Khảo sát tình hình sử dụng vị thuốc cổ truyền, phân tích được sự chuyển dịch trong phân nhóm ABC của vị thuốc cổ truyền từ năm 2015 đến năm 2017.
Trang 1KHẢO SÁT TÌNH HÌNH SỬ DỤNG VỊ THUỐC CỔ TRUYỀN
TẠI VIỆN Y DƯỢC HỌC DÂN TỘC - THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRONG THỜI GIAN NĂM 2015 - 2017
Trần Thị Thanh Hương * , Nguyễn Thị Hải Yến ** , Võ Thị Diệu Tuyết ** , Lê Đặng Tú Nguyên ** ,
Phạm Đình Luyến ** , Trần Hùng **
TÓM TẮT
Mở đầu: Nhu cầu chăm sóc sức khỏe bằng việc sử dụng thuốc cổ truyền đang trở thành một xu hướng
lựa chọn trong điều trị của người dân Việt Nam Việc đảm bảo cung ứng vị thuốc cổ truyền đầy đủ, kịp thời, đáp ứng nhu cầu sử dụng là một trong những vấn đề có ý nghĩa thực tiễn quan trọng tại Viện Y Dược
học Dân tộc - TP Hồ Chí Minh
Mục tiêu: Khảo sát tình hình sử dụng vị thuốc cổ truyền, phân tích được sự chuyển dịch trong phân
nhóm ABC của vị thuốc cổ truyền từ năm 2015 đến năm 2017
Phương pháp nghiên cứu: Hồi cứu dữ liệu từ nguồn dữ liệu hành chánh để khảo sát tình hình sử
dụng vị thuốc cổ truyền tại Viện Y Dược học Dân tộc - TP Hồ Chí Minh trong thời gian từ năm 2015 đến năm 2017
Kết quả: Giá trị vị thuốc cổ truyền theo nguồn gốc giảm dần theo thứ tự Bắc, Bắc-Nam, Nam Nhóm
tác dụng dược lý chiếm số lượng cao là Phát tán phong thấp; Thanh nhiệt giải độc; Trừ thấp lợi thủy; Hoạt huyết, khử ứ; Bổ âm, bổ huyết; Bổ dương, bổ khí; và nhóm có giá trị cao là Bổ dương, bổ khí; An thần; Chỉ huyết; Hoạt huyết khử ứ; Bổ huyết; Bổ khí Bộ phận dùng có số lượng lớn là rễ, thân rễ, quả; và có giá trị cao là rễ, rễ củ, quả thể nấm Nhóm A chỉ với 19 - 25 vị thuốc cổ truyền, từ 10,9% đến 13,5% tổng số lượng, chiếm từ 69,8% đến 70,4% tổng giá trị
Kết luận: Nghiên cứu đã xác định các nhóm vị thuốc cổ truyền có vai trò quan trọng, đưa ra đề xuất
nâng cao công tác cung ứng thuốc
Từ khóa: Vị thuốc cổ truyền, phân tích ABC, Viện Y Dược học Dân tộc, TP Hồ Chí Minh
ABSTRACT
SURVEY ON USE OF TRADITIONAL HERBAL MEDICINE
AT TRADITIONAL MEDICINE INSTITUTE - HO CHI MINH CITY IN THE PERIOD 2015 – 2017
Tran Thi Thanh Huong, Nguyen Thi Hai Yen, Vo Thi Dieu Tuyet, Le Dang Tu Nguyen,
Pham Dinh Luyen, Tran Hung
* Ho Chi Minh City Journal of Medicine * Supplement of Vol 23 - No 2- 2019: 450 – 455
Introduction: The demand for health care using traditional medicine is becoming a trend in
treatment’s choice for Vietnamese people Ensuring to supply traditional herbal medicines sufficient and timely to satisfy the demand is one of the important practical issues at the Traditional Medicine Institute - HCMC
Objectives: To survey the use of traditional herbal medicine, analyze the changes in the ABC group of
traditional herbal medicine in the period 2015 - 2017
* Viện Y Dược học Dân tộc Thành phố Hồ Chí Minh
** Khoa Dược, Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
Tác giả liên lạc: PGS TS Phạm Đình Luyến ĐT: 0908481109 Email: dinhluyen@ump.edu.vn
Trang 2Method: Retrospective data from administrative database to survey on realistic usage of traditional
herbal medicine at the Traditional Medicine Institute - HCMC from the year of 2015 to 2017
Results: The value of traditional herbal medicines by descent is in the order of North, North-South and
South Group pharmacological effects of high numbers: low rheumatism; heat detoxification; Low-margin hydropower; enhance blood circulation; add Qi; Group of pharmacological effects of high value: add Qi; sedative; stop bleeding; congestion of blood; blood donation Parts used in large quantities are mainly roots, rhizomes, fruits; High value components: roots, tuberous root, mushrooms Group A with 19 - 25 traditional herbal medicines, ranging from 10.9% to 13.5% of the total quatity, accounting for 69.8% to 70.4% of the total value
Conclusion: The research has identified the traditional drug groups play an important role, proposed
to improve the supply of medicines
Key words: Traditional medicine, ABC analysis, Traditional Medicine Institute, HCMC
ĐẶT VẤN ĐỀ
Thuốc là chế phẩm có chứa dược chất hoặc
dược liệu dùng cho người nhằm mục đích
phòng bệnh, chẩn đoán bệnh, chữa bệnh, điều
trị bệnh, giảm nhẹ bệnh, điều chỉnh chức năng
sinh lý cơ thể người bao gồm thuốc hóa dược,
thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền, vắc xin và
sinh phẩm(3) Vì vậy, thuốc nói chung và thuốc
cổ truyền nói riêng, đóng vai trò hết sức quan
trọng trong công tác bảo vệ sức khỏe nhân dân
Tại Viện Y Dược học Dân tộc - TP Hồ
Chí Minh, bên cạnh dược liệu thì vị thuốc cổ
truyền (VTCT), được chế biến theo lý luận
và phương pháp của y học cổ truyền, là một
yếu tố cốt lõi cấu thành thuốc cổ truyền
dùng để phòng bệnh, chữa bệnh bằng
phương pháp y học cổ truyền Đồng thời,
trên thế giới việc sử dụng thuốc cổ truyền
ngày càng tăng và nhu cầu chăm sóc sức
khỏe bằng việc sử dụng thuốc cổ truyền
cũng đang trở thành một xu hướng lựa chọn
trong điều trị của người dân Việt Nam Việc
cung ứng đầy đủ và kịp thời thuốc cổ truyền
vừa là nhiệm vụ vừa là thách thức của công
tác dược bệnh viện, nhất là đối với Viện Y
Dược học Dân tộc, một đơn vị dẫn đầu
phương pháp y học cổ truyền(2) Chính vì vậy, việc đảm bảo dược liệu và VTCT đầy
đủ, kịp thời, đáp ứng nhu cầu sử dụng của người bệnh là một trong những vấn đề có ý nghĩa thực tiễn quan trọng cho việc cung ứng thuốc tại Viện Y Dược học Dân tộc Do đó, nghiên cứu được thực hiện để khảo sát và phân tích tình hình sử dụng VTCT tại Viện Y Dược học Dân tộc - TP Hồ Chí Minh trong thời gian từ năm 2015 đến năm 2017
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu hồi cứu dữ liệu để khảo sát tình hình sử dụng VTCT thông qua các dữ liệu hành chánh về VTCT tại Viện Y Dược học Dân tộc - TP Hồ Chí Minh trong thời gian từ năm
2015 đến năm 2017
Nội dung nghiên cứu
Nghiên cứu phân tích số lượng và giá trị của các vị thuốc cổ truyền được phân loại theo (i) nguồn gốc; (ii) nhóm tác dụng dược lý; (iii)
bộ phận dùng, cụ thể:
(i) VTCT được phân loại thành 3 nguồn gốc:
Bắc: là các VTCT được nhập khẩu;
Nam: là các VTCT được chế biến trong nước; Bắc - Nam: là các VTCT có thể sử dụng thay thế giữa nguồn gốc Bắc và Nam được
Trang 3việc Ban hành Danh mục thuốc y học cổ
truyền chủ yếu sử dụng tại các cơ sở khám
chữa bệnh(4)
(ii) VTCT được phân loại thành 31 nhóm
tác dụng dược lý theo lý luận của YHCT được
quy định tại Thông tư số 12/2010/TT-BYT(4)
(iii) Bộ phận dùng của VTCT sẽ được
phân loại theo tình hình thực tế tại Viện như
rễ, thân rễ, lá và các bộ phận dùng khác
Nghiên cứu áp dụng kỹ thuật phân tích
ABC và theo dõi sự chuyển đổi nhóm của
các vị thuốc cổ truyền(1) Với tỷ lệ về giá trị
của các nhóm được quy định như sau:
Nhóm A: chiếm 75 - 80% tổng giá trị VTCT;
Nhóm B: chiếm 15 - 20% tổng giá trị VTCT;
Nhóm C: chiếm 5 -10% tổng giá trị VTCT
Nghiên cứu quy ước đối với tác dụng
dược lý, nhóm khác là nhóm có số lượng <10,
tỷ lệ giá trị <6% Đối với bộ phận dùng, nhóm
khác là nhóm có số lượng <20, tỷ lệ giá trị <8%
Phân tích số liệu
Nghiên cứu sử dụng phần mềm Microsoft
Excel 2013 để xử lý và phân tích số liệu Chi
phí trong giai đoạn 2015-2017 (VND) được
quy về chi phí năm 2017 sử dụng chỉ số giá tiêu dùng (Consumer Price Index - CPI) Số liệu được phân tích theo phương pháp thống
kê mô tả
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Tình hình sử dụng vị thuốc cổ truyền theo nguồn gốc
VTCT có nguồn gốc Nam chiếm ưu thế với tỷ lệ số lượng cao nhất lần lượt qua các năm là 35,8%, 38,2%, 41,3% Trong từng năm, chiếm giá trị cao nhất là VTCT nguồn gốc Bắc, kế tiếp là nguồn gốc Bắc-Nam, cuối cùng là nguồn gốc Nam Vị thuốc cổ truyền nguồn gốc Bắc được nhập khẩu tuy
có số lượng không nhiều nhưng lại có giá trị cao nhất, vì vậy cần kiểm soát chặt chẽ các vị thuốc thuộc nhóm này Ngoài ra, kết quả phân tích cũng cho thấy VTCT nguồn gốc Nam chiếm số lượng ưu thế nhưng lại
có giá trị thấp nhất, do đó nên ưu tiên sử dụng VTCT nguồn gốc Nam (Bảng 1)
Bảng 1: Cơ cấu số lượng và giá trị (tỷ VND) vị thuốc cổ truyền trong thời gian năm 2015 - 2017
Tình hình sử dụng vị thuốc cổ truyền theo
nhóm tác dụng dược lý
Tổng số nhóm tác dụng dược lý tăng vào
giai đoạn 2015 - 2016 (từ 176 lên 217 VTCT), và
giảm vào giai đoạn 2016 - 2017 (217 giảm còn
201 VTCT) Về số lượng, các nhóm tác dụng
dược lý chiếm số lượng cao: Phát tán phong
thấp; Thanh nhiệt giải độc; Trừ thấp lợi thủy;
Hoạt huyết, khử ứ; Bổ âm, bổ huyết; Bổ
dương, bổ khí 6 nhóm này chiếm hơn 30,0% tổng số lượng mỗi năm Xét về giá trị, các nhóm tác dụng dược lý có giá trị cao: Bổ dương, bổ khí; An thần; Chỉ huyết; Hoạt huyết khứ ứ; Bổ huyết; Bổ khí 6 nhóm vừa nêu trên chiếm hơn 50,0% giá trị mỗi năm Riêng nhóm phát tán phong thấp tuy có số lượng cao
nhưng có giá trị khá thấp (Bảng 2)
Trang 4Bảng 2: Cơ cấu số lượng và giá trị (tỷ VND) sử dụng của VTCT theo nhóm tác dụng dược lý trong thời
gian năm 2015 - 2017
Tình hình sử dụng vị thuốc cổ truyền theo bộ
phận dùng
Các VTCT được phân loại dựa trên 60 bộ
phận dùng khác nhau, các bộ phận dùng chiếm
tỷ lệ số lượng ưu thế là rễ, thân rễ, quả Chỉ với 3
bộ phận này lại chiếm gần 40,0% tổng số lượng
bộ phận dùng mỗi năm (Bảng 3) Các bộ phận
dùng có giá trị cao là rễ, quả thể nấm và rễ củ
Chỉ riêng 3 bộ phận dùng này đã chiếm hơn
50,0% tổng giá trị trong từng năm, cụ thể chiếm
63,4% vào năm 2015, chiếm 56,3% vào năm 2016,
chiếm 52,8% vào năm 2017 Bộ phận dùng rễ có
số lượng và giá trị cao nhất, cho thấy rễ là bộ phận dùng phổ biến, được ưa chuộng tại Viện,
do đó cần được đặc biệt chú trọng
Mặc dù thân rễ và quả có số lượng cao nhưng giá trị lại thấp, cho thấy hai bộ phận dùng này được sử dụng nhiều trong các thuốc cổ truyền và không chiếm giá trị lớn trong ngân sách mua sắm VTCT Bên cạnh đó, quả thể nấm
và rễ củ lại có giá trị cao nhưng lại không chiếm
tỷ trọng cao về số lượng, chính vì lý do này Viện cần giám sát sử dụng chặt chẽ hơn đối với hai bộ phận nêu trên
Bảng 3: Cơ cấu số lượng và giá trị sử dụng (tỷ VND) vị thuốc cổ truyền theo bộ phận dùng trong thời gian
năm 2015 - 2017
Trang 5Phân tích ABC
Đây là nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam áp
dụng phương pháp phân tích ABC cho VTCT, kết
quả phân tích cho thấy VTCT cũng tuân theo quy
luật của phương pháp ABC, điển hình là nhóm A
chỉ với 19 - 25 VTCT, dao động từ 10,9% đến
13,5% tổng số lượng, chiếm từ 69,8% đến 70,4%
tổng giá trị, trong khi đó, hơn 150 vị thuốc còn lại
chỉ chiếm khoảng 30,0% tổng giá trị (Bảng 4)
Bảng 4: Phân tích ABC vị thuốc cổ truyền trong
thời gian năm 2015 - 2017 (tỷ VND)
Nhóm
Năm 2015 Năm 2016 Năm 2017
N (%) Giá trị
(%) N (%)
Giá trị
(%) N (%)
Giá trị
(%)
(10,9)
1,5
(69,8)
21
(11,7)
9,7
(70,2)
25
(13,5)
21,8
(70,4)
B (16,0) 28 (20,4) 0,4 (15,5) 28 (20,1) 2,8 (17,3) 32 (20,7) 6,4
(73,1)
0,2
(9,8)
131
(72,8)
1,3
(9,7)
128
(69,2)
2,7
(8,9)
Đánh giá sự thay đổi cơ cấu vị thuốc cổ
truyền theo phân tich ABC
Từ năm 2015 đến năm 2016
Tăng bậc: Có 2 VTCT bậc lên nhóm A là nhóm
chi phí cao, 4 VTCT tăng bậc lên nhóm B là nhóm
chi phí trung bình Các vị thuốc tăng bậc thuộc
nhóm thanh nhiệt giải độc, bổ dưỡng, bình can tức phong, thu liễm cố sáp
Giảm bậc: Có 2 VTCT giảm bậc xuống nhóm C là nhóm có chi phí thấp, 2 vị thuốc này thuộc nhóm thanh nhiệt giải độc và chỉ huyết
Bảng 5: Sự thay đổi cơ cấu vị thuốc cổ truyền theo
phân tích ABC từ năm 2015 đến năm 2016
Năm 2016
japonici
Radix Rehmanniae glutinosae Herba Asari Fructus Corni officinalis
Từ năm 2016 đến năm 2017
Tăng bậc: Có 7 VTCT tăng bậc lên nhóm A là nhóm chi phí cao, 8 VTCT tăng bậc lên nhóm B là nhóm chi phí trung bình Các vị thuốc này thuộc nhóm bổ dưỡng, giải biểu, an thần, lợi thủy Giảm bậc: Có 3 VTCT giảm bậc xuống nhóm
B là nhóm chi phí trung bình, 1 VTCT giảm bậc xuống nhóm C là nhóm chi phí thấp Các vị thuốc này thuộc nhóm thanh nhiệt táo thấp
Từ sự thay đổi cơ cấu VTCT theo phân tích ABC cho thấy có sự chuyển dịch tăng cường sử dụng các nhóm bổ dưỡng, an thần, thanh nhiệt giải độc và giảm sử dụng nhóm thanh nhiệt táo thấp Các nhóm còn lại có sự thay đổi không đáng kể
Bảng 6: Sự thay đổi cơ cấu vị thuốc cổ truyền theo phân tích ABC từ năm 2016 đến năm 2017
Năm 2017
Radix Saposhnikoviae divaricatae
Radix Angelicae pubescentis
Radix Ledebouriellae
Rhizoma Alismatis Rhizoma Curcumae longae
Trang 6BÀN LUẬN
Cơ cấu số lượng của các vị thuốc Nam là các
VTCT được chế biến trong nước chiếm tỷ trọng
lớn, nhưng các vị thuốc Bắc là các VTCT được
nhập khẩu lại có giá trị sử dụng cao hơn Bên
cạnh đó, với việc sử dụng vị thuốc Nam tăng
liên tục trong vòng 3 năm có thể ngoại suy được
việc tin tưởng lựa chọn kê đơn của các bác sĩ do
nhận thấy được hiệu quả trong sử dụng của các
vị thuốc này Do đó, Viện Y Dược học Dân tộc
nên có các chính sách chuyển dần từ việc sử
dụng vị thuốc Bắc sang vị thuốc Nam để giảm
thiểu chi phí sử dụng mà không làm giảm đi
hiệu quả điều trị cho người bệnh
Kết quả phân tích VTCT theo phân loại
nhóm tác dụng dược lý cho thấy trong 31 nhóm,
bao gồm Phát tán phong hàn; Phát tán phong
nhiệt; Phát tán phong thấp; Trừ hàn; Thanh nhiệt
táo thấp; Hồi dương cứu nghịch; Thanh nhiệt
giải thử; Thanh nhiệt giải độc; Thanh nhiệt tả
hỏa; Thanh nhiệt lương huyết; Trừ đàm; Chỉ ho
bình suyễn; Bình can tức phong; An thần; Trừ
thấp lợi thủy; Khai khiếu; Hành khí; Hoạt huyết,
khử ứ; Chỉ huyết; Trục thủy; Tả hạ, nhuận hạ;
Hóa thấp tiêu đạo; Thu liễm, cố sáp; An thai;
Dùng ngoài; Bổ huyết; Bổ âm, bổ huyết; Bổ
dương, bổ khí; Bổ âm; Bổ dương; Bổ khí thì Viện
Y Dược học Dân tộc chủ yếu sử dụng các VTCT
thuộc nhóm bổ huyết, hoạt huyết, đều này hoàn
toàn phù hợp với lý luận điều trị bằng YHCT
của Viện Do đó, Viện cần phải kiểm soát chặt
chẽ việc sử dụng của các VTCT nhóm này
Kết quả phân tích ABC cho VTCT cũng góp
phần quan trọng giúp Viện có cơ sở khoa học để
xây dựng danh mục VTCT cho các năm sắp tới Kết
quả nghiên cứu về ABC cho các kết quả tương tự
như việc phân tích trong trường hợp tân dược, cụ
thể VTCT vẫn tuân theo các nguyên lý phân bố về
số lượng và giá trị Do đó, việc triển khai áp dụng
kỹ thuật phân tích này cho các công tác của Hội
đồng thuốc và điều trị sắp tới là hoàn toàn hợp lý
Ngoài ra, nghiên cứu ghi nhận được sự tăng bậc từ
nhóm C sang nhóm A của vị thuốc Phòng phong (Radix Saposhnikoviae divaricatae) từ năm 2016 sang năm 2017 và 21 vị thuốc có sự tăng bậc khác
từ nhóm giá trị thấp sang nhóm giá trị cao hơn Cùng với việc phân tích ABC tổng quát về VTCT, việc ghi nhận sự chuyển dịch về bậc này rất quan trọng, giúp Viện quản lý hiệu quả hơn việc cung ứng các VTCT một cách đầy đủ và hợp lý
Mặc dù đã giải quyết tốt mục tiêu khảo sát tình hình sử dụng vị thuốc cổ truyền, phân tích được sự thay đổi trong cơ cấu sử dụng vị thuốc cổ truyền từ năm 2015 đến năm 2017, nhưng nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế có thể kể đến như nghiên cứu chỉ tập trung phân tích theo số lượng
và giá trị theo kỹ thuật ABC mà chưa phân tích được các yếu tố ảnh hưởng khác như mô hình bệnh tật, phác đồ điều trị, phương thức chế biến
vị thuốc cổ truyền, …Vì vậy, trong thời gian sắp tới cần mở rộng nghiên cứu thêm các vấn đề liên quan khác để bổ sung hoàn thiện các cơ sở khoa học cho công tác cung ứng thuốc cổ truyền nhằm phục vụ tốt việc chăm sóc sức khỏe người dân, đảm bảo tính kịp thời, hiệu quả và kinh tế
KẾT LUẬN
Nghiên cứu đã xác định các nhóm VTCT có vai trò quan trọng, góp phần giúp cho Hội đồng thuốc và điều trị có cái nhìn tổng thể về tình hình
sử dụng VTCT tại Viện Ngoài ra nghiên cứu còn
là cơ sở để xem xét khi thực hiện các bước lựa chọn, mua sắm trong công tác cung ứng thuốc tại Viện Y Dược học Dân tộc - TP Hồ Chí Minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ Y tế (2012) Thông tư số 21/2013/TT-BYT quy định về tổ chức và hoạt động của Hội đồng Thuốc và điều trị trong các bệnh viện
2 Bộ Y tế (2007) Quản lý và kinh tế dược, Nhà xuất bản Y học
4 Bộ Y tế (2010) Thông tư số 12/2010/TT-BYT Danh mục thuốc y học cổ truyền chủ yếu sử dụng tại các cơ sở khám chữa bệnh
Ngày phản biện nhận xét bài báo: 01/11/2018