Bài viết mô tả tình hình kháng kháng sinh của 2 vi khuẩn Gram âm là Haemophilus Influenzae và Moraxella Catarrhalis gây viêm phổi ở trẻ em. Mời các bạn cùng tham khảo bài viết để nắm chi tiết nội dung nghiên cứu.
Trang 1KHÁNG KHÁNG SINH CỦA HAEMOPHILUS INFLUENZAE VÀ MORAXELLA CATARRHALIS GÂY VIÊM PHỔI Ở TRẺ EM TẠI BỆNH VIỆN NHI THANH HÓA NĂM 2012
Nguyễn Thị Yến 1 , Phạm Thu Nga 1 , Lê Văn Tráng 2
1 n Nh trư ng h Y H N 2 nh n Nh Th nh H ụng h ng nh r ng r h ng ng h nh n n t nh tr ng h ng th h ng nh ng t t ng
h nh h ng h ng nh t nh n h nh Ngh n nh t t nh h nh h ng h ng
ngh n t t nh nh t 2 th ng n 5 t ư h n n h nh h h h ng ương t nh h n th th ư t h H H nh n Nh Th nh H t 01 01 2012 n 0 0 2012 Phương h ngh n t t n nh h h ư t n h nh n nh nh h n
nh nh h n h ng nh th hư ng n C t h th H n n t
Từ khóa: Viêm phổi, vi khuẩn, kháng kháng sinh.
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Viêm phổi là bệnh thường gặp và là một trong những
nguyên nhân chính gây tử vong ở trẻ em, đặc biệt là trẻ
dưới 1 tuổi [1] Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới
2004 [2], tỷ lệ tử vong do viêm phổi chiếm gần 1/5 số trẻ
tử vong trên toàn thế giới Haemophilus influenzae và
Moraxella catarrhalis là những vi khuẩn Gram âm gây
viêm phổi phổ biến ở trẻ em các nước đang phát triển
Hiện nay, tình hình sử dụng kháng sinh rộng rãi và
không đúng đã dẫn đến tình trạng kháng thuốc kháng
sinh ngày một tăng cao [3] Mô hình vi khuẩn kháng
kháng sinh thay đổi theo chính sách sử dụng kháng
sinh của từng quốc gia, từng bệnh viện và thói quen
sử dụng kháng sinh của từng bác sỹ Do vậy, các bệnh
viện khác nhau sẽ có mô hình kháng kháng sinh khác
nhau [4; 5] Xuất phát từ thực tiễn tại Bệnh viện Nhi
Thanh Hóa chưa nghiên cứu về tính kháng kháng sinh
của vi khuẩn gây viêm phổi, chúng tôi tiến hành nghiên
cứu này với mục tiêu: Mô tả tình hình kháng kháng sinh
của Haemophilus influenzae và Moraxella catarrhalis
gây viêm phổi ở trẻ em
II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
1 Đối tượng
Y H N
Ng h th n 1 11 2014
Tất cả bệnh nhi từ 2 tháng đến 5 tuổi được chẩn đoán là viêm phổi có mẫu bệnh phẩm dịch mũi họng dương tính với vi khuẩn thu thập được tại Khoa Hô Hấp Bệnh viện Nhi Thanh Hóa từ 01 tháng 01 năm 2012 đến
30 tháng 08 năm 2012 (bao gồm cả các bệnh nhi được
sử dụng kháng sinh trước khi nhập viện)
2 Phương pháp
Thiết kế nghiên cứu: mô tả tiến cứu.
Phương pháp: Bệnh phẩm được lấy từ dịch mũi
họng ngay sau khi bệnh nhân nhập Khoa Hô Hấp Bệnh viện Nhi Thanh Hóa (trước 24 giờ) Bệnh phẩm sau khi lấy xong được tiến hành nuôi cấy ngay, định danh vi khuẩn theo quy trình chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới [6] Vi khuẩn phân lập được xác định mức độ nhạy cảm với với các loại kháng sinh thường được sử dụng trong Bệnh viện bằng phương pháp kháng sinh khuếch tán Kirby- Bauer, dựa trên hướng dẫn của CLSI [7]
3 Xử lý số liệu: bằng phần mềm thống kê y học
SPSS
4 Đạo đức nghiên cứu:
Gia đình đối tượng nghiên cứu được thông báo trước về mục đích và nội dung nghiên cứu, bảo đảm có
sự cam kết, tự nguyện tham gia nghiên cứu
Thông tin cá nhân của bệnh nhi và các thông tin trong hồ sơ nghiên cứu được giữ bí mật
Bảo đảm quyền lợi của bệnh nhi, nhân viên y tế khi tham gia nghiên cứu
Khi kết quả cấy khuẩn dương tính và có kết quả kháng sinh đồ, bác sĩ điều trị giải thích cho gia đình bệnh nhi và thay phác đồ điều trị nếu phác đồ đang điều trị không phù hợp
Trang 2III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
1 Tỷ lệ phân lập được các vi khuẩn theo nhóm tuổi
Bảng 1 Tỷ lệ phân lập được các vi khuẩn theo nhóm tuổi Tuổi
Vi khuẩn
2 tháng - < 12 tháng ≥ 12 tháng- 5 tuổi Tổng
Trong số 151 bệnh nhân viêm phổi do vi khuẩn, tỷ lệ phân lập được vi khuẩn cao nhất là H influenzae 37,1% Viêm phổi do M catarrhalis chỉ chiếm 15,9%
2 Tính kháng kháng sinh của vi khuẩn Haemophilus influenzae
Bảng 2 Tính kháng kháng sinh của vi khuẩn Haemophilus influenza
TT Tên kháng sinh Số xét
nghiệm
Mức độ (%) Kháng (R) Trung gian (I) Nhạy (S)
Trang 3- H influenzae có tỷ lệ kháng cao với các kháng sinh thông thường để điều trị như ampicillin/ sulbactam 78,6%, amox/clavunic acid 57,5%, cefuroxime 55,2%, cefotaxime 53,3%, chloramphenicol 51,9% và co-trimoxazol 60%
- H influenzae nhạy cảm với clarithromycin 82,8%, gentamicin 71,4%, amikacin 62,1%, imipeneme 90,6%, fosfo-mycin 83,3% và ciprofloxacin 91,8%
3 Tính kháng kháng sinh của Moraxella catarrhalis
TT Tên kháng sinh Số xét
nghiệm
Mức độ (%) Kháng (R) Trung gian (I) Nhạy (S)
Bảng 3 Tính kháng kháng sinh của Moraxella catarrhalis
- M catarrhalis kháng với các kháng sinh clarithromycin 58,3%, gentamicin 57,1%, chloramphenicol 55,6%
- M catarrhalis nhạy cảm với amox/clavunic acid 72,2%, cefotaxime 57,2%, fosfomycin 92,3%, ciprofloxacin 93,3%
và vancomycin 100%
IV BÀN LUẬN
Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ vi khuẩn gây bệnh
cao nhất là H influenzae chiếm tỷ lệ 37,1%, sau đó là S
pneumoniae 24,5% Moraxella catarrhalis chiếm tỷ lệ là
15,9% Kết quả này phù hợp với nghiên cứu của Đỗ Thị
Thanh Xuân năm 2000 [8] và nghiên cứu của Nguyễn
Văn Bàng năm 2009 [4] Tuy nhiên, kết quả này có khác
biệt so với một số nghiên cứu khác ở Việt Nam và trên
thế giới [9], [10] Nghiên cứu của Trần Đỗ Hùng ở trẻ
em bị viêm phổi dưới 5 tuổi tại Bệnh viện Nhi Đồng Cần
Thơ [9] và nghiên cứu của Nguyễn Văn Bàng ở trẻ em
viêm phổi điều trị tại khoa Nhi bệnh viện Bạch Mai [4]
cho kết quả S pneumoniae chiếm tỷ lệ cao nhất Sự
khác biệt này có thể giải thích do địa dư khác nhau nên
yếu tố dịch tễ từng khu vực khác nhau Mặt khác phân
lập vi khuẩn bị ảnh hưởng rất lớn vào tình hình sử dụng
kháng sinh trước đó Điều này cũng giải thích tại sao khi phân lập vi khuẩn ở cộng đồng luôn cao hơn và khác biệt so với ở trong bệnh viện
Kết quả trên cũng cho thấy nguyên nhân gây viêm phổi do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi tại cộng đồng chủ yếu vẫn là H influenzae và S pneumoniae, từ đó cần có những chính sách hợp lý để kiểm soát tốt chương trình nhiễm khuẩn cấp tính đường hô hấp ở trẻ em
Trong những vi khuẩn Gram âm gây viêm phổi thì H Influenzae và M catarrhalis là 2 vi khuẩn gặp với tỷ lệ cao trong nghiên cứu của chúng tôi, chúng tôi tiến hành đánh giá mức độ nhạy cảm và kháng kháng sinh của 2
vi khuẩn này, từ đó có chiến lược sử dụng kháng sinh hợp lý
Trước đây, H influenzae vẫn được coi là vi khuẩn nhạy cảm với các kháng sinh thông thường Tuy nhiên trong nghiên cứu của chúng tôi, H.influenzae có tỷ lệ kháng cao với các kháng sinh thường dùng điều trị
Trang 4rộng rãi trong các bệnh viện như ampicillin/ sulbactam
78,6%, cefuroxime 55,2%, cefotaxime 53,3%,
chloram-phenicol 51,9%
Theo nghiên cứu của Đỗ Thị Thanh Xuân (2000), H
influenzae kháng ampicillin 34,5%, chloramphenicol là
38,2%, cefuroxime 8,7%, gentamicin 3,4% Nhạy cảm
với imipenem 100%, với ciprofloxacin là 100% [8]
Nghiên cứu của Trần Đỗ Hùng (2008) cho thấy tỷ
lệ đề kháng kháng sinh của H influenzae 95,8% với
ampicillin, 45,7% với amox/acid clavulanic, ceftriaxon
68,6%, cefuroxime 75%, ceftazidim 67,6%, cefotaxime
51,5%, co-trimoxazol 59,4%, norfloxacin 70,6%,
cipro-floxacin 62,9%, gentamicin 68,6%, imipenem 0% [11]
Kết quả của các nghiên cứu có sự thay đổi so với chúng
tôi là do sự kháng kháng sinh của H Influenzae ở các
bệnh viện khác nhau Nếu so sánh theo thời gian qua
các kết quả trên cho chúng ta thấy tỷ lệ kháng cao và
ngày càng gia tăng của H influenzae từ năm 2000 đến
2012 với các kháng sinh như ampicillin từ 34,5% lên
78,6%, chloramphenicol từ 38,2% lên 57,1% Đặc biệt,
tỷ lệ kháng với nhóm Cephalosporin của H influenzae
tăng rất nhanh và đang được cảnh báo có nguy cơ mất
kiểm soát như cefuroxime từ 8,7% lên 55,2%,
cefotaxi-me từ 3,4% lên 53,3%
Trong nghiên cứu của chúng tôi M catarrhalis kháng
với các kháng sinh thường dùng để điều trị viêm phổi
như clarithromycin là 58,3%, gentamicin là 57,1%,
chlo-ramphenicol là 55,6%
Kết quả nghiên cứu của Đỗ Thị Thanh Xuân trên 251
trẻ bị viêm phổi từ tháng 8/1994 đến tháng 3/1998, tỷ lệ
M catarrhalis kháng ampicillin là 52,3%, cefuroxime là
6,0%, chloramphenicol là 6,8% và gentamicin là 2,5%
[8]
Như vậy, qua so sánh kết quả nghiên cứu của chúng
tôi với Đỗ Thị Thanh Xuân sau hơn 10 năm, M
catarrh-alis đã kháng với các kháng sinh thường dùng với tốc
độ rất nhanh như: Cefuroxime từ 6,0% lên 40%,
chlo-ramphenicol từ 6,8% lên 55,6%, gentamicin từ 2,5% lên
57,1% Điều này cảnh báo việc chúng ta đang phải đối
mặt với khả năng của một tương lai không có thuốc
kháng sinh điều trị hiệu quả đối với một số bệnh nhiễm
khuẩn
Bệnh viện Nhi Thanh Hóa là một bệnh viện cấp tỉnh,
viêm phổi ở trẻ em tại đây phần lớn là viêm phổi từ cộng
đồng Vì vậy, nguyên nhân thường gặp nhất là H
Influ-enzae và S pneumonia, các vi khuẩn Gram âm hay
gặp nhất là H Influenzae và M Catarrhalis có tỷ lệ cao
trong nghiên cứu này Qua nghiên cứu cho thấy các vi
khuẩn này có tỷ lệ kháng cao với các kháng sinh đường
uống thông thường Do đó, cần khuyến cáo cho các gia
đình có trẻ bị viêm phổi, đặc biệt là viêm phổi nặng cần phải đưa trẻ đến khám sớm tại bệnh viện để được xét nghiệm tìm nguyên nhân và sử dụng kháng sinh hợp lý, tránh nguy cơ kháng thuốc
V KẾT LUẬN
Qua nghiên cứu 151 trẻ từ 2 tháng đến 5 tuổi bị viêm phổi do vi khuẩn tại Bệnh viện Nhi Thanh Hóa thời gian
từ tháng 1 đến tháng 8 năm 2012 chúng tôi rút ra một
số kết luận như sau:
- H influenzae là căn nguyên hàng đầu gây viêm phổi ở trẻ dưới 5 tuổi
- H influenzae có tỷ lệ kháng rất cao với kháng sinh thông thường để điều trị viêm phổi
- M catarrhalis có tỷ lệ kháng cao với kháng sinh clarithromycin, gentamicin và chloramphenicol
- H influenzae và M catarrhalis còn nhạy cảm rất cao (> 85%) với các kháng sinh mạnh như ciprofloxa-cin, fosfomyciprofloxa-cin, imipenem và vancomycin
Lời cảm ơn
Xin trân trọng cảm ơn Ban giám đốc, khoa Hô hấp, khoa Vi sinh Bệnh viện Nhi Thanh hóa
Xin trân trọng cảm ơn các bệnh nhi và gia đình bệnh nhi trong nghiên cứu
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Thu Nhạn và CS (2002) Mô hình bệnh tật
trẻ em, Tập san nhi khoa, T ng h Y ư h t
N N Y h 10, 14 - 17.
2 WHO (2004) Who/Unicefjont statement:
manage-ment of pneumonia in community senttings
3 Bộ Y tế (2010) Phân tích thực trạng sử dụng kháng
sinh và kháng kháng sinh tại Việt Nam (GARP) năm 2010
4 Nguyễn Văn Bàng (2009) Đánh giá kháng kháng
sinh của các chủng vi khuẩn phân lập từ trẻ em viêm
phổi điều trị tại khoa Nhi bệnh viện Bạch Mai, T h
Nh h 2 (3), 55 - 60.
5 Trần Thị Ngọc Anh (2007) Sự đề kháng kháng
sinh của vi khuẩn gây bệnh thường gặp tại bệnh viện
Nhi Đồng 2 năm 2007, T h Y H TP H Ch nh
th ng 4 200 183 – 191.
6 WHO (2003) Baisic laboratory procedures in clinical
Bacteriology
7 National Committee For Clinical Laboratory
Trang 5Standards (2007) Performance Standards for
Antimi-crobial Susceptibility Testing; Seventeeth Infomational
Supplement, Approved Standard M2-A9, NCCLS,
Vil-lanova, PA
8 Đỗ Thị Thanh Xuân (2000) Nghiên cứu đặc điểm
lâm sàng và điều trị bệnh viêm phổi do vi khuẩn kháng
kháng sinh ở trẻ em Luận án tiến sĩ Y học Trường Đại
học Y Hà Nội
9 Trần Đỗ Hùng (2008) Nghiên cứu căn nguyên gây
viêm phổi do Haemophilus Influenzae và
Streptococ-cus pneumoniae ở trẻ em dưới 5 tuổi tại bệnh viên Nhi
đồng Cần Thơ, T h h th h nh 3 (599 + 600),
26 - 27
10 Carolyn M Kercsmar (2005) Pneumonia, Nelson
Essentitals of Pediatrics, r 356 - 458.
11 Trần Đỗ Hùng (2008) Tình hình nhiễm và kháng
kháng sinh của Haemophilus Influenzae và Strepto-coccus pneumoniae ở trẻ dưới 60 tháng tuổi bị nhiễm khuẩn hô hấp cấp tình tại khoa hô hấp bệnh viên Nhi
đồng Cần Thơ, T h h th h nh 4 (604 + 605),
73 - 75
Summary THE ANTIBIOTIC RESISTANCE IN GRAM-NEGATIVE BACTERIA HAEMOPHILUS
INFLUENZAE AND MORAXELLA CATARRHALIS CAUSES CHILD
PNEUMONIA AT THANH HOA HOSPITAL OF PEDIATRICS
The wide and inappropriate use of antibotics leads to current higher antibiotic resistance in the posulation Dif-ferent hospitals have their own antibiotic resistance patterns The objective of the study is to describe the antibiotic-resistance situation in Gram - negative bacteria Haemophilus influenzae and Moraxella catarrhalis which causes child pneumonia The patients from 2 months old to 5 years old diagnosed with pneumonia, whose nasopharyngeal specimens collected at the Thanh Hoa Hospital of Pediatrics from 01/01/2012 to 08/30/2012 are positive for bacte-ria Methods: prospective description The specimens were cultured, the bacteria were identified, and the antibiotic sensitivity of the bacteria was defined according to CLSI guidelines Results: The Haemophilus influenzae antibiotic resistance rates were 78.6% to ampicillin/ sulbactam, 57.5% to amox/clavunic acid, 55.2% to cefuroxime, 53.3% to cefotaxime The Moraxella catarrhalis antibiotic resistance rates were 58.3 % to clarithromycin, 57.1 % to gentamicin, 55.6 % to chloramphenicol H influenzae and M catarrhalis are still sensitive to the strong antibiotics as imipenem, ciprofloxacin, fosfomycin and vancomycin
Keyword: pneumonia, bacteria, antibiotic resistance.