Bài báo trình bày kết quả nghiên cứu bước đầu về vai trò vai trò của thực vật tại Khu Di tích lịch sử Tân Trào đó là: vai trò của thực vật trong việc bảo vệ cảnh quan; vai trò của thực vật đối với sinh kế của người dân; vai trò của thực vật đối với phát triển du lịch. Bài báo cũng đưa ra cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp bảo vệ đa dạng thực vật và đưa ra 8 giải pháp bảo vệ đa dạng thực vật bao gồm: giải pháp về chính sách, tổ chức quản lý; giải pháp về kinh tế, xã hội; giải pháp về khoa học công nghệ; giải pháp lâm sinh xúc tiến tái sinh tự nhiên.
Trang 1T P CHÍ KHOA H C I H C TÂN TRÀO
ISSN: 2354 - 1431 http://tckh.daihoctantrao.edu.vn/
Vai trò c a th c v t t i Khu Di tích l ch s Tân Trào v xu t các gi i pháp b o
v a d ng th c v t
Công Baa*, Chu Th M Ngaa
a Tr ng i h c Tân Trào
*Email: congbacdsp@gmail.com
Ngày nh n bài:
23/8/2018
10/6/2019
Bài báo trình bày k t qu nghiên c u b c u v vai trò vai trò c a th c v t t i Khu Di tích l ch s Tân Trào ó là: vai trò c a th c v t trong vi c b o v c nh quan; vai trò c a th c v t i v i sinh k c a ng i dân; vai trò c a th c v t i
v i phát tri n du l ch Bài báo c ng a ra c s khoa h c cho vi c xu t các
gi i pháp b o v a d ng th c v t và a ra 8 gi i pháp b o v a d ng th c v t bao g m: gi i pháp v chính sách, t ch c qu n lý; gi i pháp v kinh t , xã h i;
gi i pháp v khoa h c công ngh ; gi i pháp lâm sinh xúc ti n tái sinh t nhiên, khoanh nuôi ph c h i r ng; gi i pháp khai thác, s d ng h p lý tài nguyên th c
v t; gi i pháp b o t n a d ng th c v t; gi i pháp v phát tri n ngu n nhân l c và phát tri n c ng ng; gi i pháp liên k t vùng và h p tác qu c t
T khóa:
a d ng; gi i pháp; khu di
tích l ch s ; t nh Tuyên
Quang
1 M u
R ng có vai trò r t quan tr ng i v i cu c
s ng c a con ng i c ng nh môi tr ng: cung c p
ngu n g , c i, t o ra khí oxy, i u hòa n c, là n i c
trú ng th c v t và tàng tr các ngu n gen quý hi m,
b o v và ng n ch n gió bão, ch ng xói mòn t, m
b o cho s s ng, b o v s c kh e c a con ng i Bài
báo trình bày vai trò c a th c v t t i Khu Di tích l ch s
Tân Trào và xu t các gi i pháp b o v a d ng th c
v t làm c s cho công tác b o t n và phát tri n b n
v ng a ph ng
2 N i dung v ph ng pháp nghiên c u
2.1 N i dung và th i gian nghiên c u
i t ng nghiên c u là vai trò c a th c v t t i Khu
Di tích l ch s Tân Trào, tnh Tuyên Quang và xu t
các gi i pháp b o v a d ng th c v t Th i gian nghiên
c u t tháng 6 n m 2016 n tháng 3 n m 2018
2.2 Ph ng pháp nghiên c u
2.2 1 Ph ng pháp k th a
K th a s li u c a các tài li u khác có liên quan
n khu v c nghiên c u, b sung, c p nh t và hoàn
thi n nh ng s li u th ng kê ã có [1], [2]
2.2 2 Ph ng pháp i u tra ngoài th c a
Chúng tôi s d ng theo ph ng pháp c a Hoàng Chung (2008) [5] và Nguy n Ngh a Thìn (2008) [11]
2.2 3 Ph ng pháp trong phòng thí nghi m
Xác nh tên khoa h c theo ph ng pháp so sánh hình thái, ch nh lý tên khoa h c theo Ph m Hoàng H (1993) [7], Danh l c các loài th c v t VN (2003, 2005)
[10]
2.2.4 Ph ng pháp ánh giá nhanh nông thôn có
s tham gia c a ng i dân (PRA)
Ph ng pháp i u tra ph ng v n: Chúng tôi ã ti n hành xây d ng b phi u ph ng v n và ti n hành i u tra
100 h dân 11 xã c a 2 huy n S n D ng và Yên
S n M i xã ti n hành i u tra ph ng v n m t nhóm t
8 n 10 ng i dân i di n cho các h gia ình có ho t
ng kinh doanh, s n xu t liên quan n r ng
3 K t qu và th o lu n
3.1 Vai trò c a th c v t t i Khu Di tích l ch s Tân Trào
Khu Di tích l ch s Tân Trào, t nh Tuyên Quang là
n i sinh s ng c a nhi u loài ng th c v t khác nhau, trong khu v c nghiên c u ã th ng kê c 726 loài,
462 chi, 137 h , thu c 6 ngành th c v t b c cao có
m ch [2]
Trang 23.1.1 Vai trò c a th c v t trong vi c b o v c nh
quan và các di tích l ch s
Trong th i k kháng chi n ch ng th c dân Pháp,
Chi n khu Vi t B c g m h th ng các c n c ho t
ng c a các B , Ban, Ngành c a Trung ng óng
phân b r i rác trên 4 t nh Cao B ng (P c Bó), B c
K n (Ch n), Thái Nguyên ( nh Hóa), Tuyên
Quang (Chiêm Hóa, S n D ng, Yên S n) Trong ó
Khu Di tích l ch s Tân Trào (n m trên a bàn các xã
Tân Trào, Minh Thanh, Trung Yên, Bình Yên, L ng
Thi n (huy n S n D ng); Kim Quan, Trung S n,
Hùng L i, Trung Minh, o Vi n, Công a (huy n
Yên S n), c coi là “Th ô khu gi i phóng - Trung
tâm Th ô kháng chi n” N i ây có a hình r ng
núi hi m tr , r ng r m r p v i nhi u t ng tán có th
che ch b o v t t cho quân và dân ta trong kháng
chi n ch ng Pháp ây c ng là n i trung ng ng,
Chính ph và Ch t ch H Chí Minh , làm vi c th i
k ti n kh i ngh a, ch o nhân dân c n c ti n hành
T ng kh i ngh a giành chính quy n V i nh ng giá tr
l n v l ch s , v n hóa và khoa h c, ngày 10 tháng 5
n m 2012 Khu Di tích l ch s Tân Trào ã c Th
t ng Chính ph công nh n là khu di tích qu c gia
c bi t, v i 138 i m di tích [12]
Sau h n 70 n m cu c cách m ng tháng 8 n m 1945
thành công n c Vi t Nam Dân ch C ng hòa ra i,
138 i m di tích trong Khu Di tích l ch s Tân Trào v n
ang c tôn t o, b o v lâu dài Các th m th c v t
trong khu v c ngoài vai trò b o v ngu n n c, b o v
t, ch ng xói mòn, l l t, h n hán, i u hòa khí h u,
b o v môi tr ng, b o v s c kh e con ng i thì nó
còn có vai trò quan tr ng trong vi c t o c nh quan môi
tr ng c ng nh b o v các di tích l ch s Hi n nay,
trong khu di tích th m th c v t r ng có vai trò c bi t
quan tr ng t o nên c nh quan c a khu di tích l ch s
Th m th c v t r ng t nhiên bao g m các lo i r ng
nh : (1) r ng kín th ng xanh m a mùa nhi t i a
hình th p và núi th p; (2) r ng kín th ng xanh m a
mùa nhi t i núi th p trên á vôi; (3) r ng th a th ng
xanh m a mùa nhi t i a hình th p và núi th p; (4)
th m cây b i nhi t i ch y u th ng xanh cây lá r ng
a hình th p và núi th p trên t a i; (5) tr ng c
Trong ó, r ng kín th ng xanh m a mùa nhi t i
a hình th p và núi th p chi m t l l n (60%) c
bi t, có nh ng lo i th m r ng thu n loài mang nét c
tr ng c a vùng trung du nh r ng C (Livistona
cochinchinensis) m c t nhiên t o thành t ng trên cùng
v i chi u cao 12-15m, che ph 60% R ng C phân
b ph bi n các xã Tân Trào, Trung Yên, Kim Quan,
Trung Minh, o Vi n Ho c r ng thu n loài N a
(Neohouzeana dulloa) hình thành sau khai thác ki t
ho c do t r ng làm n ng r y, phân b cao d i 400m R ng N a có di n tích khá l n, t o thành t ng tán r ng v i u th là N a có chi u cao 6-8m, ng kính trung bình 3-5cm, che ph 80-90%, g p nhi u các xã Hùng L i, Trung Minh, Kim Quan, Trung Yên, Tân Trào [1]
V h th c v t, v i thành ph n loài cây phong phú
726 loài, 462 chi, 137 h , thu c 6 ngành th c v t b c cao có m ch th c, a d ng v thân cây: thân g (g cao,
g v a, g nh ), thân b i, thân th o, thân leo (ho c bò);
s c hoa 4 mùa t a ngát h ng th m, ph c v nhu c u
th m quan, ngh ng i, du l ch c a ng i dân Hi n nay,
vi c b o v và phát tri n r ng trong khu di tích l ch s Tân Trào c các c p chính quy n a ph ng và nhân dân quan tâm b o v
3.1.2 Vai trò c a th c v t i v i sinh k c a
ng i dân
Ngoài vai trò quan tr ng trong vi c b o v ngu n
n c, b o v t, ch ng xói mòn, l l t, h n hán, i u hòa khí h u, b o v môi tr ng; th c v t còn có vai trò cung c p ngu n nguyên li u, d c li u, th c
ph m…ph c v cu c s ng c a con ng i T i khu v c nghiên c u chúng tôi ã i u tra c 726 loài th c v t
b c cao có m ch, v i nhi u giá tr s d ng khác nhau
nh : nhóm cây cho g , nhóm làm thu c ch a b nh, nhóm cây n c (g m cây cho qu và rau), nhóm làm
c nh, nhóm cho tinh d u, nhóm cây làm th c n cho gia súc, nhóm cây làm th công m ngh , nhóm cây l y
s i Ngu n tài nguyên này ng i dân khai thác trong khu di tích v i m c ích s d ng trong i s ng hàng ngày ho c m c ích th ng m i nâng cao thu nh p
K t qu i u tra c th c trình bày trong B ng 1
B ng 1: Giá tr s d ng c a các loài th c v t t i khu di tích l ch s Tân Trào
TT Giá tr s d ng Ký
hi u
S loài
T l (%)
5 Cây làm th c n
6 Cây cho tinh
7 Cây làm th
Trang 310 Cây làm v t li u
* L u ý: T l (%) các loài l n h n 100% t ng s
loài trong danh l c do có nh ng loài có nhi u công
d ng khác nhau
- Nhóm cây làm thu c (T): T i khu v c nghiên
c u ã xác nh c 470 loài cây có giá tr làm thu c
(chi m 43,68% t ng s loài th c v t ã ghi nh n c)
g m: T c kè á (Drynaria bonii), C t toái b (Drynaria
fortunei), Rau s ng (Melientha suavis), Lá khôi (Ardisia
silvestris), Tr m h ng (Aquilaria crassna), B y lá m t
hoa (Paris polyphylla), C dòm (Stephania dielsiana),
Bách b (Stenoma saxorum), M p r ng (Parabaena
sagitta), Ng y tr ng (Rubus cochinchinensis), Búng
báng (Arenga pinnata), Mua leo (Medinilla assamica),
Lai (Aleurites molluccana), Rau mu i (Chenopodium
ficifolium)
- Nhóm cây l y g (G): T p trung ch y u ngành
Ng c lan (Magnoliophyta), v i s loài khá cao, g m
188 loài (chi m 17,47% t ng s loài) là: G i n p
(Aglaia spertabilis), Trai lý (Garcinia fragraeoides),
Trám en (Canarium tramdendum), Trám tr ng
(Canarium album) , Chò en (Parashorea stellata), Táu
(Vatica ordorata) , inh (Markhamia stipulata), V ng
(Melia azedarach), Lát hoa (Chukrasia tabularis), Máu
chó lá l n (Knema pierei), M s a b c b (Helicia
tonkinensis), D gai (Castanopsis indica)
- Nhóm cây n c (A): Bao g m các loài cây n
qu , c , h t, các lo i m ng r ng, rau r ng, v i 142 loài
(chi m 13,20% t ng s loài): C (Livistona
lakonensis), Trám tr ng (Canarium album), Trám en
(Canarium tramdendum) Các loài m ng r ng nh : N a
patellais), V u (Bambusa nutans), Các loài rau r ng
nh : Rau d n (Callipteris esculenta), Rau d u
(Alternanthera sessilis), Rau s ng (Meliantha suavis)
- Nhóm cây làm c nh (Ca): ã th ng kê c 99
loài (chi m 9,2%), g m: uôi ch n (Adiantum
caudatum) , S n tu (Cycas balansae), inh l ng tr
(Polyscias guilffoylei), S a (Alstonia scholaris), Sanh
(Ficus benjamina), Kim tán (Calanthe angusta), Tre
b ng ph t (Bambusa vulgaris), Trúc vuông
(Chimonobambusa quadrangulais)
- Nhóm cây làm th c n gia súc (Ags): Có 64 loài
(chi m 5,95%) g m: C lá tre (Centosteca lappacea),
C m n tr u (Eleusine indica), Rau má (Centella
asiatica), D n gai (Amaranthus spinosus), u ba lá
(Uraria lagopodiodes), Vú bò (Ficus hirta), u d i
(Dunbaria podocarpa), C g ng (Panicum repens)
- Nhóm cây tinh d u (Td): Nhóm này có 50 loài
(chi m 4,65%) nh : Hoa gi (Desmos cochinchinensis),
Ké u ng a (Xanthiuminae quilaterum), Màng tang
(Litsea cubeba), B hòn (Sapindus saponaria), H ng bì (Clausena lansium), Sau sau (Liquidambar formosana),
Thông uôi ng a (Pinus massoniana), S n m t
(Madhuca pasquieri)
- Nhóm cây làm v t li u xây d ng (Xay): Nhóm
này chi m 1,21%, v i 13 loài g m: V u (Bambusa
(Neohouzeana dullosa), C (Livistona cochinchinensis),
Song (Calamus rudentum), Tre (Bambusa blumeana),
Hóp nh (Bambusa tuldoides)
- Nhóm cây l y s i (Soi): Có 28 loài (chi m 2,6%)
g m: Bông gòn (Ceiba pentandra), S u (Celtis
sinensis), Bò ké (Kydia calycina), Lá dong d i (Phrynium thorelli), Dó (Rhamnoneuron balansae), B t
th c (Abrroma angusta), u ma (Pueraria phaseoloides), Thôi ba (Alangium chinensis), Bái nh n (Sida acuta), Cò ke (Microcos paniculata)
- Nhóm cây l m th công m ngh (Dtc): Có 9 loài chi m 1,69% t ng s loài nh : Trúc c n câu
multiplex), Hóp gai (Bambusa agrestis), Song m t (Calamus platyacanthus), Song (C rudentum), Chít (Thysanolaena maxima), Móc (Caryota urens), Mây
b c b (Calamus tonkinensis), Mây n p (C
tetradactylus)
Hi n nay, vi c khai thác ngu n tài nguyên r ng
ây tuy ã gi m nhi u so v i tr c ây, do s qu n lý
ch t ch c a chính quy n a ph ng Tuy nhiên nh ng
ho t ng khai thác v n di n ra hàng ngày c a m t s
l n ng i dân a ph ng, vì ó là sinh k góp ph n xóa ói gi m nghèo Vì v y, chính quy n a ph ng
c n có nh ng gi i pháp h u hi u ng n ch n tình
tr ng khai thác tài nguyên r ng c n ki t nh hi n nay, góp ph n b o v và phát tri n a d ng sinh h c nói chung và r ng nói riêng
3.1.3 Vai trò c a th c v t i v i phát tri n du l ch
sinh thái
Vi t Nam c ánh giá là t n c giàu ti m n ng cho phát tri n du l ch sinh thái Nhi u v n qu c gia, khu b o t n ã c khai thác ph c v phát tri n du
l ch Du l ch sinh thái là m t d ch v c a r ng c n s
d ng m t cách b n v ng T i Khu Di tích l ch s Tân Trào nhi u d án phát tri n du lch sinh thái c hình
Trang 4thành g n li n v i các khu r ng có c nh quan c bi t
Ngày 22 tháng 12 n m 2017 Th t ng Chính ph ã
phê duy t Quy ho ch t ng th phát tri n khu du l ch
qu c gia Tân Trào tnh Tuyên Quang n n m 2030,
m c tiêu n n m 2025 Khu Di tích l ch s Tân Trào c
b n áp ng các tiêu chí c a khu du l ch qu c gia, ph n
u n n m 2030 Khu Di tích l ch s Tân Trào tr
thành khu du l ch qu c gia v i h th ng c s v t ch t
k thu t ng b , s n ph m du l ch ch t l ng cao, có
th ng hi u, s c c nh trang và tr thành m t trong
nh ng trung tâm du lch v n hóa, l ch s cách m ng
hàng u c a vùng Trung du mi n núi B c B và c
n c Hi n t i Khu Di tích l ch s Tân Trào ang ti n
hành tri n khai t ch c tuy n du l ch n i vùng, liên
huy n và n i t nh, liên t nh
- Tuy n du l ch n i vùng:
+ Tuy n du lch ng b : Tuy n Thôn Bòng - L p
Binh - Tân Trào - Minh Thanh - Trung Yên - Kim
Quan - Nà Ho; tuy n Thôn Bòng - Trung S n - Kim
Quan - Trung Yên - Minh Thanh - Tân Trào;
+ Tuy n du l ch thuy n theo sông Phó áy, t Tân
Trào n Kim Quan
+ Tuy n i b , th thao, leo núi: T ch c trong
không gian r ng c d ng Tân Trào, trong ó chú tr ng
phát tri n tuy n lên nh núi H ng, èo De
- Tuy n du l ch liên huy n và n i t nh:
+ Tuy n Tân Trào - n H - n Th ng - n
Lan và n th Bác H (thành ph Tuyên Quang) - M
Lâm (huy n Yên S n);
+ Tuy n Tân Trào - Khu di tích Kim Bình - n
Bách Th n - n m H ng - Thác B n Ba - Chùa B o
Ninh Sùng Phúc (huy n Chiêm Hóa);
+ Tuy n Tân Trào - th y i n Tuyên Quang - n
Pác T - Thác M - h Nà Hang (huy n Nà Hang);
+ Tuy n Tân Trào - danh th ng Th ng Lâm -
ng Song Long - Thác N m Me (huy n Lâm Bình);
+ Tuy n Tân Trào - n B c M c - n Thác Cái -
ng Tiên;
+ Tuy n Tân Trào - r ng c d ng Tr m Chu và
v n cam Hàm Yên (huy n Hàm Yên)
- Tuy n du l ch liên t nh:
+ Tuy n Tân Trào - nh Hóa - các i m du l ch
t nh Thái Nguyên;
+ Tuy n Tân Trào - ATK ch n - Pác Bó - các
i m du l ch các t nh Vi t B c;
+ Tuy n Tân Trào - các khu, i m du l ch qu c gia
trên toàn vùng Trung du và mi n núi B c B ;
+ Tuy n Tân Trào - Hà N i - các khu, i m du l ch
vùng ng b ng sông H ng và duyên h i ông B c
- Tuy n du l ch qu c t :
K t n i Khu Di tích l ch s Tân Trào và các i m
du lch trên a bàn t nh Tuyên Quang v i Th ô Hà
N i và qu c t (qua c ng hàng không qu c t N i Bài):
v i Hà Giang i Châu Vân S n, Trung Qu c (qua c a
kh u ng b Thanh Th y); v i Lào Cai i Côn Minh, Trung Qu c (qua c a kh u ng b Lào Cai); v i
L ng S n i B ng T ng, Trung Qu c (qua c a kh u
ng b H u Ngh ); v i H i Phòng, Qu ng Ninh i
Qu ng Châu, Nam Ninh, Trung Qu c (qua c a kh u
ng b Móng Cái)
Du l ch sinh thái không ch góp ph n a l i hi u
qu cho ngành kinh t du lch mà còn có ý ngh a tác
ng tích c c trong công tác b o v môi tr ng, mang
l i l i ích v kinh t cho c ng ng dân c a ph ng
và óng góp n l c cho b o t n tài nguyên du l ch c a
t n c [13]
3.2 xu t các gi i pháp b o v a d ng th c v t
t i khu di tích l ch s Tân Trào
3.2.1 C s khoa h c cho vi c xu t các gi i
pháp b o v a d ng th c v t
Khu Di tích l ch s Tân Trào là khu di tích c p
Qu c gia c bi t c Chính Ph công nh n là “ a
ch Khu Di tích l ch s Tân Trào có a d ng sinh
h c cao v i r t nhi u loài ng, th c v t quý hi m, nhi u loài cây thu c quý, là n i ph c h i, l u gi các ngu n gen ph c v cho công tác nghiên c u khoa h c,
h c t p; gi vai trò quan tr ng trong vi c b o v t ai,
i u ti t ngu n n c ph c v s n xu t nông nghi p và phát tri n kinh t - xã h i, c ng nh có ti m n ng l n v các lo i hình du l ch
3.2.1.1 Du l ch v n hoá l ch s
Các di tích l ch s , cách m ng Tuyên Quang r t phong phú Tiêu bi u nh t là Khu Di tích l ch s Tân Trào, th ô c a khu gi i phóng v i "mái ình H ng Thái, cây a Tân Trào" ây là n i g n li n v i ho t
ng c a Ch t ch H Chí Minh, Trung ng ng, Chính ph , Qu c h i, M t tr n, các b , ban, ngành, ghi
d u nh ng s ki n tr ng i c a t n c trong th i k chu n b T ng kh i ngh a giành chính quy n tháng Tám n m 1945 và trong cu c kháng chi n ch ng th c dân Pháp xâm l c V i trên 138 i m di tích và c m
di tích l ch s c x p h ng di tích qu c gia c bi t
nh : Lán Nà N a, ình Tân Trào, Cây a Tân Trào, ình H ng Thái, Nha Công An, H m Bác Tôn Ngoài
ra, các a danh nh Bình Ca không ch th m ng v i "
N ng chói sông Lô hò ti ng hát, Chuy n phà dào d t
b n n c Bình Ca " mà còn là n i ghi l i d u tích c a
nhi u th i k l ch s Các a danh ng Châu - Châu
T Do, èo Ch n, khe Lau, cây s 7…mãi mãi là nh ng
Trang 5d u son trong l ch s dân t c B ng 2 th ng kê l ng
khách tham quan du lch trong n m n m tr l i ây
tích l ch s Tân Trào
S
n 6/2018
Khách
trong
n c
Khách
(Ngu n: Ban qu n lý khu di tích l ch s Tân Trào)
Ngoài các di tích, Tuyên Quang còn có nhi u l h i
có kh n ng thu hút du khách nh l h i L ng T ng
(tháng 1 và tháng 9) h i ình Gi ng Tanh huy n Yên
S n ( tháng 10 - tháng 1), h i ình Tân Trào (tháng 4 -
tháng 1)… ây là nh ng i m có ti m n ng l n cho du
l ch l ch s , v n hoá mà a ph ng c n có k ho ch
khai thác phát tri n
3.2.1.2 Du l ch sinh thái g n v i giáo d c môi
tr ng
Khu Di tích l ch s Tân Trào có th m th c v t r ng
r t phong phú còn gi nguyên c v p hoang s
v i nhi u loài th c v t quí hi m, c h u t i khu v c
nghiên c u ã thông kê có 54 loài th c v t quý hi m có
nguy c b tuy t ch ng t i khu v c nghiên c u:
- Theo Sách Vi t Nam (2007) ghi nh n có 46
loài trong ó có 1 loài m c r t nguy c p (CR) là Trúc
vuông (Chimonobambusa quadrangulais); 15 loài nguy
c p (EN) nh : C t toái b (Drynaria fortunei), Ng gia
bì gai (Acanthopanax trifoliatus), S i b n (Quercus
variabilis)…; 30 loài s p nguy c p (VU) nh : T c kè á
(Drynaria bonii), Sa mu (Cunninghamia lanceolata),
Trám en (Canarium tramdendum)…
- Theo Ngh nh 32/2006/N -CP c a Chính ph
ghi nh n có 19 loài trong ó có 5 loài th c v t r ng
nghiêm c m khai thác, s d ng vì m c ích th ng m i
(IA) nh : Kim tuy n á vôi (Anoectochilus calcareus),
Tiên hài (Paphiopedilum hirsutissimum), Hài tía
(Paphiopedilum purpuratum)…; 14 loài th c v t r ng
h n ch khai thác, s d ng vì m c ích th ng m i
(IIA) nh : Hoa tiên (Asarum glabrum), Gù h ng
(Cinnamomum balansae), C bình vôi (Stephania
rotunda)…;
- Theo Danh l c cây thu c Vi t Nam ghi nh n 11
loài trong ó có 8 loài nguy c p (EN) nh : C dòm
(Stephania dielsiana), Ba kích (Morinda officinalis),
Thiên niên ki n lá l n (Homalonema gigantea), Tr ng lâu nhi u lá (Paris polyphylla)…; 3 loài s p nguy c p (VU) nh : T c kè á (Drynaria bonii), Lá khôi (Ardisia silvestris), Phá l a (Tacca subflabellata)
- Theo Hi p h i B o t n thiên nhiên qu c t ghi
nh n 3 loài trong ó 1 loài nguy c p (EN) ó chính là
Gù h ng (Cinnamomum balansae); 2 loài s p nguy
c p (VU) ó là Trám chim (Bursera tonkinensis) và S n
m t (Madhuca pasquieri)
Khu Di tích l ch s Tân Trào có sông, núi, ao h , thác n c nh : h Nà L a, thác L ng T u Du l ch sinh thái g n v i giáo d c môi tr ng là h ng d n khách du lch th m c nh quan thiên nhiên, các khu r ng nguyên sinh có các lo i chim, thú, v i k t h p giáo d c
ý th c b o v môi tr ng cho du khách
3.2.1.3 Du l ch h c t p, nghiên c u khoa h c
Là hình th c du l ch v i m c ích h c t p, nghiên
c u t i ch là chính; phù h p v i h c sinh, sinh viên,
h c viên, nhà khoa h c thu c các tr ng h c và vi n nghiên c u Hàng n m có trên 100 tr ng trong c
n c n tham quan, h c t p, nghiên c u trong ó s
l ng h c sinh, sinh viên chi m kho ng 30% l ng khách hàng n m
3.2.1.3 Du l ch c ng ng
ây là m t lo i hình a thích c a các b n tr qu c
t yêu thích khám phá v n hóa b n a Khu di tích l ch
s Tân Trào là i m h i t s c thái v n hoá các dân t c thi u s c a các t nh mi n núi phía B c có các dân t c: Tày, Dao, Kinh, Nùng, Cao lan, sinh s ng, trong ó
có 4 dân t c chi m t l u th là: Tày, Dao, Kinh, Nùng M i dân t c có nh ng nét v n hóa c s c riêng:
- Ng i Tày có m t n n v n ngh c truy n phong phú, các th lo i th , ca, múa, nh c, t c ng , ca dao chi m m t kh i l ng áng k Các i u dân ca
ph bi n nh t là hát then, hát c i, hát ám c i, ru con
và các l h i l ng t ng, giã c m c t ch c và duy trì hàng n m ã mang n cho du khách nh ng n t ng sâu s c v nét v n hóa làng quê
- Ng i Dao có phong t c t p quán riêng, phong phú t o nên b n s c v n hoá c áo nh l c p s c, hát Páo dung c bi t là kh n ng s d ng thu c nam t cây r ng c a ng bào Dao
- Ng i Nùng có m t kho tàng v n hóa dân gian phong phú và có nhi u làn i u dân ca m à màu s c dân t c Nh ng làn i u dân ca t ng h p có l i, có nh c,
có ki u trang trí, có hình th c bi u di n ã làm xao xuy n
và r o r c lòng ng i khi xa quê
- Ng i Kinh v i m t s nét v n hóa và l h i truy n th ng chính nh : truy n c , ca dao, t c ng ; có
v n h c b ng ch (th , v n, sách, bài h ch ) Ngh
Trang 6thu t phát tri n s m và t trình cao v nhi u m t: ca
hát, âm nh c, iêu kh c, h i h a H i làng hàng n m là
m t d p sinh ho t h p d n h u h t các thôn, làng nh t
là vào dp u xuân [6], [9]
n nay Khu Di tích l ch s Tân Trào tuy ã có
Quy ho ch t ng th v b o t n và phát tri n b n v ng
nh ng nh ng ti m n ng th m nh v b o t n, v nghiên
c u khoa h c – giáo d c môi tr ng và d ch v du l ch
ch a c phát huy t ng x ng M c dù th m th c v t
có vai trò to l n trong vi c b o v c nh quan các di tích
l ch s , c ng nh i v i sinh k c a ng i dân và phát
tri n du l ch Tuy nhiên các ho t ng c a Khu Di tích
l ch s Tân Trào m i t p trung vào công tác b o v
r ng và phát tri n r ng C s v t ch t ph c v b o v
và b o t n còn h n ch ; các ho t ng v b o t n, v
nghiên c u khoa h c b o t n, v giáo d c môi tr ng
và d ch v du l ch h u nh ch a th c hi n; vi c ph i
h p, h tr phát tri n kinh t - xã h i cho ng i dân
vùng m còn r t h n ch
T các k t qu nghiên c u trên ây chính là c s
khoa h c cho vi c xu t các gi i pháp b o v a d ng
th c v t
3.2.2 xu t các gi i pháp b o v a d ng
th c v t
3.2.2.1 Gi i pháp v chính sách, t ch c qu n lý
- Các c p u chính quy n a ph ng t nh Tuyên
Quang ph i luôn quan tâm ch o các ngành, các c p
th c hi n t t công tác qu n lý b o v r ng;
- H t Ki m lâm các huy n th ng xuyên ch o
các Tr m Ki m lâm tu n tra ki m soát b o v r ng,
giám sát các h nh n giao khoán b o v r ng, khoanh
nuôi ph c h i r ng, tr ng r ng t hi u qu t t Các v
vi ph m Lu t b o v và phát tri n r ng nh : khai thác
g , s n b t ng v t, l n t r ng làm n ng r y trái
phép ã c phát hi n x lý k p th i
- H t Ki m lâm các huy n ch ng ph i h p U
ban nhân dân các xã, các tr ng h c c a huy n S n
D ng và Yên S n t ch c tuyên truy n v công tác
b o v r ng và môi tr ng cho các h dân g n r ng;
xây d ng ph ng án phòng cháy ch a cháy r ng c p
xã; th c hi n ký cam k t b o v r ng và phòng cháy
ch a cháy r ng n thôn, b n, h gia ình và h c sinh
tr ng trung h c trong vùng ã góp ph n nâng cao ý
th c ch p hành Lu t B o v và phát tri n r ng trong
nhân dân
3.2.2.2 Gi i pháp v kinh t , xã h i
- H tr phát tri n kinh t , xã h i vùng m thông
qua các ch ng trình, d án v phát tri n k t c u h t ng
nông thôn, xây d ng mô hình trình di n v l nh v c nông
lâm nghi p, khuy n nông khuy n lâm, b o t n ngành
ngh truy n th ng, phát tri n ngu n nhân l c
- Nghiên c u và chuy n giao các gi i pháp nâng cao
n ng su t cây tr ng v t nuôi, n ng su t lao ng cho các h trong vùng
- ng d ng có hi u qu khoa h c công ngh m i, nâng cao hi u qu u t các công trình phát tri n kinh t - xã h i tr ng i m Tránh u t dàn tr i, kém
hi u qu
- Nghiên c u phát tri n các ngành ngh m i, t p trung vào ch bi n nông lâm s n và s n xu t hàng hoá công nghi p, ti u th công nghi p xu t kh u
- Th c hi n u t v n ngân sách h tr cho các h gia ình vùng m khu b o t n tr ng r ng s n xu t theo chính sách Nhà n c ban hành và các quy t nh h
tr u t c a t nh Tuyên Quang
3.2.2.3 Gi i pháp v khoa h c công ngh
- i v i tr ng r ng phòng h , c d ng: th c hi n
tr ng r ng phòng h trên di n tích t tr ng tr ng c , cây b i Hi n nay, các d án c s c a t nh Tuyên Quang th c hi n ph ng th c tr ng r ng phòng h thu n lo i trên c s t nào cây y; loài cây tr ng u tiên l a ch n các loài cây b n a s ng lâu n m nh : lim, lát hoa, m , Nh ng di n tích t x u không phù
h p v i các loài cây trên có th tr ng b ng các loài cây
nh p n i m c nhanh nh : keo tai t ng, keo lai, Các
d án c s th c hi n nghiêm bi n pháp k thu t tr ng
ch m sóc, b o v r ng tr ng theo h ng d n k thu t
tr ng r ng theo t ng loài cây c a S Nông nghi p và Phát tri n nông thôn Tuyên Quang và Quy trình k thu t tr ng r ng c a B Nông nghi p và Phát tri n nông thôn
- Tr ng, ch m sóc r ng s n xu t: Th c hi n tr ng
r ng s n xu t trên t tr ng ch a có r ng c quy
ho ch là r ng s n xu t Các n v , h gia ình, cá nhân
tr ng r ng s n xu t (tr ng r ng kinh t ) thâm canh thu n lo i b ng các loài cây b n a: Lát Hoa, m , xoan, tre, lu ng , các loài cây nh p n i: keo tai t ng, keo lá tràm, keo lai theo quy ho ch vùng nguyên li u
c a các c s ch bi n lâm s n Các n v , h gia ình
cá nhân th c hi n úng bi n pháp k thu t tr ng ch m sóc, b o v r ng tr ng
3.2.2.4 Gi i pháp lâm sinh xúc ti n tái sinh t nhiên, khoanh nuôi ph c h i r ng
- Ph i h p v i các t ch c, các nhà khoa h c trong
n c và n c ngoài th c hi n các d án nghiên c u
ph c h i sinh thái, c bi t là h sinh thái r ng u tiên
th c hi n các d án, ch ng trình ph c h i r ng t i phân khu ph c h i sinh thái, t i các a i m ph c v
Trang 7phát tri n du l ch Nghiên c u ph c h i các loài th c v t
quý hi m, c h u và các loài có giá tr kinh t , khoa
h c cao
+ i v i b o v r ng: l p h s qu n lý b o v
r ng, t ng c ng tuyên truy n, giáo d c ý th c b o v
r ng cho nhân dân; th ng xuyên tu n tra ng n ch n k p
th i các ho t ng xâm h i r ng nh : phát r ng làm
n ng rãy, ch t t a, n cây làm c nh, c a ho c ch t, ken
v làm cho cây ch t; c bi t chú tr ng ng n ch n l a r ng
nh t n ng làm r y khu v c g n r ng vào mùa khô
+ i v i khoanh nuôi ph c h i r ng: khoanh nuôi
ph c h i r ng t nhiên áp d ng i v i g m nh ng di n
tích t tr ng thu c quy ho ch r ng phòng h , c d ng
có cây g tái sinh Sau khi l p h s thi t k khoanh nuôi
ph c h i r ng t nhiên, t ch c giao khoán khoanh nuôi
cho t ch c, h gia ình, cá nhân Th ng xuyên ki m
tra, phát hi n, ng n ng a các hành ng xâm h i n
th m th c v t r ng Th c hi n t t các bi n pháp phòng
cháy, ch a cháy r ng và phòng tr sâu b nh h i Thông
qua các bi n pháp k thu t lâm sinh nh trên, sau 5 n
10 n m s t o c nh ng khu r ng t nhiên h n loài,
v a b o t n a d ng sinh h c, v a có tác d ng phòng h
u ngu n
+ Công tác qu n lý gi ng cây tr ng lâm nghi p: S
Nông nghi p và Phát tri n nông thôn (tr c ti p là Chi
c c Lâm nghi p) luôn ph i h p ch t ch v i UBND các
c p qu n lý t t ngu n gi ng tr ng r ng (phòng h , c
d ng và s n xu t) Các c s s n xu t gi ng trên a
bàn t nh s n xu t, cung ng cây gi ng t tiêu chu n
k thu t có ngu n g c gi ng t t ph c v k ho ch tr ng
r ng hàng n m c a t nh Tuyên Quang
3.2.2.5 Gi i pháp khai thác, s d ng h p lý tài
nguyên th c v t
C n c Thông t s 02/VBHN-BNNPTNT ngày
09/01/2017 c a B tr ng B Nông nghi p và Phát
tri n nông thôn v vi c ban hành “H ng d n th c hi n
m t s i u c a quy ch qu n lý r ng ban hành kèm
theo quy t nh s 186/2006/Q -TTg ngày 14/8/2006
c a Th t ng Chính ph Chúng tôi a ra m t s gi i
pháp khai thác, s d ng các lo i r ng nh sau:
- R ng c d ng: i v i th m cây b i trên núi á
th c hi n b o v nghiêm ng t c m m i hành vi ch t
phá i v i các lo i r ng t nhiên và r ng tr ng, tùy
thu c vào t ng lo i r ng ch r ng có quy n khai thác,
s d ng, sau khi khai thác ph i ti n hành tr ng l i
Ngoài ra, ch r ng c t ch c các ho t ng nghiên
c u khoa h c, du t ch sinh thái trong r ng i v i t
tr ng cây g r i rác (tr ng thái IC) áp d ng bi n pháp
tr ng d m Loài cây tr ng là cây g b n a, có kh
n ng cho s n ph m ph hoa, qu , nh a nh : trám, x u,
d , qu ,… i v i t tr ng cây b i và t tr ng c áp
d ng ph ng th c tr ng r ng h n giao gi a cây b n a
v i cây g m c nhanh Tr ng theo ph ng th c thâm canh, các loài cây có th tr ng là d , trám, tai chua,
nh c, s u, sui, b ch àn, keo
- Khai thác r ng phòng h : i v i r ng t nhiên
c khai thác t n thu, t n d ng g và lâm s n ngoài g (tr các lo i g quý hi m) nh ng v n ph i m b o tàn che c a r ng sau khai thác i v i r ng tr ng, khi
r ng khép tán c phép khai thác cây phù tr nh ng
ph i m b o cây tr ng chính còn l i và tàn che sau khi khai thác Ch r ng c t ch c các ho t ng du
l ch, nghiên c u khoa h c c tr ng xen cây d c
li u d i tán r ng phòng h và c s d ng 30 % di n tích t tr ng không có r ng s n xu t nông nghi p,
u tiên cây lâu n m, có tán lá r ng, xanh quanh n m
- Khai thác r ng s n xu t: Ch r ng là t ch c c
s n xu t nông nghi p, ng nghi p k t h p trên di n tích
r ng và t tr ng r ng Ch r ng là h gia ình, cá nhân, c ng ng dân c thôn c s d ng không quá 30% di n tích t không có r ng là t r ng s n xu t
s n xu t nông nghi p, ng nghi p k t h p; c tr ng xen cây nông nghi p d i tán r ng nh ng không làm
nh h ng t i m c ích s d ng chính c a r ng Ch
r ng c t ch c kinh doanh d ch v du l ch trong
r ng ho c nghiên c u khoa h c nh ng không c làm thay i m c ích s d ng r ng
3.2.2.6 Gi i pháp b o t n a d ng th c v t
- Ph i h p v i các t ch c, các nhà khoa h c và
vi n nghiên c u có liên quan xây d ng và th c hi n các
ch ng trình, d án khoa h c công ngh
- T ch c th c hi n i u tra, ánh giá v tài nguyên,
c bi t là h sinh thái, c nh quan thiên nhiên, a d ng sinh h c và các loài quý hi m, c h u v.v…
- y m nh ti n xây d ng, a Trung tâm Nghiên c u - Giáo d c môi tr ng và Du l ch vào ho t
ng nh m th c hi n t t công tác b o t n c a Khu Di tích l ch s Tân Trào
- Xây d ng V n s u t p th c v t tr thành n i b o
t n và nghiên c u phát tri n các loài th c v t quý hi m,
c h u và có giá tr cao
- Th c hi n các ch ng trình, d án nghiên c u v
b o t n nói chung, trong ó u tiên các loài c h u, quý hi m v.v
- ng d ng khoa h c công ngh trong công tác nghiên c u và b o t n a d ng sinh h c
- H p tác qu c t và liên doanh, liên k t phát tri n
b o t n a d ng sinh h c
Trang 83.2.2.7 Gi i pháp v phát tri n ngu n nhân l c và
phát tri n c ng ng
- Nâng cao trình cho cán b Ban qu n lý Khu Di
tích l ch s Tân Trào, ph i h p v i các tr ng i h c,
các vi n nghiên c u liên quan t ch c ào t o, t p
hu n nâng cao trình chuyên môn nghi p v
+ Nâng cao n ng l c chuyên môn, nghi p v v
qu n lý, b o v r ng, tr ng r ng và tái sinh r ng t
nhiên;
+ Nâng cao trình nghiên c u khoa h c và i u
tra c b n v b o t n và phát tri n b n v ng, c bi t
i v i loài quý hi m, c h u;
+ Nâng cao kh n ng qu n lý, i u hành và giám sát
công tác u t xây d ng k t c u h t ng, các ch ng
trình d án tr ng i m v.v ;
+ Nâng cao trình nghi p v và kh n ng th c
hi n công tác giáo d c tuyên truy n b o t n và b o v
môi tr ng tích c c;
+ Nâng cao trình và k n ng i v i cán b i u
hành, c bi t là i ng nhân viên làm công tác d ch
v , du l ch sinh thái
- Nâng cao trình khoa h c k thu t cho c ng
ng:
+ T ng c ng t p hu n khoa h c k thu t cho cho
cán b khuy n nông, khuy n lâm và cán b c s
nâng cao trình qu n lý, khoa h c k thu t trong công
tác b o v r ng, ph c h i r ng, phát tri n r ng và s n
xu t nông nghi p tri n khai t p hu n k thu t cho
ng i dân
+ y m nh công tác t p hu n cho ng i dân v
quy trình k thu t thâm canh các lo i cây tr ng v t nuôi
k t h p xây d ng các mô hình trình di n và t ch c h i
ngh u b cho nông dân; t p hu n v k thu t phòng
tr sâu b nh i v i cây tr ng và phòng tr d ch b nh
i v i àn gia súc gia c m và nuôi tr ng thu s n
3.2.2.8 Gi i pháp liên k t vùng và h p tác qu c t
- Liên k t vùng:
+ Ban qu n lý Khu di tích l ch s Tân Trào ch
ng xu t v i Chi c c Ki m lâm báo cáo S Nông
nghi p và Phát tri n nông thôn ph i h p UBND huyên
S n D ng, Yên S n cùng UBND các huy n i T ,
nh Hoá c a t nh Thái Nguyên, S Nông nghi p và
Phát tri n nông thôn Thái Nguyên xây d ng ch ng
trình ph i h p trong công tác qu n lý b o v r ng các
xã vùng giáp ranh gi a hai huy n, hai t nh
+ Các n v c a hai t nh Thái Nguyên và Tuyên
Quang th ng xuyên trao i thông tin, t o i u ki n
giúp nhau cùng th c hi n t t nhi m v b o v r ng ( c
bi t là khu v c các xã vùng giáp ranh gi a hai t nh)
+ nh k hàng n m ph i h p t ch c h i ngh
ki m i m công tác ph i h p b o v r ng vùng giáp ranh; thành ph n g m: Lãnh o và các ngành c p t nh; lãnh o và các ngành c p huy n; lãnh o và cán b
c p xã (các xã giáp ranh gi a hai t nh)
+ Ban qu n lý Khu di tích l ch s Tân Trào ch
ng liên k t v i các Khu r ng c d ng trong khu v c
và V n qu c gia Tam o trao i thông tin, tham quan h c t p kinh nghi m trong vi c th c hi n các ho t
ng b o t n, b o v và phát tri n r ng c d ng
- H p tác qu c t : + Ph i h p v i các t ch c qu c t , các t ch c phi chính ph , các tr ng i h c, các vi n nghiên c u có liên quan xây d ng và th c hi n ch ng trình, d án khoa h c và công ngh
+ T ch c các t th m quan h c t p trong và ngoài
n c cho cán b làm công tác qu n lý và cán b chuyên môn
+ ào t o i ng cán b làm công tác b o t n và
h p tác qu c t có n ng l c và chuyên môn sâu, có trình ngo i ng tham m u giúp vi c cho Ban
qu n lý KBVCQ Tân Trào th c hi n t t h n trong công tác h p tác qu c t
+ Tra c u và khai thác các ngu n u t c a các t
ch c qu c t , các t ch c phi chính ph t o ngu n u
t b o t n và phát tri n
K t lu n
Bài báo công b k t qu nghiên c u b c u v vai trò c a th c v t t i Khu Di tích l ch s Tân Trào ã nêu
ra c 3 vai trò c a th c v t trong vi c b o v c nh quan; vai trò c a th c v t i v i sinh k c a ng i dân; vai trò c a th c v t i v i phát tri n du l ch Bài báo a ra 8 nhóm gi i pháp b o v a d ng th c v t t i
khu di tích l ch s Tân Trào
TÀI LI U THAM KH O
1 Công Ba, Lê Ng c Công, Lê ng T n
(2017), M t s k t qu nghiên c u v hi n tr ng th m
th c v t khu di tích l ch s Tân Trào, t nh Tuyên Quang, Nxb T p chí khoa h c HQGHN, Khoa h c
T nhiên và Công ngh , t p 33, s IS (2017) 14-21
2 Công Ba, Lê Ng c Công, Lê ng T n (2018), a d ng th c v t b c cao có m ch t i khu di
tích l ch s Tân Trào, t nh Tuyên Quang, Nxb T p chí
khoa h c HQGHN, Khoa h c T nhiên và Công ngh , t p 34, s 4 (2018) 1-3
3 B Nông nghi p và Phát tri n Nông thôn (2000),
Tên cây r ng Vi t Nam, Nxb Nông nghi p, Hà N i
Trang 94 Chính ph n c C ng hòa xã h i ch ngh a Vi t
Nam (2006), Ngh nh 32/2006/N -CP v qu n lý
th c v t r ng, ng v t r ng nguy c p, quý hi m
5 Hoàng Chung (2008) Các ph ng pháp nghiên
c u qu n xã th c v t, Nxb Giáo d c, Hà N i
6 Phan H u D t (2014), M t s v n v dân t c
h c Vi t Nam, Nxb i h c Qu c gia, Hà N i
7 Ph m Hoàng H , Cây c Vi t Nam, t p 1,2,3,
Motreal, 1991, 1992, 1993
8 Tr n ình Lý (1993), 1900 loài cây có ích Vi t
Nam, Nxb Th gi i
9 Phan Ng c (2004), B n s c v n hóa Vi t Nam,
Nxb V n H c
10 Trung tâm Khoa h c T nhiên và Công ngh
Qu c gia (2005), Danh l c các loài th c v t Vi t Nam,
Nxb Nông nghi p, Hà N i
11 Nguy n Ngh a Thìn (2008), Các ph ng pháp
nghiên c u th c v t, Nxb i h c Qu c gia, Hà N i
12 Quy t nh s 548/Q -TTg ngày 10/05/2012
c a Th t ng Chính ph v vi c x p h ng di tích qu c gia c bi t
13 Quy t nh s 2073/Q -TTg ngày 22/12/2017
c a Th t ng Chính ph phê duy t Quy ho ch t ng
th phát tri n khu du l ch qu c gia Tân Trào, t nh Tuyên Quang n n m 2030
14 Raunkiear C (1934), Plant life forms, Claredon,
Oxford, 104
The role of plants in the Tan Trao historic areas of, Tuyen Quang province and
solutions for diversity protection of plants
Do Cong Ba, Chu Thi My Nga
Recieved:
23/8/2018
Accepted:
10/6/2019
This article presents the results of the initial research on the role of plants in the Tan Trao historic areas: The role of plants in landscape protection; The role of plants in the livelihood of the people; The role of plants in tourism development The article also provides a scientific basis for proposing solutions for plant variety protection and offers 08 plant variety protection solutions, including: Solutions on policies, organizing management; Solutions on economy and society; Solutions on science and technology; Silvicultural solutions to promote natural regeneration, zoning for forest restoration; Solutions to exploit and use rational plant resources; Solutions to conserve plant diversity; Solutions for human resource development and community development; Solutions on regional integration and international cooperation
Keywords:
Diversity; solutions;
historic areas; Tuyen
Quang province