Nghiên cứu nhằm mục tiêu xác định tỉ lệ rối loạn lo âu và các yếu tố liên quan ở bệnh nhân mắc bệnh không lây nhiễm tại phòng khám bác sĩ gia đình, nơi bệnh nhân đến khám và tái khám bệnh ngoại trú thường xuyên theo lịch.
Trang 1TỈ LỆ RỐI LOẠN LO ÂU VÀ CÁC YẾU TỐ LIÊN QUAN
Ở BỆNH NHÂN MẮC BỆNH KHÔNG LÂY NHIỄM
TẠI PHÒNG KHÁM BÁC SĨ GIA ĐÌNH
Đặng Thị Hiền*, Lê Thanh Toàn *
Đặt vấn đề: Rối loạn lo âu là nguyên nhân đứng thứ hai về gánh nặng bệnh tật trong nhóm bệnh không lây
nhiễm Tỉ lệ rối loạn lo âu ở những bệnh nhân mắc bệnh không lây nhiễm là rất cao, đặc biệt ở những bệnh nhân mắc bệnh tim mạch, bệnh phổi mạn tính và bệnh đái tháo đường Rối loạn lo âu đã và đang ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị, chất lượng cuộc sống của bệnh nhân, cụ thể là bệnh nhân khám bệnh, theo dõi bệnh tại các phòng khám ngoại trú
Mục tiêu: Nghiên cứu nhằm mục tiêu xác định tỉ lệ rối loạn lo âu và các yếu tố liên quan ở bệnh nhân mắc
bệnh không lây nhiễm tại phòng khám bác sĩ gia đình, nơi bệnh nhân đến khám và tái khám bệnh ngoại trú thường xuyên theo lịch
Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: Nghiêng cứu mô tả cắt ngang có phân tích trên những bệnh nhân
mắc bệnh không lây nhiễm đến khám tại phòng khám bác sĩ gia đình Bệnh viện quận 2, thành phố Hồ Chí Minh
từ tháng 03 / năm 2017 đến tháng 07 /năm 2017 Những người tham gia được phỏng vấn trực tiếp thông qua bảng câu hỏi về sức khoẻ bệnh nhân, thang đo rối loạn lo âu Zung Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng Stata/IC phiên bản 13.0
Kết quả: Trong số 238 người tham gia nghiên cứu, rối loạn lo âu (n = 110, 46,2%) Phân tích hai chiều cho
thấy có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê (P <0,05) giữa rối loạn lo âu và các yếu tố như có mâu thuẫn (PR=1,78; KTC 95% 1,27 – 2,25; P=0,047), số bệnh mắc (PR=1,24; P=0,027; KTC 95% 1,03 – 1,51), có lo lắng về bệnh (PR=2,16; KTC 95% 1,67 – 2,80; P<0,001), sợ bênh nặng/sợ chết (PR=1,89; P<0,001; KTC 95% 1,47 – 2,43), sợ không đủ tiền chữa bệnh (PR=2,08; KTC 95% 1,66 – 2,60; P<0,001), sợ không có người chăm sóc (PR=2,23;
P=0,001; KTC 95% 1,96 – 2,62), có mất ngủ (PR=1,41; P=0,028; KTC 95% 1,02 – 1,96)
Kết luận: Tỉ lệ rối loạn lo âu ở bệnh nhân mắc bệnh không lây nhiễm đến khám tại Phòng khám Bác sĩ Gia
đình BV Quận 2 năm 2017 là 46,2% Trong đó, rối loạn lo âu mức độ nhẹ (chiếm 96,4%), rối loạn lo âu mức độ vừa (chiếm 3,6%) và không có rối loạn lo âu mức độ nặng
Từ khóa: rối loạn lo âu, bệnh không lây nhiễm, bác sĩ gia đình
ABSTRACT
RATE OF ANXIETY DISORDER AND RELATIVE FACTORS IN PATIENTS
WITH NON-COMMUNICABLE DISEASES IN FAMILY OUTPATIENT SETTING
Dang Thi Hien, Le Thanh Toan * Y Hoc TP Ho Chi Minh * Supplement Vol 22 - No 2- 2018: 189 - 193
Background: anxiety disorder is the second cause of disease burden among non-communicable diseases The
rate of anxiety disorder in patients with non-communicable diseases are very high, especially, the patients with cardiovascular diseases, chronic pulmonary diseases and mellitus diabetes Anxiety disorder has impacted on the outcome of treatment, quality of life, especially, on patients in outpatient settings
Aims: The aims of this study were to estimate the rate of anxiety disorder and relative factors in patients with
non-communicable diseases in family outpatient settings, where patients come to get treatment and follow up their condition regularly
* Đại Học Y Dược, TP Hồ Chí Minh
Trang 2Materials and method: We conducted cross-study and analyzed 238 patients with non-communicable
disease visiting family physicians from March 2017 to July 2017 in district hospital 2 All the participants were interviewed by questionnaire and Zung scale scoring The statistical data was analyzed by Stata/IC 13.0
Result: Of the 238 who participated in the study, anxiety disorders (n = 110, 46.2%) Bivariate analysis
showed significant negative association (P < 0.05) between anxiety disorders and factors such as conflicting (PR = 1.78; KTC 95% 1.27-2.25; P = 0.047), the number of diseases (PR = 1.24; P = 0.027; KTC 95% 1.03-1.51), worry about the disease (PR = 2.16; KTC 95% 1.67-2.80; P 0.001), become more serious /fear of death (PR = 1.89; P 0.001 <; KTC 95% 1.47-2.43), fear of not enough money (PR = 2.08; CI 95% of 1.66-2.60; P< 0.001), the fear of not having health care (PR = 2.23; P = 0.001; KTC 95% 1.96-2.62), insomnia (PR = 1.41; P = 0.028; KTC 95%
1.02-1.96)
Conclusion: The rate of anxiety disorders is 46.2% found in patients with non-communicable diseases,
visiting family outpatient setting in district hospital 2 In it, mild form - 96.4%, medium - 3.6% and serious forms were not registered
Key words: anxiety disorder, non-communicable disease, family doctor
ĐẶT VẤN ĐỀ
Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế Giới,
năm 2008 trong tổng số 57 triệu trường hợp tử
vong toàn cầu có 36 triệu trường hợp là do bệnh
không lây nhiễm(18) Gánh nặng bệnh không lây
nhiễm lớn nhất ở các nước thu nhập trung bình
và thấp, chiếm gần 80% số tử vong do bệnh
không lây nhiễm trên toàn cầu, đặc biệt tại khu
vực Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương(1) Rối
loạn lo âu là nguyên nhân đứng thứ hai về gánh
nặng bệnh tật trong nhóm bệnh không lây
nhiễm Nguy cơ rối loạn lo âu những bệnh nhân
mắc bệnh không lây nhiễm có cao hơn 19,1% so
với những người không có bệnh không lây
nhiễm(16) Hiện nay có rất ít nghiên cứu về rối
loạn lo âu được tiến hành trên bệnh nhân ngoại
trú, đặc biệt tại Việt Nam Một nghiên cứu cắt
ngang của Nianquan Sun và cộng sự tại các bệnh
viện Trung Quốc năm 2013 với 893 người từ
18-84 tuổi cho thấy tỉ lệ bệnh nhân đái tháo đường
có các triệu chứng lo âu là 43,6%(12) Một nghiên
cứu trước đó vào năm 2011 của Rajput và cộng
sự được thực hiện tại Ấn Độ với cỡ mẫu nhỏ hơn
(400 bệnh nhân) cho thấy tỉ lệ bệnh nhân đái
tháo đường có lo lắng là 27,6% cao hơn có ý
nghĩa thống kê (p=0,001) nhóm chứng là những
người khỏe mạnh (12,7%)(11)
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi
thực hiện nghiên cứu này nhằm tìm hiểu về tỉ lệ
rối loạn lo âu và các yếu tố liên quan ở bệnh nhân mắc bệnh không lây nhiễm đến khám tại phòng khám bác sĩ gia đình, bệnh viện quận 2, TP.HCM, năm 2017
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nghiêng cứu mô tả cắt ngang có phân tích trên những bệnh nhân mắc bệnh không lây nhiễm đến khám tại phòng khám bác sĩ gia đình bệnh viện quận 2, thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 03 / năm 2017 đến tháng 07 /năm 2017 Những đối tượng tham gia được phỏng vấn trực tiếp bằng bảng câu hỏi về sức khoẻ bệnh nhân
và thang đo rối loạn lo âu Zung Thời gian mắc bệnh các bệnh không lây nhiễm tối thiểu 6 tháng được chẩn đoán tại phòng khám bác sĩ gia đình hoặc có hồ sơ theo dõi sức khỏe ở cơ sở y tế khác Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng Stata/IC phiên bản 13.0
KẾT QUẢ
Trong số 238 người tham gia nghiên cứu, rối loạn lo âu có 110 (46,2%) bệnh nhân Phân tích hai chiều cho thấy có mối liên hệ tiêu cực đáng kể (P<0,05) giữa rối loạn lo âu và các yếu
tố như có mâu thuẫn (PR=1,78; KTC 95% 1,27– 2,25; P=0,047), số bệnh mắc (PR=1,24; P=0,027; KTC 95% 1,03–1,51), có lo lắng về bệnh (PR=2,16; KTC 95% 1,67–2,80; P<0,001), sợ bênh nặng/sợ chết (PR=1,89; P<0,001; KTC 95%
Trang 31,47 – 2,43), sợ không đủ tiền chữa bệnh
(PR=2,08; KTC 95% 1,66 – 2,60; P<0,001), sợ
không có người chăm sóc (PR=2,23; P=0,001;
KTC 95% 1,96 – 2,62), có mất ngủ (PR=1,41;
P=0,028; KTC 95% 1,02 – 1,96)
Bảng 1 Tình trạng bệnh tật
Đặc tính mẫu Tần số Tỉ lệ (%)
Đặc tính mẫu Tần số Tỉ lệ (%)
Số bệnh mắc: 1
2
3
≥4
102
111
24
1
42,9 46,6 10,1 0,4
Bảng 2 Mối liên quan rối loạn lo âu và các yếu tố sức khỏe
Giá trị P PR (KTC 95%)
Thời gian mắc bệnh
<10 năm
≥10 năm
75 (44,9)
35 (49,3)
92 (55,1)
36 (50,7)
0,534 0,91 (0,68 – 1,22) Bệnh tim mạch
Có Không
95 (48,0)
15 (37,5)
103 (52,0)
25 (62,5)
0,225 1,28 (0,84 – 1,96) Đái tháo đường
Có Không
32 (48,5)
78 (45,3)
34 (51,5)
94 (54,7)
0,664 1,07 (0,79 – 1,44) Ung thư
Có Không
1 (100)
109 (46,0)
0 (0,0)
128 (54,0)
0,462* 2,17 (1,89 – 2,50) Bệnh đường hô hấp mạn tính
Có Không
4 (40,0)
106 (46,9)
6 (60,0)
Số bệnh mắc
1
2
3
≥4
40 (39,2)
54 (48,6)
16 (66,7)
0 (0,0)
62 (60,8)
57 (51,4)
8 (33,3)
1 (100)
0,027** 1,24 (1,03 – 1,51)
Lo lắng về bệnh: Có
Không
57 (72,2)
53 (33,3)
22 (27,8)
106 (66,7) <0,001 2,16 (1,67 – 2,80)
Bảng 3 Tỉ lệ rối loạn lo âu ở bệnh nhân mắc bệnh
không lây nhiễm
Đặc tính mẫu Tần số Tỉ lệ (%)
Mức độ lo âu(n=238)
Nhẹ
Vừa
Nặng
106
4
0
96,4 3,6 0,0
BÀN LUẬN
Từ kết quả nghiên cứu, ước tính có 46,2%
đối tượng có rối loạn lo âu theo thang đo
Zung Còn theo nghiên cứu của Vaman
Kulkarni và cộng sự tại Ấn Độ năm 2014(5), tỉ
lệ này là 19,1% theo thang đo GAD – 7, với cỡ mẫu 282 người Nguyên nhân của sự khác nhau này có thể giải thích là do địa điểm, đối tượng và phương pháp chọn mẫu khác nhau Trong nghiên cứu trước, đối tượng nghiên cứu
là những người từ 30 tuổi trở lên, còn hiện tại đối tượng chọn vào từ 18 tuổi, khoảng cách từ
18 tuổi đến 30 tuổi có thể có những tác động ảnh hưởng tâm lý khác nhau
Trong tỉ lệ có rối loạn lo âu thì rối loạn lo âu mức độ nhẹ chiếm > 96% và không có rối loạn lo
âu mức độ nặng, điều này có sự tương đồng với nghiên cứu trước đó có thể thấy rối loạn lo âu
Trang 4tuy chiếm tỉ lệ cao, nhưng phần lớn là rối loạn lo
âu mức độ nhẹ
Trong nghiên cứu của chúng tôi tỉ lệ nam nữ
40,8% và 59,2% Điều này cũng phù hợp với xu
hướng chung về giới tính ở Việt Nam(6) Nghiên
cứu của Vaman Kulkarni và cộng sự năm 2014
tại Ấn Độ cho thấy tỉ lệ nam giới cao hơn nữ giới
Tuổi trung vị của đối tượng tham gia nghiên
cứu là 62, với khoảng tứ phân vị là 55 – 70, cao
hơn 9 tuổi so với nghiên cứu của Vaman
Kulkarni và cộng sự(5) Trong nghiên cứu này, có
55,0% tham gia nghiên cứu thuộc nhóm tuổi ≥60
Điều này phù hợp với bối cảnh Việt Nam trong
giai đoạn đầu của quá trình già hóa dân số(9),
tương tự kết quả của Vaman Kulkarni và cộng
sự tại Ấn Độ (53,3%)(5) Đa số những người tham
gia nghiên cứu được chẩn đoán bệnh tim mạch,
bệnh đái tháo đường tuýp 2, bệnh phổi mạn
tính, và một số bệnh lý thường gặp khác
Trình độ học vấn của đối tượng tham gia
nghiên cứu rất đa dạng Có đến 71 (chiếm 29,8%)
đối tượng không được đi học, hoặc chỉ có thể
biết đọc, biết viết hay thậm chí có thể mù chữ,
thấp hơn 12% so với nghiên cứu của Vaman
Kulkarni và cộng sự(5), sự khác biệt này có thể do
đối tượng nghiên cứu và địa điểm nghiên cứu
khác nhau Trong nghiên cứu của Vaman
Kulkarni và cộng sự(5), đối tượng được chọn ≥30
tuổi và được tiến hành tại một bệnh viện huyện
Mangalore, trong khi nghiên cứu chúng tôi đối
tượng được chọn vào ≥18 tuổi và nghiên cứu ở
bệnh viện quận của thành phố thuộc đô thị đặc
biệt Trình độ học vấn có thể có liên quan đến rất
nhiều yếu tố, kể cả kinh tế Nghề nghiệp trong
quá khứ của họ: người có trình độ học vấn thấp
thường có xu hướng làm những việc không có
thu nhập ổn định, hay không có thu nhập từ hưu
trí, họ cũng thường có sự hạn chế trong tiếp cận
các dịch vụ y tế
Đôi tượng nghiên cứu hầu hết có tình trạng
hôn nhân đã kết hôn Đối tượng mất đi người
bạn đời chủ yếu là nữ giới Điều này có thể giải
thích bởi tỉ suất chết thấp hơn ở nữ giới(14) Người
bạn đời có vai trò quan trọng trong cuộc sống, hỗ trợ nhau không những về đời sống vật chất mà còn cả tinh thần Mất đi người bạn đời, đồng nghĩa mất đi một nữa chỗ dựa về mặt tinh thần,
và có thể kể cả vật chất, điều này phù hợp với kết quả của nghiên cứu của Vaman Kulkarni(5) và các nghiên cứu khác(11,13,19) cũng cho thấy RLLA
có liên quan đến tình trạng hôn nhân
Trong nghiên cứu của chúng tôi có 10 đối tượng có mâu thuẫn trong gia đình xã hội, kết quả này có ý nghĩa thống kê cho thấy mối liên quan giữa rối loạn lo âu và mâu thuẫn trong gia đình xã hội Tỉ lệ rối loạn lo âu ở người có mâu thuẫn trong gia đình – xã hội cao gấp 1,78 lần so với đối tượng không có mâu thuẫn trong cuộc sống gia đình xã hội, điều này chưa được khảo sát bởi nghiên cứu trước đó của Vaman Kulkarni(5)
Sự nghèo nàn về sức khỏe có thể ảnh hưởng đến tâm lý của đối tượng Tỉ lệ đối tượng mắc nhiều hơn một bệnh ở thời điểm hiện tại trong nghiên cứu là khá cao, tương tự ở các nghiên cứu(12,19) Nhưng hầu hết các đối tượng nghiên cứu đều đang điều trị đều tại các cơ sở y tế Điều này cho thấy sự quan tâm rất lớn đến sức khỏe của bản thân Nguyên nhân lo lắng chủ yếu là sợ bệnh nặng/sợ chết, đối tượng sợ không có tiền chữa bệnh chiếm tỉ lệ không cao, điều này có thể giải thích do tác động của chương trình bảo hiểm
y tế quốc gia khiến cho sự e ngại về chi phí khi khám bệnh chiếm tỉ lệ không cao Một bộ phận nhỏ cho thấy có sự lo lắng không có người chăm sóc, điều này trở thành một gánh nặng tâm lý cho người bệnh
Mất ngủ là hiện tượng phổ biến ở BN, cũng không quá ngạc nhiên khi tỉ lệ mất ngủ trong nghiên cứu khá cao >60% và trong số đó tỉ lệ cao nhất là mất ngủ thường xuyên Mất ngủ làm ảnh hưởng sức khỏe, gây ra hàng loạt các nguy cơ tim mạch, đái tháo đường, tâm sinh lý của đối tượng Điều này tương ứng với các kết quả của nghiên cứu trước(8,12,18,19) Tần suất mất ngủ thường xuyên chiếm tỉ lệ cao, điều này có thể giải thích đối tượng mắc bệnh không lây nhiễm –
Trang 5một bệnh có liên quan chặt chẽ đến tuổi
tác(3,7,12,15), sự hoạt động của não và các tuyến yên
yếu đi, sự duy trì giấc ngủ khó kiểm soát
Các mối liên quan giữa rối loạn lo âu và các
bệnh lý trong nghiên cứu chưa có ý nghĩa thống
kê Tuy nhiên số nhóm bệnh mắc và rối loạn lo
âu có mối liên quan có ý nghĩa thống kê và có
tính khuynh hướng, cứ tăng thêm 1 nhóm bệnh
thì tỉ lệ rối loạn lo âu tăng lên 1,24 lần Điều này
cũng tương tự nghiên cứu, có thể thấy rằng khi
mắc thêm một bệnh nói chung thì ảnh hưởng
không những tạo gánh nặng về chi phí điều trị
mà còn đến đời sống sức khỏe tâm thần và nguy
cơ biến chứng – bệnh nặng
KẾT LUẬN
Tỉ lệ rối loạn lo âu ở bệnh nhân mắc bệnh
không lây nhiễm đến khám tại Phòng khám Bác
sĩ Gia đình Bệnh viện Quận 2 năm 2017 là 46,2%
theo thang đo Zung Trong đó, rối loạn lo âu
mức độ nhẹ (chiếm 96,4%), rối loạn lo âu mức độ
vừa (chiếm 3,6%) và không có lo âu mức độ
nặng
Những đối tượng có mất ngủ, có mâu thuẫn
gia đình, có lo lắng về bệnh, nguyên nhân lo lắng
như sợ bệnh nặng/sợ chết, sợ không có tiền, sợ
không có người chăm sóc và số bệnh mất có tỉ lệ
rối loạn lo âu cao hơn nhóm đối tượng không có
các yếu tố này
TÀI LIỆU THAM KHẢO
năm 2014 Tăng cường dự phòng và kiểm soát bệnh không lây
nhiễm, tr.140
L, et al (2012), Twelve-month prevalence and correlates of
subthreshold and threshold anxiety in community-dwelling
older adults with cardiovascular diseases J Affect Disord, 136
(3), pp 724 - 732
Gánh nặng, yếu tố nguy cơ và chiến lược phòng chống,
http://www.tapchiyhocduphong.vn/tin-tuc/dien-dan-y-hoc-
du-phong/2016/01/81E21074/benh-khong-lay-nhiem-ganh-nang-yeu-to-nguy-co-va-chien-luoc-phong-chong/
engthening_prevention_and_control_of_ncds_vietnam_recom
mendations_who.pdf
M, Papanna MK (2014), Psychiatric Co-morbidities among
Patients with Select Non-communicable Diseases in a Coastal
City of South India International Journal of Preventive Medicine,
5 (9), pp 1139 - 1145
năm 2014 và 2019, Tổng cục dân số kế hoạch hóa gia đình, 02/07/2017
Sano M, et al (2017), The prevalence of poor sleep quality and its association with depression and anxiety scores in patients admitted for cardiovascular disease: A cross-sectional
designed study Int J Cardiol, 228, pp 977 - 982
burden of generalized anxiety disorder in Canada Health
Promot Chronic Dis Prev Can, 37 (2), pp 54 - 62
số và người cao tuổi ở Việt Nam- Thực trạng, dự báo và một
số khuyến nghị chính sách, tr 6
Prevalence and predictors of depression and anxiety in
patients of diabetes mellitus in a tertiary care center Indian J
Endocrinol Metab, 20 (6), pp 746 - 751
et al (2013), Association of diabetes with anxiety: a systematic
review and meta-analysis J Psychosom Res, 74 (2), pp 89 - 99
(2016), Prevalence and determinants of depressive and anxiety symptoms in adults with type 2 diabetes in China: a
cross-sectional study BMJ Open, 6 (8), e012540
http://www.wpro.who.int/vietnam/areas/noncommunicable_ diseases/fs20130311/vi/, 2/7/2017
2009, tr 65 - 73
(2017), Prevalence of anxiety disorder in patients with type 2 diabetes: a nationwide population-based study in Taiwan
2000-2010 Psychiatr Q, 88 (1), pp 75 - 91
http://nimh.gov.vn/trac-nghiem-tam-ly/28-cac-trc-nghim/142-thang-anh-gia-lo-au-zung-sas.html
strengthening Non Communication disease prevention and control in Viet Nam, p2
FQ, et al (2016), Prevalence of depression and anxiety in patients with chronic digestive system diseases: A multicenter
epidemiological study World J Gastroenterol, 22 (42), pp 9437 -
9444
19 Zhou X, Li J, Gu W, Wang J, Zhu Y, Zhang G, et al (2017), Prevalence and associated factors of anxiety and depression among patients with chronic respiratory diseases in eight general hospitals in Jiangsu Province of China: A
cross-sectional study Psychiatry Res, 251, pp 48 - 53
Ngày nhận bài báo: 16/11/2017 Ngày phản biện nhận xét bài báo: 17/11/2017 Ngày bài báo được đăng: 15/03/2018