Từ xưa đến nay nói đến cây hồ tiêu trước hết là nói đến bệnh hại, đó là vấn đề lớn nhất với người trồng tiêu, trong đó lưu ý nhất vẫn là bệnh thối gốc, chết dây hay còn gọi là bệnh chết nhanh. Xuất phát từ thực tế đó mà Bài tiểu luận: Bệnh chết nhanh cây hồ tiêu đã được nghiên cứu.
Trang 1B nh ch t nhanh cây h tiêu B nh ch t nhanh cây h tiêu ệ ệ ế ế ồ ồ
Sv th c hi n: Lê Th Thúy H ng ự ệ ị ằ
Sv th c hi n: Lê Th Thúy H ng ự ệ ị ằ
L p: BVTV 47 ớ
L p: BVTV 47 ớ
Gv h ướ ng d n: T.s Tr n Th Thu Hà ẫ ầ ị
Gv h ướ ng d n: T.s Tr n Th Thu Hà ẫ ầ ị
Trang 2N i dung: ộ
N i dung: ộ
1. L i nói đ u: L i nói đ u: ờ ờ ầ ầ
2. Tri u ch ng b nh Tri u ch ng b nh ệ ệ ứ ứ ệ ệ
3. Nguyên nhân gây b nh Nguyên nhân gây b nh ệ ệ
4. Đ c đi m phát sinh phát tri n b nh Đ c đi m phát sinh phát tri n b nh ặ ặ ể ể ể ể ệ ệ
5. Bi n pháp phòng tr Bi n pháp phòng tr ệ ệ ừ ừ
6. K t lu n K t lu n ế ế ậ ậ
7. Tài li u tham kh o Tài li u tham kh o ệ ệ ả ả
Trang 31.L i nói đ u: ờ ầ
1.L i nói đ u: ờ ầ
+ T x a đ n nay nói đ n cây h tiêu trừ ư ế ế ồ ước h t là nói đ n b nh h i ế ế ệ ạ
+ T x a đ n nay nói đ n cây h tiêu trừ ư ế ế ồ ước h t là nói đ n b nh h i ế ế ệ ạ ,đó là v n đ l n nh t v i ngấ ề ớ ấ ớ ườ ồi tr ng tiêu, trong đó l u ý nh t v n ư ấ ẫ
,đó là v n đ l n nh t v i ngấ ề ớ ấ ớ ườ ồi tr ng tiêu, trong đó l u ý nh t v n ư ấ ẫ
là b nh th i g c, ch t dây hay còn g i là b nh ch t nhanh ệ ố ố ế ọ ệ ế
là b nh th i g c, ch t dây hay còn g i là b nh ch t nhanh ệ ố ố ế ọ ệ ế
+ Có tên g i nh v y là vì t khi th y cây tiêu “ rũ”, dây héo, xu ng lá ọ ư ậ ừ ấ ủ ố
+ Có tên g i nh v y là vì t khi th y cây tiêu “ rũ”, dây héo, xu ng lá ọ ư ậ ừ ấ ủ ố
b t đ u chuy n vàng, r ng nhi u lá ch đ l i dây, cành tr tr i ắ ầ ể ụ ề ỉ ể ạ ơ ọ
b t đ u chuy n vàng, r ng nhi u lá ch đ l i dây, cành tr tr i ắ ầ ể ụ ề ỉ ể ạ ơ ọ
(các tri u ch ng nh trên ch di n ra trong vòng t 7 – 10 ngày) sau ệ ứ ư ỉ ễ ừ
(các tri u ch ng nh trên ch di n ra trong vòng t 7 – 10 ngày) sau ệ ứ ư ỉ ễ ừ
đó cây tiêu ch t r t nhanh trong vòng vài tu n l ế ấ ầ ễ
đó cây tiêu ch t r t nhanh trong vòng vài tu n l ế ấ ầ ễ
Trang 42. Tri u ch ng bênh: ệ ứ
2. Tri u ch ng bênh: ệ ứ
B nh có th xâm nh p và gây ệ ể ậ
B nh có th xâm nh p và gây ệ ể ậ
h i t t c các b ph n c a ạ ở ấ ả ộ ậ ủ
h i t t c các b ph n c a ạ ở ấ ả ộ ậ ủ cây t thân, lá, hoa, trái cho ừ
cây t thân, lá, hoa, trái cho ừ
đ n c r và r Nh ng nguy ế ổ ễ ễ ư
đ n c r và r Nh ng nguy ế ổ ễ ễ ư
hi m nh t và cho cây tiêu b ể ấ ị
hi m nh t và cho cây tiêu b ể ấ ị
ch t hàng lo t là khi t n công ế ạ ấ
ch t hàng lo t là khi t n công ế ạ ấ vào ph n c r và r Tri u ầ ổ ễ ễ ệ
vào ph n c r và r Tri u ầ ổ ễ ễ ệ
ch ng là cây tiêu đang tứ ươ ối t t
ch ng là cây tiêu đang tứ ươ ối t t thì đ t ng t b héo rũ, khô đen ộ ộ ị
thì đ t ng t b héo rũ, khô đen ộ ộ ị
r t nhanh, ho c xu t hi n m t ấ ặ ấ ệ ộ
r t nhanh, ho c xu t hi n m t ấ ặ ấ ệ ộ
ít lá b vàng úa, thân th i ị ố
ít lá b vàng úa, thân th i ị ố
đen ,sau đó các lá ti p t c b ế ụ ị
đen ,sau đó các lá ti p t c b ế ụ ị vàng ho c thâm đen lây lan ặ
vàng ho c thâm đen lây lan ặ
d n lên trên, cây tiêu héo rũ ầ
d n lên trên, cây tiêu héo rũ ầ
r t nhanh, có khi lá héo rũ trên ấ
r t nhanh, có khi lá héo rũ trên ấ cây đ n sáng s m có th th y ế ớ ể ấ
cây đ n sáng s m có th th y ế ớ ể ấ cây tiêu tươ ở ại tr l i do ướt
cây tiêu tươ ở ại tr l i do ướt
sương vào ban đêm. Sau đó
sương vào ban đêm. Sau đó các đ t thân cũng bi n màu ố ế
các đ t thân cũng bi n màu ố ế thâm đen và r ng. ụ
thâm đen và r ng. ụ
Trang 52. Tri u ch ng bênh: ệ ứ
2. Tri u ch ng bênh: ệ ứ
Hi n t Hi n t ệ ượ ệ ượ ng r ng lá và đ t ng r ng lá và đ t ụ ụ ố ố
th ườ ng b t đ u t ng n tr ắ ầ ừ ọ ở
th ườ ng b t đ u t ng n tr ắ ầ ừ ọ ở
xu ng. B nh xâm nhi m vào cây ố ệ ễ
xu ng. B nh xâm nhi m vào cây ố ệ ễ tiêu b t đ u vùng c r (ngang ắ ầ ở ổ ễ
tiêu b t đ u vùng c r (ngang ắ ầ ở ổ ễ
m t đ t) ho c ph n bên d ặ ấ ặ ầ ướ i m t ặ
m t đ t) ho c ph n bên d ặ ấ ặ ầ ướ i m t ặ
đ t làm th i c r , sau đó ph n ấ ố ổ ễ ầ
đ t làm th i c r , sau đó ph n ấ ố ổ ễ ầ
h th i này lan d n lên trên và ư ố ầ
h th i này lan d n lên trên và ư ố ầ cây tiêu bi u hi n các tri u ch ng ể ệ ệ ứ
cây tiêu bi u hi n các tri u ch ng ể ệ ệ ứ
đã nêu,thân b t đ u xì m ,thâm ắ ầ ủ
đã nêu,thân b t đ u xì m ,thâm ắ ầ ủ đen các đ t . Bênh ti n tri n r t ố ế ể ấ
đen các đ t . Bênh ti n tri n r t ố ế ể ấ nhanh t khi phát hi n th y lá tiêu ừ ệ ấ
nhanh t khi phát hi n th y lá tiêu ừ ệ ấ
h i rũ xu ng cho đ n khi lá r ng ơ ố ế ụ
h i rũ xu ng cho đ n khi lá r ng ơ ố ế ụ
ào t có khi ch 27 ngày và đ n ạ ỉ ế
ào t có khi ch 27 ngày và đ n ạ ỉ ế khi tiêu ch t hoàn toàn có th ế ể
khi tiêu ch t hoàn toàn có th ế ể
trong vòng 12 tu n. ầ
trong vòng 12 tu n. ầ
Trang 63. Nguyên nhân gây b nh: ệ
3. Nguyên nhân gây b nh: ệ
Nguyên nhân chính do n m ấ
Nguyên nhân chính do n m ấ
Phytophthora palmivora gây ra.
N m Phytophthora palmivora N m Phytophthora palmivora ấấ
là n m th y sinh nên chúng ấ ủ
là n m th y sinh nên chúng ấ ủ
a thích và r t c n s m t
ưa thích và r t c n s m ấ ầ ự ẩ ướt
ư ấ ầ ự ẩ ướ
đ sinh s n, phát tri n và gây ể ả ể
đ sinh s n, phát tri n và gây ể ả ể
h i. B nh phát tri n, lây lan ạ ệ ể
h i. B nh phát tri n, lây lan ạ ệ ể
m nh trong mùa m a, nhi t ạ ư ệ
m nh trong mùa m a, nhi t ạ ư ệ
đ không khí thích h p t 15 ộ ợ ừ
đ không khí thích h p t 15 ộ ợ ừ
đ n 30ºC, đ c bi t vào th i ế ặ ệ ờ
đ n 30ºC, đ c bi t vào th i ế ặ ệ ờ
gian m a nhi u, m a d m, ư ề ư ầ
gian m a nhi u, m a d m, ư ề ư ầ
m đ cao
ẩm đ cao.ộ
Khi cây b nhi m b nh ngoài Khi cây b nhi m b nh ngoài ị ị ễ ễ ệ ệ
Phytophthora còn có m t s ộ ố
Phytophthora còn có m t s ộ ố
ch ng n m nh Fusarium, ủ ấ ư
ch ng n m nh Fusarium, ủ ấ ư
Pythyum, Rhizoctoniasolanii,…và
nhi u lo i khu n có h i khác ề ạ ẩ ạ
nhi u lo i khu n có h i khác ề ạ ẩ ạ
cùng đ ng lo t gây h i cho cây. ồ ạ ạ
cùng đ ng lo t gây h i cho cây. ồ ạ ạ
Trang 74. Đ c đi m phát sinh phát tri n b nh: ặ ể ể ệ
4. Đ c đi m phát sinh phát tri n b nh: ặ ể ể ệ
Đ c bi t cây lây lan ng m qua s ti p giáp c a hai l p r gi a cây Đ c bi t cây lây lan ng m qua s ti p giáp c a hai l p r gi a cây ặặ ệệ ầầ ự ếự ế ủủ ớớ ễ ữễ ữ
b b nh và cây không b b nh, m t khác khi cây trị ệ ị ệ ặ ưởng thành
b b nh và cây không b b nh, m t khác khi cây trị ệ ị ệ ặ ưởng thành
thường b r ăn r t xa, có th r c a cây b b nh l i n m ngay ộ ễ ấ ể ễ ủ ị ệ ạ ằ
thường b r ăn r t xa, có th r c a cây b b nh l i n m ngay ộ ễ ấ ể ễ ủ ị ệ ạ ằ
trong g c c a cây khác và ngố ủ ượ ạc l i, chúng ta thường bi t khi cây ế
trong g c c a cây khác và ngố ủ ượ ạc l i, chúng ta thường bi t khi cây ế
b ch t nhanh thì toàn b b r c a cây đ u b th i nhũn, nguyên ị ế ộ ộ ễ ủ ề ị ố
b ch t nhanh thì toàn b b r c a cây đ u b th i nhũn, nguyên ị ế ộ ộ ễ ủ ề ị ố nhân gây b nh cũng t đây. Do v y ta c n đào rãnh sâu đ cách ly ệ ừ ậ ầ ể
nhân gây b nh cũng t đây. Do v y ta c n đào rãnh sâu đ cách ly ệ ừ ậ ầ ể khu v c b nh, nên đào sâu đ cho các m ch r đ t và không có s ự ệ ể ạ ễ ứ ự
khu v c b nh, nên đào sâu đ cho các m ch r đ t và không có s ự ệ ể ạ ễ ứ ự
ti p giáp v i nhau. Qua đó ta phân lô, khoanh vùng đ có hế ớ ể ướng
ti p giáp v i nhau. Qua đó ta phân lô, khoanh vùng đ có hế ớ ể ướng
đi u tr phù h p cho tùng khu v c b nh.ề ị ợ ự ệ
đi u tr phù h p cho tùng khu v c b nh.ề ị ợ ự ệ
Trang 85. Bi n pháp phòng tr : ệ ừ
5. Bi n pháp phòng tr : ệ ừ
Không tr ng tiêu trên các v Không tr ng tiêu trên các v ồ ồ ườ ườ n cà phê, v n cà phê, v ườ ườ n tiêu v a b tuy n trùng ph i n tiêu v a b tuy n trùng ph i ừ ừ ị ị ế ế ả ả
nh b , n u mu n tr ng l i thì ph i ti n hành cày x i, thu gom r , ph i đ t, ổ ỏ ế ố ồ ạ ả ế ớ ễ ơ ấ
nh b , n u mu n tr ng l i thì ph i ti n hành cày x i, thu gom r , ph i đ t, ổ ỏ ế ố ồ ạ ả ế ớ ễ ơ ấ sau đó luân canh ít nh t 23 v màu. Đ di t m m tuy n trùng còn sót l i ấ ụ ể ệ ầ ế ạ
sau đó luân canh ít nh t 23 v màu. Đ di t m m tuy n trùng còn sót l i ấ ụ ể ệ ầ ế ạ trong đ t ấ
trong đ t ấ
X lý hom tiêu ngay khi c t và X lý hom tiêu ngay khi c t và ử ử ắ ắ ươ ươ m b u b ng các lo i thu c tr n m m b u b ng các lo i thu c tr n m ầ ầ ằ ằ ạ ạ ố ố ị ấ ị ấ
H tr ng tiêu c n x lý b ng các lo i thu c tr n m và ph i chu n b tr H tr ng tiêu c n x lý b ng các lo i thu c tr n m và ph i chu n b tr ố ồ ố ồ ầ ầ ử ử ằ ằ ạ ạ ố ố ị ấ ị ấ ả ả ẩ ẩ ị ướ ị ướ c c 1015 ngày tr ướ c khi tr ng tiêu ồ
1015 ngày tr ướ c khi tr ng tiêu ồ
Ch n ọ
Ch n ọ các gi ng tiêu các gi ng tiêu ố ố có kh năng sinh có kh năng sinh ả ả tr tr ưở ưở ng kh e m nh và kháng b nh ng kh e m nh và kháng b nh ỏ ỏ ạ ạ ệ ệ
t t nh : ố ư
t t nh : ố ư Gi ng tiêu Vĩnh Linh Gi ng tiêu Vĩnh Linh ố ố , Gi ng tiêu trâu Gi ng tiêu trâu ố ố , Gi ng tiêu ghép , Gi ng tiêu ghép ố ố
T o môi tr T o môi tr ạ ạ ườ ườ ng thông thoáng cho v ng thông thoáng cho v ườ ườ n tiêu nh t là vào mùa m a. Đ i v i n tiêu nh t là vào mùa m a. Đ i v i ấ ấ ư ư ố ớ ố ớ cây tr s ng làm tr tiêu c n rong t a m nh đ u mùa m a ụ ố ụ ầ ỉ ạ ầ ư
cây tr s ng làm tr tiêu c n rong t a m nh đ u mùa m a ụ ố ụ ầ ỉ ạ ầ ư
Khi tr ng tiêu t t nh t không nên t o b n, đ ng th i c n ph i có rãnh thoát Khi tr ng tiêu t t nh t không nên t o b n, đ ng th i c n ph i có rãnh thoát ồ ồ ố ố ấ ấ ạ ạ ồ ồ ồ ồ ờ ầ ờ ầ ả ả
n ướ ở ữ c gi a các hàng tiêu, tránh hi n t ệ ượ ng đ ng n ọ ướ ở ố c g c tiêu t o đi u ạ ề
n ướ ở ữ c gi a các hàng tiêu, tránh hi n t ệ ượ ng đ ng n ọ ướ ở ố c g c tiêu t o đi u ạ ề
ki n sinh sôi các lo i n m ệ ạ ấ
ki n sinh sôi các lo i n m ệ ạ ấ
T g c trong mùa khô cũng không nên t vào sát g c mà cách g c 20 T g c trong mùa khô cũng không nên t vào sát g c mà cách g c 20 ủ ố ủ ố ủ ủ ố ố ố ố
30cm, t ướ i
30cm, t ướ i n n ướ ướ c v a đ , h n ch t c v a đ , h n ch t ừ ừ ủ ạ ủ ạ ế ướ ế ướ i tràn làm b nh lây lan nhanh h n i tràn làm b nh lây lan nhanh h n ệ ệ ơ ơ
Trang 95. Bi n pháp phòng tr : ệ ừ
5. Bi n pháp phòng tr : ệ ừ
Ph n tán tiêu cách m t đ t 2030cm nên c t b các cành ngang, Ph n tán tiêu cách m t đ t 2030cm nên c t b các cành ngang, ầầ ặ ấặ ấ ắ ỏắ ỏ
t o s thông thoáng n i g c tiêuạ ự ơ ố
t o s thông thoáng n i g c tiêuạ ự ơ ố
Khi bón phân hóa h c c n pha loãng đ tKhi bón phân hóa h c c n pha loãng đ tọọ ầầ ể ướể ưới, không nên bón nhi u i, không nên bón nhi u ềề trong m t l n làm xót r , n m d t n côngộ ầ ễ ấ ễ ấ
trong m t l n làm xót r , n m d t n côngộ ầ ễ ấ ễ ấ
Phân chu ng bón cho tiêu nh t thi t ph i là lo i đã hoai m cPhân chu ng bón cho tiêu nh t thi t ph i là lo i đã hoai m cồồ ấấ ếế ảả ạạ ụụ
Rãnh bón phân, ép xanh nên đào lên x t thu c n m và ph i rãnh Rãnh bón phân, ép xanh nên đào lên x t thu c n m và ph i rãnh ịị ốố ấấ ơơ kho ng 1015 ngày trả ước khi b phân, cây xanh r i l p đ tỏ ồ ấ ấ
kho ng 1015 ngày trả ước khi b phân, cây xanh r i l p đ tỏ ồ ấ ấ
M i thao tác đào rãnh, xăm đ t, cày x i, làm c nên cách g c tiêu M i thao tác đào rãnh, xăm đ t, cày x i, làm c nên cách g c tiêu ọọ ấấ ớớ ỏỏ ốố 30cm, h n ch t i đa làm t n thạ ế ố ổ ương b r Nh c b ng tay ộ ễ ổ ỏ ằ ở
30cm, h n ch t i đa làm t n thạ ế ố ổ ương b r Nh c b ng tay ộ ễ ổ ỏ ằ ở
ph n sát g c tiêu.ầ ố
ph n sát g c tiêu.ầ ố
Hàng năm nên dùng các lo i thu c di t n m, di t tuy n trùng tHàng năm nên dùng các lo i thu c di t n m, di t tuy n trùng tạạ ốố ệ ấệ ấ ệệ ếế ướưới i
ho c phun vào g c tiêu. (Tuy n trùng: đ t 1 vào đ u mùa m a, đ t ặ ố ế ợ ầ ư ợ
ho c phun vào g c tiêu. (Tuy n trùng: đ t 1 vào đ u mùa m a, đ t ặ ố ế ợ ầ ư ợ
2 vào cu i mùa m a. N m: đ t 1 vào đ u mùa m a cách đ t phun ố ư ấ ợ ầ ư ợ
2 vào cu i mùa m a. N m: đ t 1 vào đ u mùa m a cách đ t phun ố ư ấ ợ ầ ư ợ tuy n trùng 1520 ngày, đ t 2 cách đ t 1 3040 ngày). Các lo i ế ợ ợ ạ
tuy n trùng 1520 ngày, đ t 2 cách đ t 1 3040 ngày). Các lo i ế ợ ợ ạ
thu c s d ng thố ử ụ ường ch a ho t ch t Metalaxyl, Mancozeb, ứ ạ ấ
thu c s d ng thố ử ụ ường ch a ho t ch t Metalaxyl, Mancozeb, ứ ạ ấ
Streptomycin, Kasugamycin… Li u lề ượng và cách s d ng nên ử ụ
Streptomycin, Kasugamycin… Li u lề ượng và cách s d ng nên ử ụ
tham kh o trên bao bì và khuy n cáo c a nhà s n xu t.ả ế ủ ả ấ
tham kh o trên bao bì và khuy n cáo c a nhà s n xu t.ả ế ủ ả ấ
Trang 10 K thu t tr ng và chăm sóc tiêu đúng K thu t tr ng và chăm sóc tiêu đúng ỹ ỹ ậ ậ ồ ồ cách r t c n thi t cho bà con ấ ầ ế
cách r t c n thi t cho bà con ấ ầ ế
Trang 11 Vào mùa m a, ng Vào mùa m a, ng ư ư ườ ồ ườ ồ i tr ng tiêu i tr ng tiêu
c n đánh rãnh thoát n ầ ướ c sâu đ ể
c n đánh rãnh thoát n ầ ướ c sâu đ ể
n ướ c thoát nhanh, tránh lây lan
n ướ c thoát nhanh, tránh lây lan
b nh. ệ
b nh. ệ
Trang 125. Bi n pháp phòng tr : ệ ừ
5. Bi n pháp phòng tr : ệ ừ
Khi v Khi v ườ ườ n cây b nhi m n cây b nhi m ị ị ễ ễ
b nh vi c x lý b ng hóa ệ ệ ử ằ
b nh vi c x lý b ng hóa ệ ệ ử ằ
ch t là u tiên hàng đ u. ấ ư ầ
ch t là u tiên hàng đ u. ấ ư ầ
Lúc này s d ng các ử ụ
Lúc này s d ng các ử ụ
bi n pháp sinh h c thì s ệ ọ ẽ
bi n pháp sinh h c thì s ệ ọ ẽ
không còn hi u qu ệ ả
không còn hi u qu ệ ả
Trang 136. K t lu n: ế ậ
6. K t lu n: ế ậ
D a vào nh ng tri u ch ng, đ c đi m phát sinh b nh D a vào nh ng tri u ch ng, đ c đi m phát sinh b nh ự ự ữ ữ ệ ệ ứ ứ ặ ặ ể ể ệ ệ
h i mà chúng ta s d ng các bi n pháp thích cho thích ạ ử ụ ệ
h i mà chúng ta s d ng các bi n pháp thích cho thích ạ ử ụ ệ
h p. C n s d ng m t cách t ng h p các bi n pháp ợ ầ ử ụ ộ ổ ợ ệ
h p. C n s d ng m t cách t ng h p các bi n pháp ợ ầ ử ụ ộ ổ ợ ệ
phòng tr , chú ý bi n pháp phòng đ i v i b nh ch t ừ ệ ố ớ ệ ế
phòng tr , chú ý bi n pháp phòng đ i v i b nh ch t ừ ệ ố ớ ệ ế
nhanh h tiêu này ồ
nhanh h tiêu này ồ
T đó chúng ta có th xây d ng đ T đó chúng ta có th xây d ng đ ừ ừ ể ể ự ự ượ ượ c các mô hình phù c các mô hình phù
h p nh t đ phòng tránh m c b nh ch t nhanh cây h ợ ấ ể ắ ệ ế ồ
h p nh t đ phòng tránh m c b nh ch t nhanh cây h ợ ấ ể ắ ệ ế ồ
tiêu đ gi m thi u t i đa thi t h i v kinh t cho các h ể ả ể ố ệ ạ ề ế ộ
tiêu đ gi m thi u t i đa thi t h i v kinh t cho các h ể ả ể ố ệ ạ ề ế ộ
dân tham gia s n xu t ả ấ
dân tham gia s n xu t ả ấ
Trang 14 Bài gi ng b nh cây nông nghi p ( TS. Tr n Thu Hà ) Bài gi ng b nh cây nông nghi p ( TS. Tr n Thu Hà ) ả ả ệ ệ ệ ệ ầ ầ
Giáo trình b nh cây chuyên khoa ( DDH nông nghi p 1 ) Giáo trình b nh cây chuyên khoa ( DDH nông nghi p 1 ) ệ ệ ệ ệ
M t s đ M t s đ ộ ố ườ ộ ố ườ ng link tham kh o ng link tham kh o ả ả
+
http://iasvn.org/chuyenmuc/NghiencuusanxuatchephamTricoVTNphongtrubenhdonamPhytophthoratrencayTieutaiTayNguyen5291.html +https://www.youtube.com/watch?v=cFHvsrpNvg8
( TH.S Bùi Xuân Ti n ) ế
( TH.S Bùi Xuân Ti n ) ế
7. Tài li u tham kh o: ệ ả
7. Tài li u tham kh o: ệ ả