Ch  đ  nuôi dế ộ ưỡng không đúng k  thu tỹ ậ

Th c ăn kém ch t lứ ấ ượng, ôi thiu, khó tiêu,…là nguyên nhân gây  a ch y ỉ ả ở gia súc. Th c ăn thi u các ch t khoáng, vitamin c n thi t cho c  th , đ ng th iứ ế ấ ầ ế ơ ể ồ ờ  

phương th c chăn nuôi không phù h p s  làm gi m s c đ  kháng c a c  th  giaứ ợ ẽ ả ứ ề ủ ơ ể  súc và t o c  h i cho các vi khu n đạ ơ ộ ẩ ường tiêu hóa phát tri n và gây b nh H  Vănể ệ ồ  Nam, Nguy n Th  Đào Nguyên, Ph m Ng c Th ch (1997)[7].ễ ị ạ ọ ạ

2.4.3. Nguyên nhân do ký sinh trùng

Ký sinh trùng đường tiêu hoá là m t trong nh ng nguyên nhân gây  a ch yộ ữ ỉ ả   gia súc. Tác h i c a chúng không ch  c p ch t dinh d ng c a v t ch  mà

còn tác đ ng lên v t ch  b ng đ c t , đ u đ c v t ch , làm gi m s c đ  kháng,ộ ậ ủ ằ ộ ố ầ ộ ậ ủ ả ứ ề  

t o đi u ki n cho các b nh khác phát sinh. Theo Ph m Văn Khuê, Phan L cạ ề ệ ệ ạ ụ  (1996)[6], chính phương th c s ng ký sinh c a giun sán đã làm t n thứ ố ủ ổ ương niêm 

m c đ ng tiêu hoá nh  đó các m m b nh d  xâm nh p gây viêm ru t  a ch y.ạ ườ ờ ầ ệ ễ ậ ộ ỉ ả

2.4.4. Nguyên nhân do virus

Ngoài hai vi khu n ẩ E.coli và Salmonella thường xuyên có trong đường ru tộ  

và được coi là nh ng tác nhân gây b nh quan tr ng trong ch ng viêm ru t  aữ ệ ọ ứ ộ ỉ  

ch y, còn có nhi u t  li u nói v  vai trò c a virus. S  xu t hi n c a virus đã làmả ề ư ệ ề ủ ự ấ ệ ủ  

t n thổ ương niêm m c ru t, làm suy gi m s c đ  kháng c a c  th  và thạ ộ ả ứ ề ủ ơ ể ường gây 

a ch y   d ng c p tính  v i t  l  ch t cao

Theo Clarence M.Fraser và các c ng s , 1991, Rotal virus là lo i virus chộ ự ạ ủ 

y u gây b nh viêm ru t  a ch y   ng a con. Nó có kh  năng lây lan r t nhanh,ế ệ ộ ỉ ả ở ự ả ấ  chúng có th  lây cho c  đàn ng a con trong 3 ­ 5 ngày. Thể ả ự ường x y ra v i ng aả ớ ự  con dưới 2 tháng tu i và có th  nhi m v i ng a trổ ể ễ ớ ự ưởng thành. Hi n tệ ượng  aỉ  

ch y xu t hi n sau 4 ­ 7 ngày ho c sau vài tu n. Có th  ch n đoán b ng cáchả ấ ệ ặ ầ ể ẩ ằ  quan sát dưới kính hi n vi đi n t  ho c làm ph n  ng ELISA (ph n  ng ELISAể ệ ử ặ ả ứ ả ứ  cho k t qu  chính xác và nhanh nh t).ế ả ấ

Khoo Teng Huat (1995)[5] đã th ng kê đố ượ ở ợc   l n có 11 lo i virus có tácạ  

đ ng làm t n thộ ổ ương đường tiêu hoá và gây viêm ru t  a ch y (Adenovirus typeộ ỉ ả  

IV,  Enterovirus,   Coronavirus, virus gây b nh d ch t  l n và d ch t  trâu bò,ệ ị ả ợ ị ả  

Rotavirus,…).

Morgan J.(1990) cho r ng: Trên trâu, bò các tác nhân virus gây ra h i ch ngằ ộ ứ  

a ch y cũng chi m t  l  cao và v i m t tình tr ng b nh lý tr m tr ng

2.4.5. Nguyên nhân do vi khu nẩ

Ngày càng có nhi u t  li u ch ng t  r ng h  vi khu n trong đề ư ệ ứ ỏ ằ ệ ẩ ường ru t,ộ  khi r i lo n tiêu hoá ­ môi trố ạ ường thay đ i, sinh sôi, s n sinh đ c t  tác đ ng vàổ ả ộ ố ộ  niêm m c ru t làm viêm ru t n ng thêm, b nh càng tr m tr ng.      ạ ộ ộ ặ ệ ầ ọ

       Trước h t là  ế Escherichia coli  m t vi khu n xu t hi n r t s m ộ ẩ ấ ệ ấ ớ ở 

đường   ru t   ngộ ười   và   đ ng   v t   s   sinh   kho ng   2   gi   sau   khi   đ  ộ ậ ơ ả ờ ẻ E.coli 

thường   ru t già, ít khi   d  dày và ru t non. Trong đở ộ ở ạ ộ ường ru t đ ng v t,ộ ộ ậ  

E.coli chi m kho ng 80% qu n th  các vi khu n hi u khí; đ ng th i là m tế ả ầ ể ẩ ế ồ ờ ộ  tác nhân gây b nh không th  ph  nh n.ệ ể ủ ậ

         Trong h  vi khu n hi u khí c a đệ ẩ ế ủ ường ru t, Salmonella chi m t  l  kháộ ế ỷ ệ  cao và vai trò c a nó đã đủ ược nhi u tác gi  nói đ n.ề ả ế

       Phan Th  Thanh Phị ượng (1988)[8], thông báo k t qu  đã phân l p làế ả ậ  

Salmonella thường xuyên có trong đường ru t l n và đ u cho r ng: trong nh ngộ ợ ề ằ ữ  

đi u ki n chăn nuôi, qu n lý làm cho s c đ  kháng c a c  th  gi m, chính viề ệ ả ứ ể ủ ơ ể ả  khu n Salmonella tr  thành đ c và phát tri n m nh m  gây viêm ru t  a ch y.ẩ ở ộ ể ạ ẽ ộ ỉ ả

         Đa s  các trố ường h p  a ch y do k  phát ợ ỉ ả ế E.coli và Samonella đ u d n t iề ẫ ớ  nhi m trùng huy t.ễ ế

2.4.6. Nguyên nhân do n m (ấ Candida spp)

N m ấ Candida thu c h  ộ ọ Cryptococcaceae, là n m men, hình c u ho c hìnhấ ầ ặ  oval, th nh tho ng d ng hình  ng, kích thỉ ả ạ ố ước 3,5­6 x 6­10µm, sinh s n b ng m cả ằ ọ  

ch i. ồ Candida có kho ng 300 loài, thả ường h i sinh   m t s  c  quan tiêu hóa, hôộ ở ộ ố ơ  

h p và trên da, m t s  có th  g p trong môi trấ ộ ố ể ặ ường t  nhiên.ự

B nh   d  dày ­ ru t ệ ở ạ ộ (gastrointestinal candidiasis): có th  có nhi u   loétể ề ổ  

 d  dày, tá tràng, ru t, th ng ru t có th  d n t i viêm phúc m c, có th  lan theo

đường máu t i gan, các c  quan khác. S  phát tri n và xâm nh p c a n m   dớ ơ ự ể ậ ủ ấ ở ạ dày ho c niêm m c ru t thặ ạ ộ ường d n t i th i r t nhi u n m   phân, có th  phátẫ ớ ả ấ ề ấ ở ể  

hi n đệ ượ ởc   phân

    Viêm đ i tràng do n m: bi u hi n lâm sàng nghèo nàn, có th  th y m tạ ấ ể ệ ể ấ ệ  

m i, đau b ng; r i lo n tiêu hóa, đi ngoài lúc l ng lúc táo kéo dài; đ y b ng, sôiỏ ụ ố ạ ỏ ầ ụ  

b ng; có th  có s t.ụ ể ố

      Viêm phúc m c (peritonitis): n m xâm nh p theo catheter dùng trong th mạ ấ ậ ẩ  phân phúc m c ho c th ng d  dày ­ ru t do loét, viêm đ i tràng, ph u thu t ho cạ ặ ủ ạ ộ ạ ẫ ậ ặ  

u trong   b ng. ổ ụ

Đ  ch n đoán n m   h  th ng tiêu hóa, ngể ẩ ấ ở ệ ố ười ta có th  n i soi l y ch tể ộ ấ ấ  nhày đ  nuôi c y, sinh thi t và làm xét nghi m mô b nh h c ho c l y phân để ấ ế ệ ệ ọ ặ ấ ể soi tươi, nuôi c y, phân l p và đ nh danh các ch ng n m b ng các phấ ậ ị ủ ấ ằ ương pháp 

hi n đ i.ệ ạ

2.4.7. Do nguyên sinh đ ng v t (C u trùng­ Eimeria spp)ộ ậ ầ

B nh gây ra b i loài ký sinh trùng đ n bào ệ ở ơ (Eimeria). Chúng s ng ký sinhố  trong t  bào thành ru t. Các noãn nang c u trùng nh  ch a  u trùng đế ộ ầ ỏ ứ ấ ược th iả  theo phân ra ngoài. Sau 24 ti ng các noãn nang đó n  thành  u trùng gây b nh vàế ở ấ ệ  

có th  lan truy n sang con khác qua để ề ường th c ăn, nứ ước u ng.ố

 S  lố ượng  u trùng xâm nh p vào c  th  s  quy t đ nh m c đ  c a b nh.ấ ậ ơ ể ẽ ế ị ứ ộ ủ ệ  

N u kèm theo các tác nhân kích thích thì b nh s  n ng h n. B nh cũng t o đi uế ệ ẽ ặ ơ ệ ạ ề  

ki n thu n l i cho các b nh khác k  phát nh  viêm ru t v.vệ ậ ợ ệ ế ư ộ

2.4.8. Các tác nhân v t lý ậ

Cát, đ t, c   , th c ăn ch a axit lactic.ấ ỏ ủ ứ ứ

2.4.9. Thi u dinh dế ưỡng 

Thi u đ ng trong trế ồ ường h p th a Mo, thi u Vitamin, thi u s t.ợ ừ ế ế ắ

2.4.10. Do ăn u ngố

 Ăn quá nhi u, không tiêu hóa.ề

2.4.11. Các tác nhân hóa h c ọ

As, Fe, Cu, NaCl, Hg, Nitrat, thu c tr  sâu,…ố ừ

2.5. Các r i lo n b nh lý c a viêm ru t tiêu ch yố ạ ệ ủ ộ ả

  Khi tác đ ng vào c  th , t ng nguyên nhân gây b nh có quá trình sinhộ ơ ể ừ ệ  

b nh và gây ra h u qu  c  th  Tuy nhiên, khi hi n tệ ậ ả ụ ể ệ ượng  a ch y x y ra c  thỉ ả ả ơ ể 

ch u m t quá trình sinh b nh và h u qu  có nh ng nét đ c tr ng chung, đó là sị ộ ệ ậ ả ữ ặ ư ự 

m t nấ ước, m t các ch t đi n gi i, r i lo n cân b ng axít ­ baz  (Becht J.L, 1986,ấ ấ ệ ả ố ạ ằ ơ  

Lê Minh Chí, 1995, tu  theo viêm ru t c p hay mãn mà h u qu  có khác nhau. ỳ ộ ấ ậ ả

C  th  m t n ơ ể ấ ướ c khi  a ch y ỉ ả

         Nước là thành ph n c  b n c a c  th  Nó c n cho các ph n  ng sinh hoá,ầ ơ ả ủ ơ ể ầ ả ứ  quá trình trao đ i ch t, ho t đ ng c a các ch t đi n gi i trong c  th  (Vũ Tri uổ ấ ạ ộ ủ ấ ệ ả ơ ể ệ  

         Nước cung c p cho c  th  qua th c ăn, nấ ơ ể ứ ước u ng và đố ược th i ra theoả  phân, nước ti u, h i th , m  hôi. Quá trình h p thu và m t nể ơ ở ồ ấ ấ ước trong c  thơ ể kho  m nh thẻ ạ ường  n đ nh (Rose R.J, 1981). ổ ị

         Khi b  viêm ru t, c  th  không nh ng không h p thu đị ộ ơ ể ữ ấ ược nước do th c ănứ  

đ a vào, mà còn m t nư ấ ước do ti t d ch. M t khác do ru t b  viêm, tính m n c mế ị ặ ộ ị ẫ ả  tăng, nhu đ ng ru t tăng lên nhi u l n. H n n a do t  ch c b  t n thộ ộ ề ầ ơ ữ ổ ứ ị ổ ương niêm 

m c tăng ti t cùng v i d ch d  viêm, d ch ti t có th  tăng đ n 80 l n so v i bìnhạ ế ớ ị ỉ ị ế ể ế ầ ớ  

thường. Gia súc  a ch y kéo theo lỉ ả ượng nước và ch t đi n gi i bài xu t ra ngoài,ấ ệ ả ấ  

c  th  m t nơ ể ấ ước và ch t đi n gi i v i hàng lo t các s  bi n đ i khác nhau (Vũấ ệ ả ớ ạ ự ế ổ  Tri u An, 1978)[1]. Vì l  đó, trong đi u tr  viêm ru t  a ch y, vi c xác đ nh m c đệ ẽ ề ị ộ ỉ ả ệ ị ứ ộ 

m t n c và các bi n pháp phòng ch ng m t n c luôn đ c chú ý hàng đ u.ấ ướ ệ ố ấ ướ ượ ầ

Tình tr ng m t n ạ ấ ướ c và ch t đi n gi i ấ ệ ả

* M t nấ ướ ưc  u trương

         Nước m t nhi u h n ch t đi n gi i,   khu v c ngo i bào th  tích nấ ề ơ ấ ệ ả ở ự ạ ể ước bị 

gi m, đ m đ  mu i tăng (t c h ng s  đi n gi i tăng lên) nên áp l c th m th uả ậ ộ ố ứ ằ ố ệ ả ự ẩ ấ  tăng. Đ  l p l i cân b ng áp l c th m th u gi a hai khu v c thì nể ậ ạ ằ ự ẩ ấ ữ ự ước đi t  n iừ ộ  bào ra khu v c ngo i bào. K t qu  là c  hai khu v c n i và ngo i bào đ u m tự ạ ế ả ả ự ộ ạ ề ấ  

nước, đó là m t nấ ước toàn b  Cùng v i s  m t nộ ớ ự ấ ước người ta th y có s  diấ ự  chuy n các ch t đi n gi i nh  sau:ể ấ ệ ả ư

       K+ t  n i bào ra khu v c ngo i bàoừ ộ ự ạ

       Na+ và H+ l i t  khu v c ngo i bào vào trong n i bàoạ ừ ự ạ ộ

* M t nấ ước đ ng trẳ ương 

         Nước và ch t đi n gi i m t v i m t lấ ệ ả ấ ớ ộ ượng tương đương. Trong trườ  ng

h p này, th  tích nợ ể ước trong khu v c ngo i bào b  gi m nh ng đ m đ  đi n gi iự ạ ị ả ư ậ ộ ệ ả  không thay đ i nên áp l c th m th u không thay đ i. Trong n i bào v n gi  đổ ự ẩ ấ ổ ộ ẫ ữ ượ  c

tr ng thái thăng b ng đi n gi i Hạ ằ ệ ả + nên không b   nh hị ả ưởng

* M t nấ ước nhược trương

         Các ch t đi n gi i b  m t nhi u h n nấ ệ ả ị ấ ề ơ ước. Trong trường h p này th  tíchợ ể  

nướ ởc   khu v c ngo i bào b  gi m, nh ng vì m t nhi u mu i nên đ m đ  cũngự ạ ị ả ư ấ ề ố ậ ộ  

gi m. Nả ướ ừc t  khu v c ngo i bào là n i có áp l c th m th u th p đi vào n i bàoự ạ ơ ự ẩ ấ ấ ộ  

là n i có áp l c th m th u cao.ơ ự ẩ ấ

         C  ba lo i m t nả ạ ấ ước đ u gây nên nh ng h u qu  b t l i cho c  th  nhề ữ ậ ả ấ ợ ơ ể ư trúng đ c toan, kém đàn tính c a da, r i lo n cân b ng các ch t đi n gi i…ộ ủ ố ạ ằ ấ ệ ả

Nh ng h i ch ng x y ra khi m t nữ ộ ứ ả ấ ước và ch t đi n gi i.ấ ệ ả

         Nh  đã nêu trên,   c  th  kho  m nh, nư ở ơ ể ẻ ạ ước chi m kho ng 50 ­ 70% kh iế ả ố  

lượng c  th , đơ ể ược phân b    hai khu v c chính là trong t  bào và ngoài t  bào.ố ở ự ế ế  

Do đó, trong đi u tr  m t nề ị ấ ước và ch t đi n gi i do viêm ru t  a ch y chúng taấ ệ ả ộ ỉ ả  

c n ph i xác đ nh đầ ả ị ượ ực s  tăng gi m s  lả ố ượng ch t d ch trong m i khu v c đó.ấ ị ỗ ự

         Th c t , ta thự ế ường g p hai trặ ường h p c a s  m t cân b ng nợ ủ ự ấ ằ ước và ch tấ  

+ Thường có d u hi u máu cô đ c, nh ng d u hi u này có m t giá tr  r tấ ệ ặ ữ ấ ệ ộ ị ấ  

l n khi chúng bi u hi n: tăng th  tích h ng c u, tăng hàm l ng Protein huy t t ng.ớ ể ệ ể ồ ầ ượ ế ươ

 S  m t n c t  bào

         Nh ng r i lo n nữ ố ạ ước và ch t đi n gi i c a khu v c t  bào không đấ ệ ả ủ ự ế ượ  c

bi t rõ ràng b ng r i lo n n i mô. Tuy v y hi n nay ngế ằ ố ạ ộ ậ ệ ười ta thi t l p đế ậ ược m tộ  

s  s  ki n chính xác.ố ự ệ

         S  m t nự ấ ướ ếc t  bào đ c tính là gi m s  lặ ả ố ượng nước khu trú   m t khuở ộ  

v c. Trong trự ường h p này m t nợ ấ ước là s  ki n ch  y u.ự ệ ủ ế

        ­ D u hi u lâm sàng:ấ ệ

+ D u hi u đ u tiên và quan tr ng nh t là khát nấ ệ ầ ọ ấ ước

+ Th  tr ng thể ọ ường gi m nhi u.ả ề

+ Da không b  nhăn, không có d u hi u m t tính đàn h i c a da.ị ấ ệ ấ ồ ủ

+ M ch và huy t áp không thay đ i.ạ ế ổ

        ­ D u hi u phi lâm sàng:ấ ệ

         Hàm lượng c a các ch t đi n gi i chính thủ ấ ệ ả ường tăng. Tuy v y ph i nh nậ ả ậ  

th y r ng hàm lấ ằ ượng Clo huy t thanh có th  gi m th p, còn hàm lế ể ả ấ ượng Natri tăng cao

R i lo n cân b ng đi n gi iố ạ ằ ệ ả

         Trong c  th , thăng b ng nơ ể ằ ước và đi n gi i h ng đ nh m t cách l  lùng,ệ ả ằ ị ộ ạ  

m c dù có s  thay đ i l n do nh p vào th i ra nhi u y u t  khác nhau.ặ ự ổ ớ ậ ả ề ế ố

         S  cân b ng đi n gi i là do các ion Kali, Natri, Clo và axít Carbonic đ mự ằ ệ ả ả  nhi m chính; trong đó ion Natri và Kali có vai trò quan tr ng.ệ ọ

         Kali và Natri trong th c ăn đứ ược h p thu vào c  th  ch  y u   ph n ru tấ ơ ể ủ ế ở ầ ộ  non (80 ­ 90%), ph n còn l i   d  dày, ru t già. Qua thành ru t, Kali theo dòngầ ạ ở ạ ộ ộ  máu đ n t n các d ch gian bào, s  trao đ i Kali gi a d ch gian bào và n i bào th cế ậ ị ự ổ ữ ị ộ ự  

m nh đ n k  t  ch c vào trong n i bào, máu cô đ c l i, huy t áp h  và h u quạ ế ẽ ổ ứ ộ ặ ạ ế ạ ậ ả 

là tru  tim m ch, suy th n (Vũ Tri u An, 1978)[1].ỵ ạ ậ ệ

Cân b ng Kaliằ

         Trong c  th  Kali chi m kho ng 98%, Kali n m trong n i bào,   d ng k tơ ể ế ả ằ ộ ở ạ ế  

h p v i Albumin ho c v i các Phospholipit.   d ch ngo i t  bào Kali, Natri ợ ớ ặ ớ Ở ị ạ ế ở 

d ng ion. Nh  đó mà có th  th m th u qua l i gi a trong và ngoài t  bào. Khi cạ ờ ể ẩ ấ ạ ữ ế ơ 

th  m t Kali thì Natri chuy n vào n i bào đ  thay th  Kali trong đó và ngể ấ ể ộ ể ế ượ ạ  c l ikhi c  th  m t Natri thì Kali v n chuy n ra ngo i bào.ơ ể ấ ậ ể ạ

          M i quan h  gi a Natri và Kali ch u  nh hố ệ ữ ị ả ưởng c a nhi u y u t , tìnhủ ề ế ố  

tr ng cân b ng ki m toan. Khi c  th  r i vào tr ng thái toan, Kali trong t  bàoạ ằ ề ơ ể ơ ạ ế  chuy n ra ngoài; và ngể ượ ạc l i khi trúng đ c ki m, Kali t  d ch ngo i bào chuy nộ ề ừ ị ạ ể  vào trong

          Các ph n  ng sinh hoá trong c  th  đòi h i pH c a môi trả ứ ơ ể ỏ ủ ường luôn  nổ  

đ nh, trong khi đó quá trình chuy n hoá luôn luôn s n xu t ra các axít. Đ  duy trìị ể ả ấ ể  

đ  pH trong ph m vi 7,35 ­ 7,5 đòi h i ph i có h  đ m cùng v i ho t đ ng c aộ ạ ỏ ả ệ ệ ớ ạ ộ ủ  các c  quan đi u hoà ph n  ng c a máu nh  ph i, th n.ơ ề ả ứ ủ ư ổ ậ

         H  th ng đ m đệ ố ệ ược hình thành ngay trong nh ng tháng đ u sau khi gia súcữ ầ  sinh. Nó g m có nh ng đôi đ m trong huy t tồ ữ ệ ế ương và trong h ng c u.ồ ầ

         Trong th c t , vi c đánh giá các r i lo n ki m toan d a vào đánh giá sự ế ệ ố ạ ề ự ự thay đ i trong h  th ng Bicarbonat ­ axít Carbonic là h  đ m ch  y u c a d chổ ệ ố ệ ệ ủ ế ủ ị  ngo i bào.ạ

Nh  v y, trong đi u tr  viêm ru t  a ch y c n đi u ch nh r i lo n thăng băng axítư ậ ề ị ộ ỉ ả ầ ề ỉ ố ạ  

­ baz  đ ng th i vi c đi u ch nh r i lo n ion Kali, vì hai r i lo n này thơ ồ ờ ệ ề ỉ ố ạ ố ạ ườ  ng

ph i h p v i nhau, nh t là trong nhi m đ c toan.ố ợ ớ ấ ễ ộ

2.6. M t s  t  li u v  b nh PED   l nộ ố ư ệ ề ệ ở ợ

2.6.1. Tình hình b nhệ

B nh x y ra trên nhi u l a tu i k  c  l n nái, bùng phát nhanh và lâyệ ả ề ứ ổ ể ả ợ  

m nh  ạ Tuy nhiên n u x y ra   l n s  sinh thì b nh là m t trong nh ng nguyênế ả ở ợ ơ ệ ộ ữ  nhân gây thi t h i đáng k  v  kinh t  Khi b nh t n công vào m t đàn l n ch a cóệ ạ ể ề ế ệ ấ ộ ợ ư  

mi n d ch, vào lúc th i gian đ , thễ ị ờ ẻ ường m t ph n l n đàn l n con (có th  t iấ ầ ớ ợ ể ớ  100%). T  l  ch t c a l n con theo m  tùy thu c vào đ  tu i nhi m b nh. N uỷ ệ ế ủ ợ ẹ ộ ộ ổ ễ ệ ế  

l n con m c b nh   đ  tu i 0 – 5 ngày tu i: t  l  ch t 100%, n u l n con m cợ ắ ệ ở ộ ổ ổ ỷ ệ ế ế ợ ắ  

b nh   đ  tu i 6 – 7 ngày tu i t  l  ch t kho ng 50% còn n u l n con m c b nhệ ở ộ ổ ổ ỷ ệ ế ả ế ợ ắ ệ  

 đ  tu i l n h n 7 ngày tu i t  l  ch t kho ng 30%

ở ộ ổ ớ ơ ổ ỷ ệ ế ả  B nh có tính ch t lây lanệ ấ  cao, l n   m i l a tu i đ u có th  nhi m b nh, song l n t  5 tu n tu i tr  lên bợ ở ọ ứ ổ ề ể ễ ệ ợ ừ ầ ổ ở ị 

m u (Đ  Ti n Duy và Nguy n T t Toàn, 2012)[3]. ẫ ỗ ế ễ ấ

Ng i ta coi b nh tiêu ch y c p trên l n là m t b nh nguy hi m vì: ườ ệ ả ấ ợ ộ ệ ể

T  l  ch t   l n s  sinh caoỷ ệ ế ở ợ ơ

Không có thu c đi u tr  đ c hi uố ề ị ặ ệ

Không có bi n pháp ngăn ch n virus xâm nh p vào c  s  chăn nuôi l nệ ặ ậ ơ ở ợ

Hi u l c h n ch  c a các lo i vaccin đang đệ ự ạ ế ủ ạ ượ ử ục s  d ng. 

2.6.2. Tác nhân gây b nhệ

PED do m t virus thu c nhóm  ộ ộ Coronavirus  h   ọ Coronaviridae  gây ra. Là 

virus có v t ch t di truy n là RNA có kích thậ ấ ề ướ ớc l n nh t, s i đ n. Kích thấ ợ ơ ướ  c

t  27 – 30kb. Chúng có  ừ 7 ORFs mã hóa 4 protein c u trúc (S, E, M, N) và 03ấ  protein không c u trúc.  ấ

Virus được ph  l p b c d  b  phá h y b i các ch t sát trùng, nhi t đ  caoủ ớ ọ ễ ị ủ ở ấ ệ ộ  

và ánh sáng m t tr i. Virus kháng axit, nên có th  đi qua d  dày và gây nhi m vàoặ ờ ể ạ ễ  

ru t, s ng độ ố ược lâu dài trong môi trường l nh và  m.ạ ẩ

Khi virus PED vào trong t  bào, hàng ngàn ph n t  virus đế ầ ử ược gi i phóngả  

và nhi m sang các t  bào khác. Sau 4 ­ 5 chu k  nhân lên c a virus, h u h t tễ ế ỳ ủ ầ ế ế bào   niêm m c đở ạ ường tiêu hóa l n s  sinh đ u ho i t ợ ơ ề ạ ử

C  th  đ ng v t có kh  năng đáp  ng mi n d ch đ i v i virus, mi n d chơ ể ộ ậ ả ứ ễ ị ố ớ ễ ị  

c  th  đ t m c t i đa vào kho ng 2 ­ 3 tu n sau khi sinh nhi m b nh. Đ ng th iơ ể ạ ứ ố ả ầ ễ ệ ồ ờ  

cũng t o ra m t đáp  ng mi n d ch c c b  trong d ch ru t v i 2 lo i kháng th  cóạ ộ ứ ễ ị ụ ộ ị ộ ớ ạ ể  

ho t đ ng khác nhau. M t lo i xu t hi n ngay lúc virus đ nh v  vào t  bào ru t vàạ ộ ộ ạ ấ ệ ị ị ế ộ  

lo i th  hai xu t hi n ch m h n   l n m c b nh.ạ ứ ấ ệ ậ ơ ở ợ ắ ệ

Đi u c n l u ý là có 3 lo i ề ầ ư ạ Coronavirus gây ra b nh d  dày ­ ru t trên l n:ệ ạ ộ ợ

­ Khi virus này xâm nh p vào c  th  l n gây ng ng k t máu và viêm nãoậ ơ ể ợ ư ế  

t y gây ói m a và g y còm trên l n bú m  Đây là tr ng thái trung gian gi a c mủ ữ ầ ợ ẹ ạ ữ ả  nhi m h  th ng th n kinh ngo i biên và trung ễ ệ ố ầ ạ ương

­  PED Coronavirus gây b nh tiêu ch y c p và ệ ả ấ Coronavirus TGE viêm dạ 

dày ru t truy n nhi m. C  hai đ u gây h i ch ng tiêu ch y c p   m i l a tu i,ộ ề ễ ả ề ộ ứ ả ấ ở ọ ứ ổ  gây tiêu ch y mãn tính và còi trên l n cai s a. Tuy nhiên, TGE  ả ợ ữ Coronavirus  là 

nguyên nhân ch  y u gây tiêu ch y c p trên l n s  sinh.ủ ế ả ấ ợ ơ

2.6.3. Đ c tính sinh h c c a virus PEDặ ọ ủ

Virus  n đ nh trong đi u ki n nhi t đ  th p song r t d  b  phá h y   nhi tổ ị ề ệ ệ ộ ấ ấ ễ ị ủ ở ệ  

đ  phòng.   nhi t đ  âm sâu sau m t năm hi u giá virus gi m không đáng k ,ộ Ở ệ ộ ộ ệ ả ể  

nh ng 37ư 0C ch  sau 4 ngày đã m t hoàn toàn kh  năng gây nhi m.ỉ ấ ả ễ

Virus r t nh y c m v i ete, cloroform và desoxycholat. Trong 0,5% phenol;ấ ạ ả ớ  0,05% formolandehyt; 0,01% beta propiolactone virus ch t trong 30 phút.ế

Virus kháng trypsin,  n đ nh trong m t l n và pH, do đ c tính đó nên virusổ ị ậ ợ ặ  

s ng đố ược trong d  dày và ru t non (nh t là   ru t non).ạ ộ ấ ở ộ

Kwonil Jung, Chanhee Chae (2004)[14] đã nghiên c u  nhứ ả  hưởng c a nhi tủ ệ  

đ  vào vi c phát hi n vi rút d ch b nh tiêu ch y   l n và viêm d  dày ru t truy nộ ệ ệ ị ệ ả ở ợ ạ ộ ề  nhi m virus trong m u phân. Đ  ki m tra  nh hễ ẫ ể ể ả ưởng c a nhi t đ  l u tr  trênủ ệ ộ ư ữ  

kh  năng phát hi n PEDV và TGEV RNA multiplex RT­PCR, các m u phân đả ệ ẫ ượ  c

l u tr  cho các nhi t đ  khác nhau (4, 21, 36, và 45ư ữ ệ ộ oC) trước khi gi i mã RNAả  

c a virus PED và TGE. K t qu  m u b o qu n   nhi t đ  là 4ủ ế ả ẫ ả ả ở ệ ộ oC thì vius có thể 

t n t i đ n 240 gi ,   21ồ ạ ế ờ ở oC là 60 gi  còn   36 và 45ờ ở oC th i gian là 24 gi ờ ờ

Theo Đ  Ti n Duy và Nguy n T t Toàn (2012)[3] thì các ch ng PEDV ỗ ế ễ ấ ủ ở 

Vi t Nam có s  tệ ự ương đ ngồ  gien r t cao v i các ch ng phân l p t  các nấ ớ ủ ậ ừ ướ  cláng gi ng nh  Trung Qu c (JS­2004­2) và Thái Lan (07np01,ề ư ố  Ku01cb08) v i sớ ự