Bài viết trình bày tóm lược cơ sở khoa học xây dựng chương trình KHCN thích ứng với BĐKH, đưa ra 6 tiêu chí chính, từ đó lựa chọn và xếp hạng các dự án cần triển khai thuộc chương trình KHCN thích ứng với BĐKH trên địa bàn tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2016 - 2020 và 2020 - 2025, tầm nhìn 2050. Trong đó, 34 dự án nghiên cứu được đề xuất, tập trung vào các lĩnh vực chính chịu tác động của BĐKH.
Trang 1KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
VÀ ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ
Đến COP 21 tại Pari, có 155 quốc gia, chiếm 87% lượng phát thải của toàn thế giới, đã công bố
sẽ đóng góp vào việc giảm phát thải Thỏa thuận quan trọng nhất COP21 là thỏa ước quốc tế về khí hậu, nhằm giới hạn nhiệt độ trái đất nóng lên không quá 20C
Các nước đóng góp phương án phát triển kinh tế một cách bền vững, giảm chi phí đầu tư, hạn chế rủi ro từ chất thải Một số quốc gia lên
kế hoạch tiết kiệm năng lượng và quản lý rừng bền vững , một số khác tuyên bố đạt tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo lên đến 100% trong vòng 15 năm tới
Tại Đồng Nai, mặc dù không bị ảnh hưởng nặng của BĐKH, song từ năm 2008, Đồng Nai đã triển khai thực hiện một số nhiệm vụ lồng ghép
về biến đổi khí hậu thông qua quyết định 3363/ QĐ-UBND và Văn bản số 1780/UBND-CNN
về việc triển khai kế hoạch hành động, ứng phó với BĐKH trên địa bàn tỉnh Đồng Nai giai đoạn
1 Giới thiệu chung
BĐKH đã và đang tác động trực tiếp đến đời
sống kinh tế - xã hội và môi trường toàn cầu Tác
động của biến đổi khí hậu là thiên tai, bão lũ và
kèm theo đó là nghèo đói và bệnh tật Giai đoạn
từ 2011 - 2015, mức nhiệt độ toàn cầu tăng 0.570C
đã phá vỡ kỷ lục và vượt trên mức trung bình giai
đoạn 1961 -1990 Ở Bắc bán cầu, nồng độ CO2
trung bình trong không khí vượt qua ngưỡng an
toàn 400 ppm
Trước thực trạng BĐKH diễn ra ngày càng
rõ rệt, nhiều giải pháp chiến lược thích ứng với
BĐKH đã được triển khai trên toàn cầu Giữa năm
1997 và 2009, trước khi Hội nghị Copenhagen,
các nước công nghiệp phát triển cam kết giảm
một nửa lượng khí thải nhà kính do các quốc
gia này tạo ra Sau Hội nghị Copenhagen, một số
nước đang phát triển, đặc biệt các quốc gia mới
nổi (Trung Quốc, Nam Phi, Braxin…) tham gia
cam kết Cancun có giá trị đến năm 2020
Xây dựng chương trÌnh khoa học và công nghệ thích ứng với biến đổi khí hậu trên địa bàn tỉnh đồng nai đến năm 2025, tầm nhÌn 2050
1 Viện Môi trường và Tài nguyên, ĐHQG - TP HCM
2 Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đồng Nai
TÓM TẮT
Biến đổi khí hậu (BĐKH) mà trước hết là sự nóng lên toàn cầu và mực nước biển dâng, đã và đang
là một trong những thách thức lớn nhất đối với nhân loại Trên địa bàn tỉnh Đồng Nai, việc xây dựng chương trình khoa học và công nghệ (KHCN) thích ứng với BĐKH là mục tiêu trọng tâm, ưu tiên hàng đầu cho giai đoạn 2015 - 2020 Trong đó, các lĩnh vực có khả năng chịu nhiều thiệt hại nhất do BĐKH là nông nghiệp, công nghiệp, năng lượng, tài nguyên, giao thông được phân tích và đánh giá khá chi tiết Bài báo trình bày tóm lược cơ sở khoa học xây dựng chương trình KHCN thích ứng với BĐKH, đưa
ra 6 tiêu chí chính, từ đó lựa chọn và xếp hạng các dự án cần triển khai thuộc chương trình KHCN thích ứng với BĐKH trên địa bàn tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2016 - 2020 và 2020 - 2025, tầm nhìn 2050 Trong
đó, 34 dự án nghiên cứu được đề xuất, tập trung vào các lĩnh vực chính chịu tác động của BĐKH
Từ khóa: Chương trình KHCN, ứng phó, BĐKH.
Nguyễn Thị Thanh Phượng 1 , Nguyễn Văn Phước 1
Trương Văn Trai 2
Trang 2tiêu tiết kiệm nước trong sản xuất rau sạch Trong khi đó, tại Bangladesh, Cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ hỗ trợ phát triển hệ thống thông tin cộng đồng nhằm cảnh báo sớm rủi ro do ngập lụt
Tại Singapo, quy hoạch trồng cây xanh được xem là giải pháp hữu hiệu giúp thành phố chống chọi với nhiệt độ cao Inđônêxia phát huy lợi thế trồng cọ và dầu gai để phát triển nhiên liệu sinh học
Tại Việt Nam, các chương trình KHCN ứng phó với BĐKH đang được triển khai đồng bộ vào nhiều lĩnh vực khác nhau, đặc biệt là các lĩnh vực/ngành chịu ảnh hưởng nặng nề của BĐKH Đồng Nai với tiềm năng phát triển mạnh công nghiệp, nông nghiệp và tốc độ đô thị hóa tăng nhanh kéo theo sự tăng trưởng các ngành khác như xây dựng, giao thông vận tải đã tạo áp lực đến chất lượng môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng Do vậy, các chương trình KHCN ứng phó với BĐKH được tập trung ở một
số lĩnh vực chính như: công nghiệp, nông nghiệp, tài nguyên nước, xây dựng và giao thông vận tải
2.1 Lĩnh vực công nghiệp và năng lượng
Tính đến thời điểm hiện nay (2015), 31 khu công nghiệp đã được thành lập trên địa bàn tỉnh Trong đó, 27 khu công nghiệp đã hoàn thiện
hạ tầng với tỷ lệ lấp đầy là 60 - 65% Ngoài ra, tỉnh Đồng Nai hiện đang triển khai 27 cụm công nghiệp với tổng số vốn đăng ký trên 543 tỷ đồng BĐKH gây tác động bất lợi đến sản xuất,
học những điều chưa biết rõ về BĐKH, tác động
của BĐKH đến kinh tế, xã hội Qua đó đề xuất
các dự án, chương trình KHCN giảm nhẹ phát
thải khí nhà kính, thích ứng với BĐKH trong
phạm vi tỉnh Đồng Nai
2 Cơ sở đề xuất các chương trình KHCN
ứng phó với BĐKH
Tại nhiều quốc gia trên thế giới, các giải
pháp khoa học công nghệ tiên tiến để ứng phó
với BĐKH đã và đang được triển khai trong bối
cảnh toàn cầu phải gánh chịu tác động của hiện
tượng thời tiết cực đoan với các trận hạn hán,
lũ lụt xuất hiện thường xuyên hơn và mực nước
biển ngày càng dâng cao
Hàn Quốc thông qua kế hoạch phát triển xanh
(Green New Deal - 2009) gồm 36 dự án trị giá
37,8 tỷ USD, nhằm đổi mới công nghệ, thích ứng
với BĐKH Các hạng mục chính của Kế hoạch
này gồm: (i) Tái cơ cấu kinh tế theo hướng sử
dụng năng lượng hiệu quả, trong đó ưu tiên 9
ngành chủ lực (ii) đầu tư xây dựng 2 triệu “ngôi
nhà xanh”; (iii) phát triển “vận tải xanh” thải ít
carbon (đường sắt cao tốc, giao thông công cộng,
đường xe đạp…); (iv) cải tạo 4 con sông lớn để
bảo đảm cung cấp nước bền vững, cải thiện môi
trường sinh thái
Inđônêxia đang triển khai “Chương trình
năng lượng 2025”, giảm tỷ lệ sử dụng dầu thô
xuống còn 20% tổng nhu cầu năng lượng; phát
huy lợi thế trồng cọ và dầu gai để phát triển
nhiên liệu sinh học và sinh khối (biomass)
▲Hình 1 Chương trình KHCN cho ngành công nghiệp
Trang 3KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
VÀ ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ
(Long Thành, Nhơn Trạch, TP Biên Hòa) Ngoài
ra, đất tại một số vùng mỏ khai thác khoáng sản, đá xây dựng, sét gạch ngói (Vĩnh Cửu, Biên Hòa), than bùn, cát xây dựng (Biên Hòa) có nguy
cơ bị ảnh hưởng bởi ngập lụt Ngoài ra, thời tiết bất thường còn làm cây trồng, vật nuôi thường xuyên bị sâu bệnh, dịch bệnh, đẩy chi phí đầu vào tăng cao
Trong lĩnh vực nông nghiệp, 5 dự án nghiên cứu được đề xuất, tập trung vào nghiên cứu quản lý đất trồng trọt, đất sản xuất, đất hữu cơ, phục hồi đất bị suy thoái; quản lý vật nuôi; phát triển phân hữu cơ, năng lượng sinh học; Nghiên cứu kỹ thuật chăn nuôi phù hợp, thích ứng với BĐKH; Giảm phát thải CH4 và N2O từ sản xuất nông nghiệp; Giảm thiểu sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong sản xuất nông nghiệp; Nghiên cứu cải tiến giống cây trồng, hạn chế diện tích đất canh tác và tận dụng chất thải thực vật cho cô lập C; phát triển hệ sinh thái nông lâm ngư nghiệp
2.3 Lĩnh vực tài nguyên nước
Đồng Nai có trữ lượng nước mặt dồi dào Trong đó, hệ thống sông Đồng Nai; Hồ Trị An
có tiềm năng khai thác nước thô cho hệ thống cấp nước với quy mô lớn (lên đến hàng trăm ngàn m3/ngày, đêm) Các hồ Sông Mây, Suối Tre, Sông Thao, hồ Bàu Hàm (huyện Thống Nhất);
hồ Đa Tôn, Bàu Min, Bàu Mây, Bàu Sấu (huyện Tân Phú); suối Quýt, suối Cả, sông Nhạn, sông
Ba Đội (huyện Cẩm Mỹ) Hồ Cầu Mới là nguồn cung cấp nước thô có quy mô 85.000m3/ngày đêm cho hệ thống cấp nước đô thị Hồ Núi Le (cho hệ thống cấp nước thị trấn Gia Ray), hồ Suối Tre 2 (cho hệ thống cấp nước thị xã Long Khánh)
truyền tải, và nhu cầu sử dụng điện Điều kiện
thời tiết khắc nghiệt có xu hướng làm giảm công
suất cung cấp điện do thiếu nước để làm mát;
tạm thời ngưng hoạt động do ngập lụt; hư hỏng
hệ thống truyền tải điện do sét đánh hay gió bão
[5] Ngược lại, hoạt động công nghiệp phát thải
một lượng lớn khí nhà kính do sử dụng nhiên
liệu phục vụ sản xuất và xử lý chất thải
Đối với lĩnh vực công nghiệp và năng lượng,
nhiều chương trình nghiên cứu được xem xét
trên cơ sở phân tích tác động qua lại giữa biến
đổi khí hậu và hoạt động của các ngành công
nghiệp và năng lượng, thể hiện ở Hình 1 và 2
Chương trình KHCN được đề xuất cho giai
đoạn 2015 - 2050 bao gồm 3 dự án chính liên
quan đến phát triển vật liệu, phát triển công nghệ
sản xuất năng lượng từ các nguồn năng lượng tái
tạo, năng lượng mới và đánh giá, ước tính khí
thải nhà kính
2.2 Lĩnh vực nông nghiệp
Đồng Nai với ưu thế là diện tích đất rộng, độ
phì cao, vùng đất xám và bazan rộng lớn, thuận
lợi cho việc phát triển các loại cây công nghiệp,
cây ăn quả và công nghiệp chế biến Tính đến
năm 2014, giá trị sản xuất nông - lâm - ngư
nghiệp của tỉnh Đồng Nai lên đến 51.690 tỷ
đồng, trong đó, sản xuất nông nghiệp và trồng
trọt chiếm 74% tổng giá trị nông - lâm - thủy sản
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, tài
nguyên đất tại Đồng Nai có dấu hiệu bị suy thoái
Hiện tượng khí hậu cực đoan với nắng nóng, hạn
hán, bão lũ đã gây xói mòn, sạt lở ven sông Đồng
Nai; một số vùng đất bị xâm nhập mặn (Long
Thành, Nhơn Trạch, Vĩnh Cửu); khô hạn (Xuân
Lộc, Trảng Bom, Định Quán, Cẩm Mỹ); ngập úng
▲Hình 2 Chương trình KHCN cho ngành năng lượng
Trang 4và văn bản số 1780/UBND-CNN ngày 15/12/2012
về việc triển khai kế hoạch ứng phó với BĐKH trên địa bàn tỉnh Đồng Nai Các chương trình KHCN được đề xuất phải dựa trên nhu cầu thực tiễn, nguồn lực của địa phương và hỗ trợ của Trung ương đồng thời đảm bảo tính thiết thực, mang lại hiệu quả cao trong hoạt động ứng phó với BĐKH tại Đồng Nai Quy trình lựa chọn ưu tiên các chương trình KHCN trong các lĩnh vực gồm 4 bước như Hình 3
Bốn nhóm tiêu chí (tiêu chí 1; 3; 4; 5) có thang điểm từ 1 - 4; tiêu chí 2 có thang điểm từ 1 - 3 và tiêu chí 6 có thang điểm từ 1 - 5 Điểm cuối cùng để xếp hạng ưu tiên các chương trình KHCN là tổng điểm tỉ trọng theo từng tiêu chí Kết quả chấm điểm và xếp hạng các chương trình KHCN thích ứng với BĐKH
trên địa bàn tỉnh Đồng Nai cho thấy giai đoạn 2016
- 2020 ưu tiên thực hiện 17 chương trình (Bảng 2) với tổng vốn là 20.900 triệu đồng; giai đoạn 2020
- 2025, định hướng đến 2050 thực hiện 17 chương
ngầm
Đối với tài nguyên nước chương trình
KHCN đề xuất 5 dự án hướng đến công nghệ
phù hợp, thích ứng vói BĐKH trong cấp nước;
nâng cao hiệu quả sử dụng nước; nghiên cứu
an toàn về cấp nước (HWTS); nghiên cứu hỗ
trợ sau xây dựng (PCS) cho hệ thống cấp nước
cộng đồng; công nghệ thu gom nước mưa; tái
sử dụng nước thải sau xử lý, bổ cập nước ngầm
2.4 Lĩnh vực xây dựng, giao thông vận tải
Đồng Nai là một trong những tỉnh có tốc
độ phát triển kinh tế nhanh với hệ thống giao
thông khá thuận tiện bao gồm nhiều tuyến
đường huyết mạch quốc gia (5 tuyến); đường
tỉnh (20 tuyến) với tổng chiều dài 511 km
Trong những năm vừa qua, lụt lội, lốc xoáy,
mưa bão làm hư hỏng các công trình xây dựng,
đường sá, ảnh hưởng đến việc lưu thông của
phương tiện, phá hủy hạ tầng giao thông và
làm tăng chi phí bảo trì Do vậy, việc ứng phó
với tác động của BĐKH của ngành GTVT là
vô cùng cấp thiết
Ngành xây dựng chịu ảnh hưởng trực tiếp
của BĐKH như tác động đến hạ tầng đô thị và
khu công nghiệp, ảnh hưởng đến lĩnh vực đầu
tư xây dựng, quy hoạch và phát triển đô thị
Chương trình khoa học công nghệ thích
ứng với BĐKH trong lĩnh vực xây dựng bao
gồm 6 dự án liên quan đến nghiên cứu ứng
dụng các công nghệ và vật liệu mới trong lĩnh
vực xây dựng, GTVT và hạ tầng kỹ thuật;
nghiên cứu giải pháp tổng thể chống ngập lụt;
xây dựng tiêu chuẩn thiết kế mạng lưới thoát
nước và tập trung đánh giá phát thải khí nhà
kính trong lĩnh vực GTVT và xây dựng
Bên cạnh đó, chương trình KHCN thích
ứng với BĐKH trong các lĩnh vực khác như
xử lý chất thải, y tế, du lịch… cũng được chú
trọng Trong đó, nghiên cứu định hướng ứng
dụng công nghệ tiên tiến trong xử lý, tái sinh,
tái chế chất thải và nghiên cứu dự báo phát
sinh dịch bệnh trong điều kiện BĐKH đã được
đề xuất
3 Tiêu chí lựa chọn chương trình KHCN
Các chương trình KHCN được lựa chọn
▲Hình 3 Quy trình lựa chọn ưu tiên
Tiêu chí 1 Đáp ứng qui hoạch phát triển KT-XH của tỉnh
Tiêu chí 2 Đáp ứng chương trình KHCN quốc gia thích ứng với BĐKH Tiêu chí 3 Nguồn vốn, năng lực tài chính
Tiêu chí 4 Tính nhân rộng, tính bền vững
Tiêu chí 5 Tính khả thi về trình độ KHCN
Tiêu chí 6 Đáp ứng các nội dung về thích ứng BĐKH
Bảng 1 Các tiêu chí lựa chọn các dự án.
Trang 5KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
VÀ ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ
5 Nghiên cứu ứng dụng công nghệ mới trong xử lý CTR công nghiệp thông thường, chuyển thành các sản phẩm có giá trị như than nhiên liệu, viên nhiên liệu RDF 1.000
12 Nghiên cứu tính tổn thương của các đối tượng (người lớn tuổi, trẻ em, thanh niên, phụ nữ, dân cư đô thị, dân cư nông thôn, dân tộc miền núi) dưới tác động của BĐKH 500
24 Nghiên cứu công nghệ và phương pháp xử lý, thay đổi nguyên tắc vận hành, thiết lập hệ thống chuyển đổi linh hoạt giữa nước dưới đất và nước mặt 1.000
Bảng 2.Xếp hạng ưu tiên và kinh phí thực hiện Dự án thuộc chương trình KHCN trên địa bàn Đồng Nai.