Nghiên cứu mối liên quan giữa nồng độ serotonin huyết tương và dịch não tủy với các triệu chứng lâm sàng ở bệnh nhân trầm cảm mức độ nặng

Bài viết nghiên cứu mối liên quan giữa nồng độ serotonin huyết tương và dịch não tủy với các triệu chứng lâm sàng ở bệnh nhân trầm cảm mức độ nặng.

NGHIÊN CỨU MỐI LIÊN QUAN GIỮA NỒNG ĐỘ SEROTONIN HUYẾT TƯƠNG VÀ DỊCH NÃO TỦY VỚI CÁC TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG Ở BỆNH NHÂN TRẦM CẢM MỨC ĐỘ NẶNG

Đỗ Xuân Tĩnh 1 ; Cao Tiến Đức 1 ; Nguyễn Lĩnh Toàn 2

TÓM TẮT

Mục tiêu: nghiên cứu mối liên quan giữa nồng độ serotonin huyết tương và dịch não tủy với

các triệu chứng lâm sàng ở bệnh nhân trầm cảm mức độ nặng Đối tượng và phương pháp:

nghiên cứu mô tả cắt ngang nồng độ serotonin huyết tương và dịch não tủy, một số triệu chứng lâm sàng của 72 bệnh nhân trầm cảm mức độ nặng điều trị nội trú tại Khoa Tâm thần, Bệnh viện

Quân y 103 từ tháng 6 - 2016 đến 6 - 2018 Kết quả: có mối tương quan giữa giảm serotonin

huyết tương (R = 0,452; p < 0,001) và dịch não tủy (R = 0,534; p < 0,001) với đặc điểm lâm sàng (tuổi, giới, vào viện ≥ 2 lần và thời gian mắc bệnh ≥ 2 năm), các triệu chứng lâm sàng (hoang tưởng tự buộc tội, cảm xúc không ổn định, ý nghĩ tự ti và hèn kém, ý tưởng bất hạnh, hành vi tự sát; R = 0,48; p < 0,001) ở bệnh nhân trầm cảm nặng; đặc biệt ở bệnh nhân ≥ 45 tuổi

và nam giới, có ý tưởng bất hạnh và cảm xúc không ổn đinh Tỷ lệ giảm nồng độ serotonin dịch não tủy ≤ 1,6 ng/ml ở bệnh nhân trầm cảm nặng có hành vi tự sát (85,7%) cao hơn so với

nhóm không có hành vi tự sát (27,6%), p < 0,01 Kết luận: nồng độ serotonin huyết tương và

dịch não tủy có liên quan với các đặc điểm, triệu chứng lâm sàng của bệnh nhân trầm cảm nặng, đặc biệt ở nam giới, cảm xúc không ổn định, ý tưởng bất hạnh và hành vi tự sát

* Từ khóa: Trầm cảm mức độ nặng; Triệu chứng lâm sàng; Nồng độ serotonin; Mối liên quan

ĐẶT VẤN ĐỀ

Serotonin là một chất dẫn truyền thần

kinh có vai trò quan trọng trong bệnh trầm

cảm, vừa là nguyên nhân đồng thời cũng

là hậu quả của bệnh trầm cảm Thiếu hụt

serotonin ở khe sinap được coi là nguyên

nhân chính gây ra trầm cảm [1, 3, 4]

Nhiều tác giả nghiên cứu về biến đổi

nồng độ serotonin liên quan đến bệnh

nhân (BN) trầm cảm đã phân tích, nhận

xét và khẳng định nồng độ serotonin sụt

giảm trong cơ thể BN trầm cảm Sadock

B.J (2015) cho rằng nồng độ serotonin ở

khe sinap càng thấp tình trạng trầm cảm

càng nặng [4] Nhiều công trình nghiên cứu đã chứng minh giảm nồng độ serotonin trong đại não của BN trầm cảm rất rõ ràng, thậm chí giảm rất thấp, chỉ bằng khoảng 30% so với người bình thường và tương ứng với mức độ nặng hay nhẹ của

BN trầm cảm [5, 6] Ở Việt Nam, đã có một số nghiên cứu về nồng độ serotonin huyết tương trong bệnh trầm cảm nhưng chưa có nghiên cứu nào về sự thay đổi serotonin trong dịch não tủy Chúng tôi

thực hiện đề tài với mục tiêu: Nghiên cứu

mối liên quan giữa nồng độ serotonin huyết tương và dịch não tủy với các triệu chứng lâm sàng ở BN trầm cảm mức độ nặng

1 Bệnh viện Quân y 103

2 Học viện Quân y

Người phản hồi (Corresponding): Đỗ Xuân Tĩnh (doxuantinhbv103@gmail.com)

Ngày nhận bài: 18/10/2019; Ngày phản biện đánh giá bài báo: 18/11/2019

Ngày bài báo được đăng: 21/11/2019

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu 72 BN được chẩn đoán

trầm cảm mức độ nặng, điều trị nội trú tại

Khoa Tâm thần, Bệnh viện Quân y 103 từ

tháng 06 - 2016 đến 06 - 2018

* Tiêu chuẩn lựa chọn: theo tiêu chuẩn

của Bảng Phân loại Bệnh Quốc tế lần thứ

10 (ICD-10) về các rối loạn tâm thần và

hành vi của WHO (1992), mục F32

* Tiêu chuẩn loại trừ: BN mắc các

bệnh cơ thể nói chung có liên quan tới

nguy cơ làm giảm nồng độ serotonin

huyết tương như bệnh lý về tiêu hóa, thần

kinh ngoại vi, bệnh hệ thống nội tiết, bệnh

tim mạch…

2 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tiến cứu, mô tả cắt ngang,

phân tích từng trường hợp theo mẫu

bệnh án nghiên cứu riêng Tất cả BN đều

được khám lâm sàng và lấy máu xét

nghiệm định lượng nồng độ serotonin

huyết tương, 36 BN được chọc sống thắt

lưng lấy dịch não tủy

Thời điểm lấy mẫu định lượng serotonin:

BN ở giai đoạn cấp tính, sau nhập viện từ

ngày thứ 1 - 7 Thời gian lấy mẫu máu từ

6 - 7 giờ hàng ngày; chọc sống thắt lưng

lấy mẫu dịch não tủy từ 8 - 9 giờ hàng

ngày Ly tâm tách huyết tương, bảo quản

ngay ở -80oC đến khi làm xét nghiệm

Xét nghiệm định lượng serotonin bằng

phương pháp ELISA, tiến hành tại Bộ môn

Sinh lý bệnh, Học viện Quân y; đơn vị ng/ml

Tiêu chuẩn chẩn đoán giai đoạn trầm

cảm nặng theo ICD-10F (1992), mục F32

[3] được mô tả với các triệu chứng:

- Triệu chứng chính:

+ Khí sắc giảm

+ Mất quan tâm, thích thú

+ Giảm năng lượng, dễ mệt mỏi

- Triệu chứng hay gặp:

+ Giảm sút tập trung chú ý; giảm sút tính tự trọng và lòng tự tin; có ý tưởng bị tội, không xứng đáng; nhìn vào tương lai

ảm đạm, bi quan

+ Ý tưởng và hành vi tự huỷ hoại hoặc

tự sát; rối loạn giấc ngủ; ăn ít ngon miệng

Các tình trạng bệnh lý này thường kéo dài ít nhất 2 tuần Khi trầm cảm nặng, thường có triệu chứng cơ thể chung:

sút cân, giảm dục năng, sững sờ, táo bón,

ỉa chảy, rối loạn tim mạch

* Xử lý số liệu: bằng phần mềm SPSS

20 Đánh giá mối tương quan giữa thay đổi nồng độ serotonin huyết tương và serotonin dịch não tủy với nhóm chứng và một số biểu hiện lâm sàng bằng tỷ suất chênh OR (Odds ratio) với khoảng tin cậy 95% (95%CI)

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ

BÀN LUẬN

1 Liên quan giữa nồng độ serotonin huyết tương và dịch não tủy với một

số đặc điểm của BN trầm cảm nặng

Trong nghiên cứu này, chúng tôi chọn mặt cắt nồng độ serotonin huyết tương

≤ 80 ng/ml và serotonin dịch não tủy

≤ 1,6 ng/ml để tìm hiểu tương quan và mối liên quan giữa serotonin với các đặc điểm lâm sàng ở BN trầm cảm nặng dựa theo các nghiên cứu trước đây trên thế giới ở BN trầm cảm, người khỏe mạnh không trầm cảm cũng như các nghiên cứu về cơ chế bệnh sinh [5, 9, 10]

Bảng 1: Liên quan giữa giảm nồng độ serotonin huyết tương (≤ 80 ng/ml) với một

số đặc điểm ở BN trầm cảm nặng

Kết quả cho thấy có mối tương quan giữa giảm serotonin huyết tương (≤ 80 ng/ml) với các đặc điểm lâm sàng ở BN trầm cảm nặng, đó là tuổi, giới, viện ≥ 2 lần và thời gian mắc bệnh ≥ 2 năm với hệ số tương quan R = 0,452 (p < 0,001); trong đó giới nam

có mối liên quan chặt chẽ đến giảm nồng độ serotonin huyết tương

Bảng 2: Liên quan giữa giảm nồng độ serotonin dịch não tủy (≤ 1,6 ng/ml) với một

số đặc điểm lâm sàng ở BN trầm cảm nặng

Kết quả cho thấy có mối tương quan chặt giữa giảm serotonin dịch não tủy (≤ 1,6 ng/ml) các đặc điểm kết hợp của BN trầm cảm nặng như tuổi, giới, vào viện ≥ 2 lần và thời gian mắc bệnh ≥ 2 năm với hệ số tương quan R = 0,534 (p < 0,001); trong đó BN ≥ 45 tuổi

và nam giới có mối liên quan chặt với giảm nồng độ serotonin dịch não tủy

Nhiều nghiên cứu cho thấy, các yếu tố như tuổi, giới, số lần vào viện ≥ 2, thời gian mắc bệnh ≥ 2 năm là những đặc điểm lâm sàng của BN trầm cảm nặng Kaplan H.I (1994) cho rằng trầm cảm gặp ở nữ nhiều hơn nam 2 - 3 lần, tỷ lệ rối loạn trầm cảm tăng theo nhóm tuổi, tỷ lệ này cao nhất ở nhóm tuổi 45 - 65 [2] Bùi Quang Huy (2016) lại chọn mốc bị bệnh > 2 năm để quyết định có cần điều trị củng cố suốt đời cho BN

hay không [1] Kết quả của chúng tôi cho thấy nồng độ serotonin huyết tương và

dịch não tủy có vai trò quan trọng đối với đặc điểm lâm sàng của BN trầm cảm nặng,

phù hợp với yếu tố tiên lượng của nhiều tác giả như Gelder M (2010), Sadock B.J (2015):

có nhiều triệu chứng lâm sàng cùng xuất hiện trong bệnh trầm cảm [3, 4] Có thể thấy,

BN trầm cảm nặng ở độ tuổi > 45 hoặc nam giới có nồng độ serotonin dịch não tủy giảm

2 Mối liên quan giữa nồng độ serotonin huyết tương và dịch não tủy với các

triệu chứng lâm sàng ở BN trầm cảm nặng

Bảng 3: Liên quan giữa giảm nồng độ serotonin huyết tương (≤ 80 ng/ml) với các

triệu chứng lâm sàng ở BN trầm cảm nặng

Kết quả cho thấy có mối tương quan

giữa giảm serotonin huyết tương (≤ 80 ng/ml)

với các triệu chứng lâm sàng: hoang tưởng

tự buộc tội, cảm xúc không ổn định, ý nghĩ

tự ti và hèn kém, ý tưởng bất hạnh, hành

vi tự sát với hệ số tương quan R = 0,48

(p < 0,05); trong đó nhóm có ý tưởng bất

hạnh và cảm xúc không ổn đinh có tương

quan chặt chẽ với giảm nồng độ serotonin

huyết tương, có nghĩa các triệu chứng

lâm sàng có giá trị khác nhau trong chẩn

đoán, đánh giá mức độ nặng của trầm cảm

Kết quả này phù hợp với tiêu chuẩn

chẩn đoán của cả 2 hệ thống phân loại

bệnh ICD-10 và DSM-5 là phải có các

triệu chứng chính và một số hoặc tất cả

triệu chứng phổ biến khi chẩn đoán trầm cảm mức độ nặng Nghiên cứu gần đây của Wayne C.D và CS (2007) sử dụng

PET và [carbonyl - 11 C] WAY-100635 (phương pháp phóng xạ PET chọn lọc

5-HT1A R tìm liên kết 5-HT1A R trước và sau synap) để tìm hiểu thụ cảm thể 5-HT1A R (serotonin 1A receptor) ở 16 đối tượng bị trầm cảm nặng và 8 đối chứng khỏe mạnh, kết quả cho thấy 5-HT1A R đã giảm 26%

ở thể trai (mesiotemporal cortex-MTC) (p < 0,005) và 43% ở nhân xám ở BN trầm cảm nặng so với nhóm chứng (p < 0,001) và có mối liên quan chặt chẽ

giảm 5-HT1A R ở BN trầm cảm có hành vi

tự sát [8]

Bảng 4: Liên quan giữa giảm nồng độ serotonin dịch não tủy (≤ 1,6 ng/ml) với một

số triệu chứng lâm sàng ở BN trầm cảm nặng

Có mối tương quan chặt giữa giảm serotonin dịch não tủy (≤ 1,6 ng/ml) với các triệu chứng lâm sàng ở BN trầm cảm nặng: hoang tưởng tự buộc tội, cảm xúc không ổn định, ý nghĩ tự ti và hèn kém, ý tưởng bất hạnh, hành vi tự sát Trong đó, triệu chứng

có hành vi tự sát liên quan chặt với giảm nồng độ serotonin dịch não tủy

Bảng 5: Tỷ lệ thay đổi nồng độ serotonin huyết tương, dịch não tủy với triệu chứng loạn thần ở nhóm BN trầm cảm nặng

BN có loạn thần BN không loạn thần Nhóm

Serotonin huyết

Serotonin dịch não tủy

≤ 1,6 ng/ml

Tỷ lệ giảm nồng độ serotonin huyết

tương ≤ 80 ng/ml ở nhóm không loạn thần

cao hơn so với nhóm loạn thần, khác biệt

có ý nghĩa thống kê với OR = 0,30 (95%CI:

0,11 - 0,80); p < 0,05 Trong khi đó, ở nhóm

BN có loạn thần, tỷ lệ giảm serotonin dịch

não tủy cao hơn so với nhóm không có

loạn thần, nhưng khác biệt không có ý

nghĩa thống kê với p > 0,05

Kết quả của chúng tôi cho thấy, triệu

chứng loạn thần không có mối liên quan

với nồng độ serotonin ở cả huyết tương

và dịch não tủy Kết quả này chưa tương đồng với một số nghiên cứu khác Heng-Qiang Gao và CS (2008) thấy có mối tương quan giữa serotonin huyết tương

và serotonin dịch não tủy ở BN trầm cảm Nghiên cứu BN trầm cảm sau đột quỵ thấy có mối tương quan tốt giữa nồng độ serotonin huyết tương và serotonin dịch não tủy với hệ số tương quan R = 0,641 (p < 0,001) và nồng độ serotonin huyết tương ở một vài triệu chứng lâm sàng, có thể biểu hiện thay thế cho nồng độ nồng

độ serotonin dịch não tủy trong theo dõi

BN trầm cảm [5] Trong nghiên cứu của

tác giả, nồng độ serotonin thấp hơn cả ở

dịch não tủy và huyết tương ở BN trầm

cảm có loạn thần Điều này có thể giải thích, BN nghiên cứu của chúng tôi còn ít, chưa đủ để chứng minh mối tương quan giữa serotonin với triệu chứng loạn thần

Bảng 6: Tỷ lệ thay đổi nồng độ serotonin huyết tương, dịch não tủy với hành vi tự sát ở

BN trầm cảm nặng

Có hành vi tự sát Không có hành vi tự sát Nhóm

Serotonin huyết

Serotonin dịch não

Tỷ lệ giảm nồng độ serotonin dịch não

tủy ≤ 1,6 ng/ml ở BN trầm cảm nặng có

hành vi tự sát (85,7%) cao hơn so với

không có hành vi tự sát (27,6%), khác

biệt có ý nghĩa thống kê với p < 0,01

Ruljancic N và CS (2013) nghiên cứu

nồng độ serotonin trong tiểu cầu ở 79 BN

trầm cảm có hành vi tự sát và 101 BN

trầm cảm không có hành vi tự sát so với

77 người khỏe mạnh thấy nồng độ serotonin

trong tiểu cầu của nhóm BN trầm cảm có

và không có hành vi tự sát thấp hơn so

với nhóm chứng [6] Maria A.O và CS

(2015) cho rằng mức độ nghiêm trọng

của ý định tự sát trong trầm cảm nặng có

liên quan đến não và serotonin 1A BP F

vùng trước trán và mức độ giải phóng

serotonin thấp hơn tại các vị trí chiếu

chính của não, như vùng trước trán, có

thể là nguyên nhân chính dẫn đến ý định

tự sát và nghiêm trọng hơn là hành vi tự

sát gây ra tử vong cao cho người bệnh

như cắt mạch máu, nhảy xuống giếng,

thắt cổ, uống thuốc độc, nhảy lầu [7]

KẾT LUẬN

Nghiên cứu mối tương quan giữa thay đổi nồng độ serotonin huyết tương và dịch não tủy với đặc điểm lâm sàng ở BN trầm cảm mức độ nặng, chúng tôi nhận thấy:

- Có mối tương quan giữa giảm serotonin huyết tương (R = 0,452; p < 0,001) và dịch não tủy (R = 0,534; p < 0,001) với các đặc điểm lâm sàng ở BN trầm cảm nặng: tuổi, nam giới, vào viện ≥ 2 lần và thời gian mắc bệnh ≥ 2 năm; trong đó BN

≥ 45 tuổi và nam giới có mối liên quan chặt chẽ đến giảm nồng độ serotonin huyết tương hoặc dịch não tủy

- Có mối tương quan giữa giảm serotonin huyết tương (R = 0,48; p < 0,05) và dịch não tủy (R = 0,551; p < 0,001) với các triệu chứng lâm sàng: hoang tưởng tự buộc tội, cảm xúc không ổn định, ý nghĩ

tự ti và hèn kém, ý tưởng bất hạnh, hành

vi tự sát với hệ số tương quan; trong đó nhóm có ý tưởng bất hạnh và cảm xúc không ổn đinh có tương quan chặt chẽ

với giảm nồng độ serotonin huyết tương

OR (95%CI) lần lượt là 0,27 và 0,24 với

p < 0,05

- BN trầm cảm nặng có hành vi tự sát

có tỷ lệ giảm nồng độ serotonin dịch não

tủy ≤ 1,6 ng/ml (85,7%) cao hơn so với

nhóm không có hành vi tự sát (27,6%),

p < 0,01

Như vậy, nồng độ serotonin huyết

tương và dịch não tủy có liên quan với

các đặc điểm, triệu chứng lâm sàng của

BN trầm cảm nặng, đặc biệt là nam giới,

cảm xúc không ổn định, ý tưởng bất hạnh

và hành vi tự sát

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bùi Quang Huy, Đinh Việt Hùng,

Đỗ Xuân Tĩnh. Rối loạn trầm cảm Nhà xuất

bản Y học Hà Nội 2016

2 Kaplan H.I, Sadock B.J. Synopsis of

psychiatry 6th edition William and Wilkins 1994,

pp.903-911

3 Gelder M.G. New Oxford Textbook of

Psychiatry Second edition, Vol 1, 2 2010

4 Sadock B.J, Sadock V.A. Synopsis of

Psychiatry 10 th edition William and Wilkins

2015, pp.815-822

5 Gao H.Q, Zhu H.Y, Zhang Y.Q et al.

Reduction of cerebrospinal fluid and plasma serotonin in patients with post-stroke depression:

A preliminary report Clin Invest Med 2008,

31 (6), pp.E351-E356

6 Ruljancic N, Mihanovic M, Cepelak I et al.

Platelet serotonin and magnesium concentrations

in suicidal and non-suicidal depressed patients Magnes Res 2013, Jan - Feb, pp.9-17

7 Maria A.O, Galfalvy H, Gregory M et al.

Positron emission tomographic imaging of the serotonergic system and prediction of risk and lethality of future suicidal behavior JAMA Psychiatry Original Investigation 2016, pp.1048-1055

8 Wayne C.D, Michael T, Eydie M et al.

Serotonin-1A receptor imaging in recurrent depression: Replication and literature review Nucl Med Biol 2007, October, 34 (7),

pp.865-877

9 Asberg M, Thoren P, Traskman L et al.

Serotonin depression: A bichemical subgroup within the affective disode? Science 1976, 06 Feb, Vol 191, issue 4226, pp.478-480

10 Luykx J.J, Bakker S.C, Geloven N.V

et al. Seasonal variation of serotonin turnover

in human cerebrospinal fluid, depressive symptoms and the role of the 5-HTTLPR Transl Psychiatry 2013, 3, e311