Mô tả đặc điểm lâm sàng, xét nghiệm, kết quả phân tích steroid niệu của 12 bệnh nhân thiếu hụt enzym 5α-reductase type 2 được chẩn đoán dựa trên kỹ thuật định lượng steroid niệu bằng phương pháp sắc ký khí khối phổ (GC-MS).
Trang 1ỨNG DỤNG KỸ THUẬT ĐỊNH LƯỢNG STEROID NIỆU
BẰNG GC-MS TRONG CHẨN ĐOÁN RỐI LOẠN PHÁT TRIỂN GIỚI TÍNH
DO THIẾU ENZYM 5α-REDUCTASE TYPE 2
Trần Thị Ngọc Anh * , Trần Thị Chi Mai ** , Nguyễn Việt Hoa * , Trần Minh Điển *** , Vũ Chí Dũng *** ,
Greaves F Ronda ****
TÓM TẮT
Đặt vấn đề: Thiếu enzym 5α-reductase type 2 là một trong hai nguyên nhân thường gặp gây rối loạn phát
triển giới tính ở nam giới cần được chẩn đoán sớm
Mục tiêu: Mô tả đặc điểm lâm sàng, xét nghiệm, kết quả phân tích steroid niệu của 12 bệnh nhân thiếu hụt
enzym 5α-reductase type 2 được chẩn đoán dựa trên kỹ thuật định lượng steroid niệu bằng phương pháp sắc ký khí khối phổ (GC-MS)
Phương pháp nghiên cứu: Định lượng steroid trong mẫu nước tiểu ngẫu nhiên của 30 bệnh nhân mắc rối
loạn phát triển giới tính trong năm 2016 - 2018 bằng kỹ thuật GC-MS
Kết quả: 12 bệnh nhân nam được chẩn đoán thiếu hụt enzym 5α-reductase type 2 bằng kỹ thuật định lượng
steroid niệu với đặc trưng là tỷ lệ 5α-THF/THF thấp Các dấu hiệu lâm sàng điển hình ở bệnh nhân 5α-reductase type 2 như dương vật nhỏ, lỗ đái thấp thể nặng, bìu chẻ đôi
Kết luận: Lần đầu tiên tại Việt Nam, kỹ thuật định lượng steroid niệu bằng GC-MS giúp chẩn đoán 12
bệnh nhân mắc rối loạn phát triển giới tính thể thiếu enzym 5α-reductase type 2
Từ khóa: Rối loạn phát triển giới tính, thiếu 5α-reductase type 2, GC-MS
ABSTRACT
APPLICATION OF GC-MS URINE STEROID METABOLOME IN DIAGNOSIS OF SEXUAL DEVELOPMENT DUE TO DEFICIENCY OF ENZYME 5α-REDUCTASE TYPE 2
Tran Thi Ngoc Anh, Tran Thi Chi Mai, Nguyen Viet Hoa, Tran Minh Đien, Vu Chi Dung,
Greaves F Ronda
* Ho Chi Minh City Journal of Medicine * Supplement of Vol 23 - No 3- 2019: 445-451
Background: The deficiency of enzyme 5α-reductase type 2 is one of the two most common reasons causing
46, XY disorders of sexual development (DSD) in man which needs to be early diagnosed
Objectives: To describe clinical signs, biochemical and urinary steroid profiling of twelve patients with
5α-reductase type 2 deficiency diagnosed by gas chromatography- mass spectrometry (GC-MS) urine steroid analysis
Materials and methods: Random urine samples of 30 DSD patients in the period 2016-2018 were
quantitated their steroid composition by GC-MS The clinical and biochemical features of the twelve patients were also observed and described
Results: Among patients with DSD, twelve were diagnosed with 5α-reductase type 2 deficiency by GC-MS
urinary steroid analysis The 5α-THF/THF ratios of these patients were low The clinical signs include: bifid scrotum, hypospadias servere, micropenis The characteristic pattern of GC-MS urine steroid profiling helped to
* Bệnh viện Hữu Nghị Việt Đức, ** Trường Đại học Y Hà Nội,
*** Bệnh viện Nhi Trung Ương, **** Đại học RMIT – Australia
Trang 2confirm the diagnosis of 5α-reductase type 2 deficiency in these twelve DSD patients
Conclusions: For the first time in Viet Nam, twelve patients with DSD were diagnosed with 5α-reductase
type 2 deficiency by GC-MS urine steroid analysis
Keywords: Disorders of sexual development (DSD), 5α-reductase type 2 deficiency, GC-MS
ĐẶT VẤN ĐỀ
Enzym 5α-reductase xúc tác phản ứng khử
liên kết đôi giữa C4-C5 của vòng A nhân sterol
trên một số cơ chất trong đó có testosterone
thành 5α-dihydrotestosterone (5α-DHT) - chất
có tác dụng mạnh hơn testosterone hơn 10 lần
trên thụ thể của androgen Thiếu enzym
5α-reductase type 2 là bệnh lý di truyền do đột biến
gen SRD5A2 trên nhiễm sắc thể số 2 (2p23), gây
giảm một phần hoặc hoàn toàn hoạt tính của
enzym 5α-reductase Đặc điểm lâm sàng nổi bật
ở bệnh nhân thiếu 5α-reductase type 2 là dấu
hiệu nữ hóa ở trẻ nam mang nhiễm sắc thể 46,
XY như bộ phận sinh dục không phân biệt được
nam và nữ với dương vật nhỏ, bìu chẻ đôi, lỗ đái
thấp, ẩn tinh hoàn(5) Thiếu enzym 5α-reductase
type 2 là bệnh hiếm gặp, một số nước có tần xuất
mắc cao hơn như Dominica, Thổ Nhĩ Kỳ và
Lebanon, Hy Lạp(8) Định lượng steroid niệu
bằng GC-MS được sử dụng trên thế giới như
một tiêu chuẩn chẩn đoán quan trọng thiếu hụt
bẩm sinh các enzym tham gia tổng hợp hormon
steroid trong đó có thiếu 5α-reductase type 2(5,7)
Phân tích đột biến gen SRD5A2 được sử dụng để
khẳng định thiếu hụt 5α-reductase type 2(4,5) Một
số ca lâm sàng thiếu enzym 5α-reductase type 2
được công bố với các triệu chứng thường gặp
như dương vật nhỏ, lỗ đái thấp, bìu chẻ đôi, ẩn
tinh hoàn, nữ hóa(4,5,8) Các đặc trưng về định
lượng steroid niệu bằng GC-MS được công bố ở
bệnh nhân thiếu reductase type 2 là tỷ lệ
5α-THF/THF (THF: tetrahydrocortisol), An/Et
(Androsterone/Etiocholanolone), 11-OH
tetrahydrocorticosterone) thấp hơn so với giá trị
tham chiếu(3,5,9)
Tại bệnh viện Hữu nghị Việt Đức và bệnh
viện Nhi trung ương, có nhiều bệnh nhân mắc
tăng sản thượng thận bẩm sinh và rối loạn phát
triển giới tính nhưng chỉ một số rất ít bệnh nhân được chẩn đoán xác định thiếu enzym 5α-reductase type 2 nhờ gửi mẫu làm phân tích gen tại nước ngoài
Mục tiêu
Mô tả đặc điểm lâm sàng, xét nghiệm và kết quả phân tích steroid niệu của 12 bệnh nhân mắc thiếu hụt enzym 5α-reductase type 2 được phát hiện bằng định lượng steroid niệu theo phương pháp GC-MS
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu
Nhóm bệnh
Tiêu chuẩn lựa chọn
Bệnh nhân nam rối loạn phát triển giới tính theo phân loại Chicago 2006(6) gồm bệnh nhân
bộ phận sinh dục không rõ ràng, không phân biệt nam và nữ; bệnh nhân bất thường về giải phẫu cơ quan sinh dục trong và ngoài; bệnh nhân phát triển không hoàn toàn về giải phẫu tuyến sinh dục
Tiêu chuẩn loại trừ
Bệnh nhân nữ, bệnh nhân đã chẩn đoán tăng sản thượng thận bẩm sinh
Thời gian lấy mẫu
Từ tháng 1/2016 đến 5/2018
Địa điểm lấy mẫu
Khoa Nội tiết- Chuyển hóa - Di truyền của bệnh viện Nhi Trung ương và khoa phẫu thuật Nhi – bệnh viện Hữu Nghị Việt Đức
Nhóm chứng
103 trẻ nam khỏe mạnh trong cộng đồng có
độ tuổi từ 3 tháng đến 12 tuổi, tương ứng với nhóm bệnh để xây dựng khoảng tham chiếu steroid niệu giúp chẩn đoán thiếu 5α-reductase
type 2 (sử dụng trong Bảng 3)
Trang 3Mẫu bệnh phẩm
Mẫu nước tiểu ngẫu nhiên, thể tích >3 mL
bảo quản ở -200C đến khi phân tích
Phương pháp nghiên cứu
Mô tả cắt ngang hàng loạt ca bệnh
Thiết kế nghiên cứu
Thăm khám lâm sàng các triệu chứng lâm
sàng về đặc điểm giới tính (bộ phận sinh dục)
Làm xét nghiệm bộ nhiễm sắc thể
Định lượng FSH, LH, testosterone trên hệ
thống miễn dịch tự động Roche Cobas e601
Định lượng steroid niệu cho tất cả các mẫu
nước tiểu của trẻ khỏe mạnh và bệnh nhân mắc
rối loạn phát triển giới tính
Xây dựng khoảng tham chiếu steroid niệu
cho trẻ em bình thường về tỷ lệ 5α-THF/THF,
An/ Et từ 103 trẻ nam khỏe mạnh Trong đó
THF, 5α-THF là sản phẩm chuyển hóa trong
nước tiểu của cortisol, An và Et là sản phẩm
chuyển hóa của testosterone và
5α-dihydrotestosterone trong nước tiểu
So sánh kết quả bệnh nhân nam, mắc rối
loạn phát triển giới tính với khoảng tham chiếu,
phát hiện các trường hợp có tỷ lệ 5α-THF/THF,
tỷ lệ An/ Et thấp hơn là những trẻ có nguy cơ
mắc thiếu hụt 5α-reductase type 2 (theo nghiên
cứu của O.K Chan và cộng sự)(4,5)
Tách chiết DNA phân tích đột biến gen
SRD5A2 để khẳng định chẩn đoán khi có thể
(Hiện tại 7 bệnh nhân đã được phân tích gen
SRD5A2, 7/7 bệnh nhân có đột biến gây bệnh)
Trang thiết bị
Hệ thống GC-MS của Agilent Tủ lạnh, thiết
bị làm khô bằng khí nitơ, tủ ấm, và các trang
thiết bị cơ bản của phòng xét nghiệm Hóa chất:
enzym glucuronidase, TMSI, methoxyamin,
vitamin C, acetat, HCl, Iso-octan của hãng
Merck, Sigma Aldrich, Kura
Quy trình định lượng steroid niệu bằng GC-MS
Thủy phân steroid niệu liên hợp bằng enzym
glucuronidase và arylsulphatase Tách chiết
steroid tự do bằng cột Bond-Elut C18 Làm khô
hoàn toàn dung dịch sau tách chiết bằng khí ni
tơ Tạo dẫn xuất oxim methylsilyl bằng methoxyamine/pyridine 3% Tạo dẫn xuất trimethylsylil bằng trimethylsylin imidazol (TMSI) Tách chiết mẫu steroid bằng Iso-octan, mẫu được phân tích trên máy GC-MS 7890A của hãng Agilent Xây dựng đường chuẩn từ mẫu chuẩn steroid được phân tích cùng mẫu bệnh, áp dụng phần mềm Chem Station để tính nồng độ các steroid niệu cở mẫu bệnh dựa vào đường chuẩn Kỹ thuật có độ lặp lại CV đạt 1,01-7,72(%)
ở mẫu nước tiểu bình thường và 0,78-9,2(%) ở mẫu bệnh lý Độ tái lặp CV đạt 10,16-14,53(%) ở mẫu bình thường và 12,51-16,95(%) ở mẫu bệnh
lý Giới hạn định lượng 0,05 - 0,27(µmol/L) và độ thu hồi của các sản phẩm chuyển hoá steroid đạt 90-115(%)(3)
Kết quả định lượng steroid niệu được tính ra đơn vị µmol/L và µmol/mmol creatinine
Đạo đức y học
Đề tài được hội đồng đạo đức y học trường Đại học Y Hà Nội thông qua, và được sự đồng ý của người bệnh/gia đình người bệnh
Xử lý số liệu
Bằng phần mềm thống kê Excel, SPSS, tính giá trị khoảng tham chiếu tỷ lệ chẩn đoán 5α-THF/THF và An/Et Tính giá trị 5α-5α-THF/THF và An/Et ở bệnh nhân và so sánh với khoảng tham chiếu xây dựng được từ 103 trẻ nam bình thường
KẾT QUẢ Đặc điểm lâm sàng và xét nghiệm bệnh nhân thiếu 5α-reductase type 2
Trong số 30 bệnh nhân rối loạn phát triển giới tính làm định lượng steroid niệu có 12 bệnh nhân nghi ngờ mắc thiếu enzym 5-reductase type 2 có đặc điểm lâm sàng được thể hiện trong
Bảng 1
12/12 bệnh nhân là nam có bộ nhiễm sắc thể
46, XY, không phát hiện bất thường về mặt nhiễm sắc thể Dấu hiệu lâm sàng không phân biệt được nam và nữ ngay từ khi mới sinh khiến 6/12 bệnh nhân được cho là nữ Hiện tại, các bệnh nhân đều có dương vật nhỏ hơn nhiều so
Trang 4với tuổi, bìu chẻ đôi, lỗ đái thấp ở gốc dương
vật, 1/12 bệnh nhân ẩn tinh hoàn một bên (bệnh
nhân số 4) Bốn bệnh nhân là anh em trong hai
gia đình, bệnh nhân số 7 và 10 là hai anh em
ruột, bệnh nhân số 8 và 9 là anh em ruột, 8 bệnh
nhân còn lại trong gia đình chỉ có chị gái, em gái
không phát hiện bất thường về rối loạn phát
triển giới tính Hai bệnh nhân 11 và 12 chưa xuất
hiện dấu hiệu dậy thì mặc dù đã 13 tuổi
Bệnh nhân số 6 chưa làm xét nghiệm Nồng
độ testosterone và LH cao ở bệnh nhân số 4
Nồng độ FSH của 12/12 bệnh nhân trong giới
hạn bình thường (Bảng 2)
Kết quả định lượng steroid niệu bằng GC-MS
12/12 bệnh nhân có tỷ lệ 5α-THF/THF thấp
hơn khoảng tham chiếu (Bảng 3)
Tỷ lệ An/Et thấp ở 6 bệnh nhân có độ tuổi 6-13, tỷ lệ An/Et không xác định ở bệnh nhân dưới 6 tuổi do nồng độ An và Et dưới giới hạn định lượng
Bảng 1: Đặc điểm lâm sàng bệnh nhân thiếu 5α-reductase type 2
Bệnh
nhân
có dấu hiệu
GC-MS
1 Đỗ Đăng Qu 46, XY Khi sinh Ngoại hình nam, dương vật rất nhỏ 0,5cm, lỗ đái thấp 6 tháng
2 Nguyễn Gia B 46, XY Khi sinh Dương vật <1cm, lỗ đái thấp, bìu chẻ đôi giống với nữ 2 tuổi
3 Nguyễn Viết H 46, XY Khi sinh Ngoại hình nam, dương vật nhỏ <1cm, bìu chẻ đôi, lỗ đái thấp 4 tuổi
4 Phạm Thanh Ph 46, XY Khi sinh Dương vật <1cm, lỗ đái thấp, bìu chẻ đôi, ẩn tinh hoàn trái 2 tuổi
6 Lê Công Trí Ngh 46, XY Khi sinh Dương vật nhỏ, lỗ đái thấp ở gốc dương vật 5 tuổi
7 Trần Nguyễn H 46, XY Khi sinh Dương vật nhỏ, lỗ đái thấp thể gốc dương vật, bìu chẻ đôi 6 tuổi
8 Đỗ Tiến Thg 46, XY Khi sinh Ngoại hình nam, dương vật nhỏ, bìu chẻ đôi, lỗ đái thấp 5 tuổi
9 Đỗ Tiến Th 46, XY Khi sinh Ngoại hình nam, dương vật nhỏ, bìu chẻ đôi, lỗ đái thấp 8,5 tuổi
10 Trần Anh V 46, XY Khi sinh Dương vật nhỏ, lỗ đái thấp thể nặng ở gốc dương vật 11 tuổi
11 Nguyễn Đức A 46, XY Khi sinh Ngoại hình nam, dương vật ngắn <2cm, bìu chẻ đôi, lỗ đái thấp 13 tuổi
12 Vi Thị Th 46, XY Khi sinh Ngoại hình nữ, dương vật teo nhỏ <1cm, bìu chẻ đôi, lỗ đái thấp 12,3 tuổi
Bảng 2: Đặc điểm xét nghiệm bệnh nhân thiếu 5α-reductase type 2
Bệnh
nhân
2 2 tuổi < 0,087 < 0,70 0,403 < 4,0 < 0,1 <0,02- 0,50
3 4 tuổi < 0,087 < 0,70 0,84 < 4,0 <0,1 < 0,02-0,50
5 5 tuổi < 0,087 < 0,70 0,56 < 4,0 0,04 <0,02- 0,50
7 5 tuổi < 0,087 < 0,70 0,71 < 4,0 0,02 < 0,02-0,50
8 6 tuổi < 0,087 < 0,70 1,04 < 4,0 0,223 <0,02- 0,50
9 5 tuổi < 0,087 < 0,70 1,49 0,3 -10,0 0,358 < 0,02-3,6
10 8,5 tuổi < 0,087 <0,07 – 4,51 2,02 0,3 -10,0 0,09 0,1- 5,7
12 13 tuổi < 0,087 0,07 – 27,26 2,38 0,3 -10,0 0,519 0,1 -5,7
* Giá trị tham chiếu của Mayo Clinic (Mayo medical laboratories) cho trẻ em.
Bảng 3: Steroid niệu ở bệnh nhân thiếu 5α-reductase type 2
Bệnh
THF (µmol/L)
5α-THF (µmol/L)
(µmol/L)
Et (µmol/L)
Tỷ lệ An/Et
Trang 5Bệnh
THF (µmol/L)
5α-THF (µmol/L)
(µmol/L)
Et (µmol/L)
Tỷ lệ An/Et
1,0-2,8
KXĐ: không xác định do nồng độ thấp dưới giới hạn phát hiện BN: kết quả của bệnh nhân
Tham chiếu: giá trị tham chiếu xây dựng được từ 103 trẻ nam bình thường từ 3 tháng đến 12 tuổi tại khoa Hóa sinh – Bệnh viện Nhi Trung ương
Sắc ký đồ mẫu bình thường
Sắc ký đồ (hình 1) có các đỉnh xuất hiện lần
lượt theo thứ tự thời gian lưu tăng dần trong đó
đỉnh THF (10) và 5α-THF (11) rất rõ trên sắc ký
đồ và so với chuẩn nội
A1: Nội chuẩn Androstanol 8: Androstentriol (A3)
1: Androsterone (An) 9: Tetrahydrocortisone
(THE) 2: Etiocholanolone (Et) 10: Tetrahydrocortisol
(THF) 3: Dehyroepiandrosterone
(DHEA)
11: 5α-tetrahydrocortisol (5α-THF) 4: 11 Keto-androsterone
(11-Keto An)
12: α-Cortolone 5: 11-hydroxy androsterone
(11-OH An)
13: β-Cortol 6: Pregnanediol (PD) 14: β-Cortolone
7: Pregnanetriol (PT) 15: α-Cortol
X: là chất chưa xác định, không phải sản phẩm cần định lượng
Hình 1: Sắc ký đồ mẫu chuẩn
Sắc ký đồ bệnh nhân thiếu 5 α- reductase type 2
Hình 2: Mẫu bình thường
Hình 2 Mẫu bình thường có đỉnh THE và
THF, 5α-THF rất rõ
Hình 3: Mẫu thiếu 5α-reductase type 2
Hình 3 Mẫu thiếu 5α-reductase có đỉnh THE
và THF rất rõ trong khi đỉnh 5α-THF rất thấp Đỉnh 5α-THF thấp hơn rất nhiều so với THF, trong khi các sản phẩm chuyển hóa cortisol như THE, THF, cortolone và cortol bình thường
Trang 6Hình ảnh bộ phận sinh dục trẻ mắc thiếu
enzym 5α-reductase type 2
Hình 4: Bộ phận sinh dục bệnh nhân số 2
Hình 4 bộ phận sinh dục trẻ nam, 3 tuổi gần
giống với bộ phận sinh dục nữ, dương vật nhỏ,
bìu chẻ đôi, lỗ đái thấp, không có bìu rõ ràng
Hình 5: Bộ phận sinh dục bệnh nhân số 12
Hình 5 bộ phận sinh dục trẻ nam, 12,3 tuổi có
dương vật teo nhỏ, bìu chẻ đôi, lỗ đái thấp ở gốc
dương vật Chưa mọc lông mu, chưa có dấu
hiệu dậy thì
BÀN LUẬN
Trên thế giới, nhiều nghiên cứu đã ứng dụng
kỹ thuật định lượng steroid niệu bằng GC-MS
để chẩn đoán thiếu enzym 5α-reductase type 2
nhờ mẫu hình sắc ký đồ đặc trưng và tỷ lệ chẩn
đoán đặc hiệu Ở Việt Nam, kỹ thuật định lượng
steroid niệu bằng GC-MS được ứng dụng để
chẩn đoán tăng sản thượng thận bẩm sinh do
thiếu 21-hydroxylase, 11β-hydroxylase(2)
Đặc điểm lâm sàng
12/12 bệnh nhân có dấu hiệu là bộ phận sinh
dục không rõ ràng ngay từ khi sinh do dương
vật rất nhỏ, bìu chẻ đôi, lỗ đái thấp gần giống bộ
phận sinh dục nữ Ngoại hình 11/12 bệnh nhân
là nam và 1/12 bệnh nhân là nữ mặc dù nhiễm sắc thể của 12 bệnh nhân là 46, XY Do thiếu hụt enzym 5α-reductase type 2 nên testosterone không chuyển thành 5α-DHT có tác dụng mạnh hơn nhiều lần so với testosterone trên thụ thể của androgen tại tuyến tiền liệt, bộ phận sinh dục nam Cả testosterone và 5α-DHT gây ra các dấu hiệu nam hóa và phát triển các đặc tính sinh dục phụ khi dậy thì Bệnh nhân thiếu 5α-reductase type 2 có nồng độ 5α-DHT thấp nên các dấu hiệu nam hóa không hoàn toàn, tinh hoàn không xuống bìu, dương vật nhỏ kém phát triển, chậm hoặc không có dấu hiệu dậy thì như mọc lông mu, mùi cơ thể, thay đổi giọng nói, cơ bắp phát triển
Đặc điểm xét nghiệm
Ở bảng 2 cho thấy nồng độ testosterone, LH
cao ở 2/12 bệnh nhân, trong khi đó nồng độ FSH trong giới hạn bình thường ở 12/12 bệnh nhân Tuy nhiên, có 2 bệnh nhân nam 12-13 tuổi nhưng các đặc tính sinh dục phụ thứ phát chưa xuất hiện như mọc lông mu, có mùi cơ thể, giọng nói thay đổi Các xét nghiệm hormon trong máu thay đổi không đặc hiệu trong thiếu enzym 5α-reductase type 2 ở trẻ em
Đặc điểm phân tích steroid niệu bằng sắc ký khí khối phổ
Mẫu hình sắc ký đồ trẻ khỏe mạnh hình 1 không có đỉnh bất thường, hai đỉnh THF và 5α-THF rõ ràng với cường độ tín hiệu ít chênh lệch hay 5α-THF thường cao bằng hoặc hơn THF Trong khi đó tất cả 12/12 bệnh nhân thiếu 5α-reductase type 2 đều có mẫu hình sắc ký đồ với đỉnh 5α-THF thấp hơn rõ rệt so với THF tương
tự công bố các tác giả trên thế giới(5,8)
Điển hình là trong Hình 2 sắc ký đồ bệnh
nhân thiếu 5α-reductase type 2 (bệnh nhân 12) với đặc trưng là đỉnh 5α-THF thấp hơn rất nhiều so với THF, đồng thời đỉnh An cũng thấp hơn đỉnh Et Ở bệnh nhân thiếu reductase type 2 còn có thể có tỷ lệ An/Et, 5α-THB/THB thấp tuy nhiên chúng tôi chưa định lượng được THB và 5 α-THB
Trang 7Bảng 2 cho thấy nồng độ THF bình thường
và 5α-THF rất thấp ở 12/12 bệnh nhân Nồng độ
androsterone và etiocholanolone rất thấp dưới
giới hạn phát hiện ở 6 bệnh nhân từ 1 đến 6 do
bệnh nhân còn nhỏ có nồng độ testosterone máu
thấp nên sản phẩm chuyển hóa của testosterone
trong nước tiểu rất thấp Bệnh nhân 4, 5, 6, 7 có
nồng độ androsterone thấp và etiocholanolone
cao hơn androsterone Tỷ lệ 5α-THF/THF thấp ở
các bệnh nhân phù hợp với tiêu chuẩn chẩn
đoán mà Angle On Kie Chan và cộng sự mô
tả(3,4) Tỷ lệ An/Et thấp ở 6 bệnh nhân từ 6-13
tuổi, tỷ lệ An/Et thấp được các tác giả thấy ở
bệnh nhân thiếu 5α-reductase type 2, tuy nhiên
OK Chan nhận thấy ở trẻ < 3 tháng tuổi khi các
sản phẩm chuyển hóa steroid rất thấp thì không
sử dụng kỹ thuật định lượng steroid niệu trong
chẩn đoán thiếu 5α-reductase type 2 Có thể sử
dụng tỷ lệ An/Et, 5α-THF/THF và 5α-THB/THB
để chẩn đoán thiếu hụt 5α-reductase type 2 tuy
nhiên tỷ lệ 5α-THF/THF thường được sử dụng
nhiều nhất và giúp phân biệt rối loạn phát triển
giới tính do không nhạy cảm với androgen
Tại Hồng Kông từ 2003-2011 có 16 bệnh
nhân được chẩn đoán thiếu 5α-reductase type 2
bằng kỹ thuật GC-MS và phân tích gen(4) Tại
Indonesia, năm 2003 một ca lâm sàng thiếu
5α-reductase type 2 đầu tiên được công bố dựa vào
đo nồng độ testosterone và 5α-DHT trước và sau
test kích thích bằng hCG(8) Tại Việt Nam, đây là
12 trường hợp thiếu 5α-reductase type 2 đầu tiên
được công bố dựa vào kết quả định lượng
steroid niệu bằng kỹ thuật GC-MS Việc chẩn
đoán 5α-reductase type 2 sẽ giúp các bác sỹ tiên
lượng và điều trị hiệu quả hơn
KẾT LUẬN
12 bệnh nhân nghi ngờ mắc thiếu enzym
5α-reductase type 2 có đặc điểm:
Lâm sàng: bệnh nhân nam, nhiễm sắc thể 46,
XY Bộ phận sinh dục ngoài không rõ ràng với
dương vật nhỏ, lỗ đái thấp ở gốc dương vật, bìu
chẻ đôi
Nồng độ hormon testosterone, FSH, LH bình thường ở 11/12 bệnh nhân, một bệnh nhân có nồng độ testosterone và LH cao Định lượng steroid niệu bằng GC-MS có tỷ lệ 5α-THF/THF thấp ở 12/12 bệnh nhân và tỷ lệ An/Et thấp ở 6 bệnh nhân > 6 tuổi so với khoảng tham chiếu
Lời cảm ơn: Chúng tôi xin cảm ơn Ban giám đốc bệnh
viện Nhi trung ương, khoa xét nghiệm Hóa sinh, khoa Nội tiết – Chuyển hóa – Di truyền bệnh viện Nhi Xin cảm ơn khoa phẫu thuật Nhi – bệnh viện HN Việt Đức, tổ chức Thiện Nhân và những người bạn đã cùng thực hiện nghiên cứu
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Trần Thị Ngọc Anh, Trần Thị Chi Mai, Trần Minh Điển (2017) Thẩm định quy trình định lượng steroid niệu bằng kỹ thuật
sắc ký khí khối phổ Y học TP Hồ Chí Minh, tập 21: 73-78
2 Trần Thị Ngọc Anh, Trần Thị Chi Mai, Trần Minh Điển, Vũ Chí Dũng (2017) Ứng dụng kỹ thuật định lượng steroid niệu bằng phương pháp sắc ký khí-khối phổ trong chẩn đoán tăng
sản thượng thận bẩm sinh Tạp chí Y học Việt Nam, tập 458:
75-84
3 Angela K Lucas-Herald (2015) The pitfalls associated with urinary steroid metabolite ratios in children undergoing
investigations for suspected disorders of steroid synthesis, Int J Pediatr Endocrinol: 1-10
4 Chan AO, Shek CC (2012) Urinary steroid profiling in the diagnosis of congenital adrenal hyperplasia and disorders of sex development: Experience of a urinary steroid referral
centre in Hong Kong Clinical Biochemistry 46: 327-334
5 Chan AO, But BW, Lee CY, Lam YY, Ng KL, Tung JY, Kwan
EY, Chan YK, Tsui TK, Lam AL, Tse WY, Cheung PT, Shek CC (2013) Diagnosis of 5α-reductase type 2 deficiency: is
measurement of dihydrotestosterone essential? Clinical Chemistry 59:798-806
6 Clinical Guidelines for the Management of Disorders of sex development in childhood Copyright 2006 Intersex society of North America
7 Imperato McGinley J, Gautier T, Peterson RE, Shackleton C (1986) The prevalance of 5 α-reductase deficiency in children
with ambiguous genitalia in the Domenican Republic J Urol
136:867
8 Odame I, Donaldson MDC, Wallace AM, Cochran W, Smith PJ (1992) Early diagnosis and management of 5α-reductase
deficiency Archives of Disease Childhood: 67: 720-723
9 Krone N, Beverly AH, Gareth GL, Paul MS, Arlt W and Shackleton CHL (2010) Gas chromatography/mass spectrometry (GC/MS) remains a preeminent discovery tool in clinical steroid investigations even in the era of fast liquid
chromatography tandem mass spectrometry (LC/MS/MS) J Steroid Biochem Mol Biol 121, 496-504
Ngày phản biện nhận xét bài báo: 04/12/2018 Ngày bài báo được đăng: 20/04/2019