So sánh hiệu quả phối hợp giữa phẫu thuật nội soi mũi xoang và corticoid xịt tại chỗ trong điều trị viêm mũi xoang mạn có tăng eosinophil ưu thế và không tăng eosinophil ưu thế.
Trang 1SO SÁNH ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG, GIẢI PHẪU BỆNH VÀ HIỆU QUẢ ĐIỀU TRỊ BẰNG CORTICOID TẠI CHỖ TRÊN BỆNH NHÂN VIÊM MŨI XOANG MẠN TÍNH CÓ POLYP MŨI TĂNG EOSINOPHIL ƯU THẾ VÀ KHÔNG TĂNG EOSINOPHIL ƯU THẾ
Lê Văn Vĩnh Quyền * , Trần Ngọc Tường Linh * , Lê Quang Hưng *
TÓM TẮT
Mục tiêu nghiên cứu: So sánh hiệu quả phối hợp giữa phẫu thuật nội soi mũi xoang và corticoid xịt tại chỗ
trong điều trị viêm mũi xoang mạn có tăng eosinophil ưu thế và không tăng eosinophil ưu thế
Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả hàng loạt ca Nghiên cứu được tiến hành trên
78 bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính có polyp mũi có chỉ định phẫu thuật nội soi tại Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM từ 01/2017 đến 12/2018
Kết quả: có tổng cộng 31 /78 (39,74%) bệnh nhân được tìm thấy có sự hiện diện ưu thế eosinophil trong
niêm mạc mũi xoang Đối với những bệnh nhân này có thang điểm triệu chứng, thang điểm nội soi, thang điểm
CT scan mũi xoang trước mổ nặng hơn và cải thiện triệu chứng sau mổ chậm hơn so với những bệnh nhân không tăng eosinophil
Kết luận: Với bệnh viêm mũi xoang mạn kèm polyp mũi dai dẳng kéo dài, không đáp ứng với điều trị nội
khoa thường có sự hiện diện ưu thế tế bào eosinophil trong niêm mạc xoang Việc phẫu thuật nội soi xoang là cần thiết và sử dụng corticoid kéo dài sau mổ để giảm tối đa các triệu chứng
Từ khóa: tăng eosinophil ưu thế, viêm mũi xoang mạn có polyp, corticosteroid
ABSTRACT
COMPARISON OF CLINICAL, PARACLINICAL, PATHOLOGICAL CHARACTERISTICS AND TREATMENT EFFICIENCY OF TOPICAL CORTICOSTEROIDS ON EOSINOPHILIC CHRONIC
RHINOSINUSITIS AND NON-EOSINOPHILIC CHRONIC SINUSITIS
Le Van Vinh Quyen, Tran Ngoc Tuong Linh, Le Quang Hung
* Ho Chi Minh City Journal of Medicine * Vol 23 - No 3- 2019: 64-69
Objective: Compare the efficiency of combining functional endoscopic sinus surgery (FESS) and topical
intranasal corticosteroid in the treatment of eosinophilic chronic rhinosinusitis (ECRS) and non-ECRS
Materials and Methods: a case series report of 78 chronic rhinosinusitis patients who underwent
functional endoscopic sinus surgery at University Medical Center HCMC from 01/2017 to 12/2018
Results: Eosinophilia in rhinosinonasal mucosa was found in 31 patients (39.74%) In these ECRS patients,
the symptom scores, the endoscopic scores, the CT Scan scores and the time for improving symtoms after FESS are all higher than the non- ECRS
Conclusion: Eosinophilia in rhinosinonasal mucosa is usually found in persistent chronic rhinosinusitis
who failed medical management For these cases, FESS and long-term use of topical intranasal corticosteroid after surgery are recommended
Keywords: eosinophilic chronic rhinosinusitis, chronic rhinosinusitis with polyps, corticosteroid
* Khoa Tai Mũi Họng - Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh
Tác giả liên lạc: ThS.BS Lê Quang Hưng ĐT: 0943333359 Email: lequanghung9999@gmail.com
Trang 2ĐẶT VẤN ĐỀ
Viêm mũi xoang mạn là một trong những
bệnh lý thường gặp nhất tại các phòng khám Tai
Mũi Họng Hiện nay, việc điều trị đã có những
bước tiến bộ rõ rệt, tuy niên vẫn còn những bệnh
nhân tái đi tái lại và thất bại với điều trị nội
khoa Một trong những nguyên nhân được tìm
thấy đối với bệnh viêm xoang dai dẳng là có sự
hiện diện eosinophil trong máu(6) và trong niêm
mạc mũi xoang, đặc biệt với viêm mũi xoang
mạn có polyp(2,4,5) Trên thế giới có nhiều công
trình nghiên cứu cho vấn đề này(1,3), tại Việt
Nam chỉ mới bước đầu khảo sát
Do vậy, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài
“So sánh đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng, giải phẫu
bệnh và hiệu quả điều trị bằng corticoid tại chỗ trên
bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính có polyp mũi
tăng eosinophil ưu thế và không tăng eosinophil ưu
thế“ nhằm mục tiêu:
So sánh đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng,
giải phẫu bệnh của hai nhóm viêm xoang polyp
mũi có và không có tăng eosinophil ưu thế
So sánh kết quả điều trị sau xịt corticoid tại
chỗ giữa hai nhóm viêm xoang polyp mũi có và
không có tăng eosinophil ưu thế
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu
Gồm 78 bệnh nhân được chẩn đoán xác định
viêm mũi xoang polyp mũi có chỉ định phẫu
thuật lần đầu tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP
Hồ Chí Minh từ tháng 01/2017 - tháng 12/1018
Tiêu chuẩn chọn bệnh: tuổi ≥16, tuân thủ tái
khám theo lịch hẹn của bác sỹ đầy đủ, có chụp
CT scan mũi xoang trước phẫu thuật, có nội soi
trước và sau mổ và đồng ý tham gia nghiên cứu
Không đủ các tiêu chuẩn trên sẽ loại trừ
Phương pháp nghiên cứu
Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu mô tả hàng loạt ca
Phương tiện nghiên cứu
Bộ khám tai mũi họng thông thường
Dàn máy nội soi chẩn đoán tai mũi họng
Karl-Storz
Dàn máy phẫu thuật nội soi và bộ dụng cụ phẫu thuật Karl-Storz
Các chỉ tiêu nghiên cứu và đánh giá
Tuổi, giới, nghề nghiệp, địa dư, tiền sử hút thuốc lá, viêm mũi dị ứng và suyễn
Thời gian mắc bệnh, lý do vào viện
Triệu chứng cơ năng: nghẹt mũi, chảy mũi trước-sau, giảm khứu-mất khứu, nặng mặt-nhức đầu theo thang điểm VAS (visual analog scale) Triệu chứng thực thể qua nội soi: dịch nhầy khe giữa, sẹo dính, polyp mũi theo phân loại của Đại học Munich 2007
Loại và liều lượng corticoids xịt sau phẫu thuật Cận lâm sàng:
Đánh giá điểm Ctscan mũi xoang theo thang điểm Lund-Mackay
Ghi nhận chỉ số định lượng IgE huyết thanh toàn phần trước mổ, tỷ lệ phần trăm tế bào eosinophil trong máu trước mổ và sau mổ Đọc kết quả giải phẫu bệnh theo Nakayama
Dữ liệu thu thập được ghi vào phiếu nghiên cứu, phân tích số liệu bằng phần mềm SPSS 20.0
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Qua nghiên cứu 78 bệnh nhân được chẩn đoán xác định viêm mũi xoang mạn tính polyp mũi (VMXMPL) có chỉ định phẫu thuật và được điều trị bằng corticoid xịt tại chỗ tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh, chúng tôi có một số kết quả bước đầu như sau:
Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng
Đặc điểm chung
Có tổng cộng 31 bệnh nhân có VMXMPL tăng eosinophil ưu thế (39,7%) được phân vào nhóm 1 và 47 bệnh nhân có VMXMPL không tăng eosinophil ưu thế (60,3%) được phân vào nhóm 2
Tuổi và giới
Tuổi trung bình của nhóm VMXMPL tăng eosinophil ưu thế và không tăng eosinophil ưu thế lần lượt là: 41,68 ± 12,17 và 40,74 ± 16,73
Trang 3(T= -0,267, p>0,05)
Tỷ lệ bệnh nhân nam:nữ trong nhóm
VMXMPL tăng eosinophil ưu thế lần lượt là:
64,5% và 35,5% Nam dễ bị VMXMPL tăng
eosinophil hơn nữ (X2 =6,019, p<0,05)
Nghề nghiệp, địa dư, tiền sử hút thuốc lá và các bệnh
lý kèm theo
Đối với những người hút thuốc lá và làm các
công việc ngoài công sở (công nhân, nông dân,
tự do) dễ có nguy cơ tăng eosinophil hơn là
người làm công sở và không hút thuốc (X2,
p<0,05) Trong khi đó, nơi cư ngụ không có sự
liên quan đến tăng eosinophil (Bảng 1)
Thời gian (TG) mắc bệnh và lí do nhập viện
Thời gian mắc bệnh giữa 2 nhóm khác biệt
không có ý nghĩa (p>0,05)
Nghẹt mũi và giảm khứu là hai triệu
chứng thường thấy ở bệnh nhân VMXMPL
tăng eosinophil (T test, p<0,05), ngược lại đối
với những bệnh nhân VXMPL không tăng
eosinophil có tất cả triệu chứng trên và không
khác biệt có ý nghĩa (Bảng 2)
Điểm triệu chứng trước mổ theo thang điểm VAS
Khi so sánh giữa 2 nhóm về triệu chứng cơ năng trước mổ nhận thấy có sự khác biệt về tổng điểm triệu chứng (Z= -3,148, p<0,01) và các triệu chứng riêng lẻ như: nghẹt mũi và giảm khứu
cũng khác biệt có ý nghĩa (z, p<0,01) (Bảng 3)
Điểm nội soi và CT scan mũi xoang
Nhóm tăng eosinophil thường thấy có polyp
độ II, III kèm theo và hình ảnh mờ cả xoang sàng trước, sau trong khi đó nhóm không tăng eosinophil thường polyp chỉ độ I, II và ảnh hưởng xoang hàm với phức hợp lỗ ngách trên
CT Scan (p< 0,01) (Bảng 4)
Xét nghiệm máu
Khác biệt về IgE huyết thanh toàn phần, tỷ lệ phần trăm tế bào eosinophil trong máu ngoại biên trước mổ giữa 2 nhóm có ý nghĩa (Z, p<0,01) Tỷ lệ phần trăm tế bào eosinophil trong máu ngoại biên trước mổ và sau mổ ở nhóm VMXMPL tăng eosinophil cũng khác biệt
(p<0,01) (Bảng 5)
Bảng 1: So sánh các yếu tố liên quan giữa 2 nhóm
Bảng 2: So sánh sự khác biệt về thời gian mắc bệnh và lí do vào viện
Không tăng
Bảng 3: So sánh điểm triệu chứng trước mổ theo thang điểm VAS giữa 2 nhóm
Tổng điểm triệu
Chảy mũi
Bảng 4: So sánh điểm về hình ảnh nội soi, CT-scan
mũi xoang trước mổ giữa hai nhóm
Tăng eosinophil (n=37)
Không tăng eosinophil (n=41)
Tăng eosinophil (n=37)
Không tăng eosinophil (n=41)
Trang 4Bảng 5: So sánh nồng độ IgE huyết thanh toàn phần,
eosinophil trong máu ngoại biên
IgE huyết
thanh toàn
phần (UI/mL)
Eosinophil/
máu ngoại biên trước mổ (%)
Eosinophil/
máu ngoại biên sau mổ (%)
Tăng
Không tăng
Hình ảnh giải phẫu bệnh
Bảng 6: So sánh hình ảnh giải phẫu bệnh giữa 2 nhóm
Chuyển
Trụ giả tầng
Dày màng đáy
Không dày màng đáy
Tăng
Không tăng
Việc thay đổi lớp bề mặt biểu mô không có
sự khác biệt giữa 2 nhóm Tuy nhiên, có sự khác
biệt có ý nghĩa của lớp màng đáy (dày lên) giữa
2 nhóm (X2, p<0,05) (Bảng 6)
Kết quả điều trị sau phẫu thuật
Tất cả bệnh nhân sau phẫu thuật (100%) đều được rửa mũi bằng bình rửa mũi chứa nước muối đẳng trương 03 lần/ngày và sử dụng mometasone furoat 100mcg x 02 lần/ngày
Về điểm triệu chứng
Sau mổ tại các thời điểm 1 tháng, 3 tháng và
6 tháng đều có thay đổi giảm điểm triệu chứng, tuy nhiên giảm rõ rệt nhất là ở 3 tháng sau mổ Hai triệu chứng nghẹt mũi, giảm khứu cải thiện nhiều ở nhóm tăng eosinophil, ngược lại các triệu chứng chảy mũi trước và sau cải thiện ở
nhóm không tăng eosinophil (Z, p<0,01) (Bảng 7)
Về tổng điểm triệu chứng sau mổ so với trước mổ ở 2 nhóm có giảm rõ rệt, đặc biệt nhóm
không tăng eosinophil (Z, p<0,01) (Bảng 8)
Về hình ảnh nội soi
Điểm nội soi sau mổ giảm dần ở các thời
điểm 1 tháng, 3 tháng và 6 tháng (Bảng 9)
Bảng 7: So sánh về điểm triệu chứng tại thời điểm 1, 3, 6 tháng sau mổ
Thời điểm 1 tháng sau mổ
Thời điểm 3 tháng sau mổ
Thời điểm 6 tháng sau mổ
Bảng 8: So sánh về tổng điểm triệu chứng tại thời điểm 1, 3, 6 tháng sau mổ
Tổng điểm triệu
Bảng 9: So sánh về tổng điểm nội soi tại thời điểm 1, 3, 6 tháng sau mổ với trước mổ
BÀN LUẬN
Đặc điểm của mẫu nghiên cứu
Qua so sánh cho thấy số liệu của chúng tôi
gần như tương đồng với tác giả Wang ET và
Tsuguhisa Nakayama (Bảng 10)
Điểm triệu chứng
Về tổng điểm triệu chứng, kết quả của chúng tôi có cao hơn 2 tác giả Wang ET và Tsuguhisa
Trang 5Nakayama có thể do ngưỡng đau hay khó chịu
khác nhau của những mẫu nghiên cứu (Bảng 11)
Hiệu quả điều trị
Cả 2 nhóm đều cải thiện triệu chứng lâm
sàng sau mổ, tuy nhiên nhóm không tăng
eosinophil cải thiện tốt hơn nhóm tăng eosinophil Việc phẫu thuật nội soi xoang phần nào giúp loại bỏ mô thấm nhập tế bào eosinophil
và làm giảm tỷ lệ phần trăm eosinophil trong máu ở nhóm tăng eosinophil ưu thế
Bảng 10: Đặc điểm của mẫu nghiên cứu khi so sánh với các tác giả khác ( 3 , 5 )
Nam / nữ
Thời gian mắc bệnh
Viêm mũi dị ứng
Suyễn
Tsuguhisa Nakayama et al
Chúng tôi
Bảng 11: Điểm triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng của mẫu nghiên cứu khi so sánh với các tác giả khác ( 3 , 5 )
Wang ET et al
(p<0,01)
Điểm triệu
% eosinophil trong máu
% eosinophil trong mô
Tsuguhisa Nakayama et al
Chúng tôi
KẾT LUẬN
Qua nghiên cứu 78 trường hợp viêm mũi
xoang mạn có polyp mũi được phẫu thuật nội
soi mũi xoang tại Bệnh viện Đại học Y Dược
TPHCM từ tháng 01-2017 đến tháng 12-2018,
bước đầu chúng tôi có một số kết quả như sau:
Có sự khác biệt về triệu chứng lâm sàng ở
hai nhóm VMXMPL tăng eosinophil và nhóm
VMXMPL không tăng eosinophil Về điểm triệu
chứng lâm sàng, điểm nội soi hay điểm trên CT
scan ở nhóm VMXMPL tăng eosinophil luôn cao
hơn nhóm còn lại Hình ảnh tổn thương trên
CtScan của nhóm tăng eosinophil chủ yếu sàng
trước và sau, trong khi đó nhóm còn lại thì chủ
yếu ở xoang hàm và phức hợp lỗ ngách Vì vậy,
việc cải thiện triệu chứng cơ năng và hình ảnh
nội soi sau mổ của nhóm VMXMPL có tăng
eosinophil chậm hơn nhóm VMXMPL không
tăng eosinophil
Phẫu thuật nội soi mũi xoang là cần thiết để giảm thiểu polyp và giảm tỷ lệ phần trăm eosinophil trong máu sau mổ Các trường hợp VMXMPL tăng eosinophil ưu thế có thể cần phải
sử dụng corticoid xịt tại chỗ đến 6 tháng sau mổ, trong khi đó nhóm VMXMPL không tăng eosinophil đã có thể ngưng sử dụng ở thời điểm
3 tháng sau mổ khi các triệu chứng đã cải thiện
rõ rệt Từ đó cũng cho thấy việc cần thiết nghiên cứu thêm các phương pháp điều trị tiến bộ hơn, kiểm soát bệnh tích tốt hơn ở nhóm VMXMPL tăng eosinophil
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Ishitoya J (2010) Eosinophilic Chronic Rhinosinusitis inJapan
Allergology International, 59:pp.239-245
2 Kim YS, Kim NH, Seong SY, Kim KR, Lee GB, Kim KS (2011)
Prevalence and risk factors of chronic rhinosinusitis in Korea Am J Rhinol Allergy, 25:pp.117-121
3 Nakayama T et al (2011) Mucosal eosinophilia and recurrence
Trang 6of nasal polyps-new classification of chronic rhinosinusitis
Rhinology, 49:pp.392-396
4 Szucs E, Ravandi S, Goossens A, Beel M, Clement PA (2002)
Eosinophilia in the ethmoid mucosa and its relationship to the
severity of inflammation in chronic rhinosinusitis Am J Rhinol,
16:pp.131-134
5 Wang ET, Zheng Y, Liu PF, Guo LJ (2014) Eosinophilic
chronic rhinosinusitis in East Asians World Journal of Clinical
Cases, 2(12):pp.873-882
6 Wang MJ, Zhou B, Li YC, Huang Q (2013) The role of peripheral blood eosinophil percentage in classification of
chronic rhinosinusitis with nasal polyps Zhonghua Erbiyan Houtoujing Waike Zazhi, 48(8):pp.650-653
Ngày phản biện nhận xét bài báo: 10/12/2018 Ngày bài báo được đăng: 10/03/2019