Tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật truyện hoa tiên của nguyễn huy tự (2017)

được coi là niềm tự hào của văn hóa và văn học nước nhà.Với ý nghĩa như vậy, nghiên cứu một tác phẩm truyện Nôm nổi bật làhướng đi hấp dẫn.. Với ý nghĩa là một tác phẩm được đánh giá cao

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

- 

 -TRẦN THỊ LOAN

TÌM HIỂU GIÁ TRỊ NỘI DUNG VÀ

NGHỆ THUẬT TRUYỆN HOA TIÊN

CỦA NGUYỄN HUY TỰ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI – 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

- 

 -TRẦN THỊ LOAN

TÌM HIỂU GIÁ TRỊ NỘI DUNG VÀ

NGHỆ THUẬT TRUYỆN HOA TIÊN

CỦA NGUYỄN HUY TỰ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ VIỆT HẰNG

HÀ NỘI – 2017

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành đề tài khóa luận tốt nghiệp em xin chân thành cảm ơncác thầy cô giáo đã tận tình giảng dạy trong suốt quá trình học tập nghiêncứu và rèn luyện tại Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội 2 Đặc biệt em xin

gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới TS Nguyễn Thị Việt Hằng đã tận tình giúp

đỡ và hướng dẫn em thực hiện khóa luận này

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 20 tháng 04 năm

2017

Sinh viên

Trần Thị Loan

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan những nội dung trình bày trong khóa luận là kết

quả nghiên cứu của bản thân dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Việt Hằng Kết quả thu được hoàn toàn trung thực và không trùng khớp

với các công trình nghiên c ứu khác Nếu sai sót, em xin hoàn toànchịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 20 tháng 04 năm

2017

Sinh viên

Trần Thị Loan

2.1 Thể hiện câu chuyện tình yêu tự do theo tiếng gọi trái

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 42

3.3 Ngôn ngữ 48

KẾT LUẬN 56

TÀI LIỆU THAM

KHẢO

Nôm với đỉnh cao là kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du, đồng thời với đó là truyện Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự, Sơ kính tân trang của

Phạm Thái được coi là niềm tự hào của văn hóa và văn học nước nhà.Với ý nghĩa như vậy, nghiên cứu một tác phẩm truyện Nôm nổi bật làhướng đi hấp dẫn

Những năm gần đây, chương trình giáo dục ở Đại học có nhiều thayđổi, việc đào tạo theo hình thức tín chỉ kéo theo số giờ giảng dạy giảm đinhiều, một số tác phẩm ít có cơ hội được đề cập đến Việc tìm hiểu cũngnhư đào sâu khai thác là cầu nối giúp cho người đọc bước vào thế giớivăn học trung đại một cách trọn vẹn, phong phú hơn Bên cạnh đó, truyện

Hoa tiên được đánh giá khá cao trong nhóm truyện Nôm bác học Song tác

phẩm này chưa được giảng dạy trong chương trình, có chăng chỉ đượcnhắc đến như một ví dụ minh chứng cho thể loại truyện Nôm Vì vậy lựa

chọn truyện Hoa tiên để nghiên cứu là một cách để người viết bổ sung

kiến thức về truyện Nôm nói riêng và văn học trung đại nói chung

Với ý nghĩa là một tác phẩm được đánh giá cao của thể loại, Hoa tiên

nhận

được không ít sự lưu tâm của giới nghiên cứu khai thác trên nhiều khíacạnh song chưa có công trình nào viết một cách bài bản bao quát cảphương diện nội dung và nghệ thuật của tác phẩm nên chúng tôi lựa chọnnghiên cứu đề tài này

Là một sinh viên khoa Ngữ văn và một giáo viên tương lai, việc nắm

được một cách sâu rộng giá trị nội dung và nghệ thuật của truyện Hoa tiên

nói riêng

và thể loại truyện Nôm nói chung có ý nghĩa quan trọng trong công việc vàgóp phần bổ sung kiến thức cá nhân.

Dựa trên những tiền đề khoa học và thực tiễn, nhận thấy nghiên cứugiá trị nội dung và nghệ thuật là cách để bao quát đầy đủ thành tựu cũngnhư hạn chế của một tác phẩm văn học, cộng với hứng thú cá nhân đãthôi thúc người viết lựa chọn đề tài “Tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ

thuật truyện Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự” cho khóa luận của mình.

2 Lịch sử nghiên cứu

Truyện Hoa tiên là tác phẩm được giới nghiên cứu quan tâm trên

nhiều phương diện Chúng tôi bắt gặp một số lượng không nhỏ những

cuốn sách, những tài liệu, những công trình liên quan đến truyện Hoa tiên

như vấn đề biên khảo, khía cạnh nội dung, nghệ thuật, vấn đề tôn giáo, tácgiả, tác phẩm Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như sau:

Năm 1828, Vũ Đài Vấn nhận xét về tác giả và người nhuận sắc

truyện Hoa tiên rằng: “Vì Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự và Nguyễn

Thiện còn có những chỗ kém nên ông đã không quản tài thiên lậu màthêm bớt, mà sửa chữa từng chữ, từng câu; đầy năm mới xong” [4,tr15]

Năm 1843, Cao Bá Quát đánh giá khá cao truyện Hoa tiên, ông khen

tác giả đã có công “dùng bụi bặm tấm cám mà hun đúc lên gạch ngóilâu đài khiến cho Kim Vân Kiều sau đó sinh ra được vậy” [4,tr254].Năm 1943, Đào Duy Anh quan tâm nhiều đến thời điểm ra đời truyện

Hoa tiên đồng thời đưa ra những nội dung đánh giá bao quát về tác phẩm trong cuốn Nguồn gốc Hoa tiên ký Ông chỉ ra truyện Hoa tiên được sáng

tác khi Nguyễn Huy Tự còn trẻ và đưa ra những nhận định khách quan vềgiá trị của tác phẩm

Năm 1961, Lại Ngọc Cang trong khi khảo thích và giới thiệu truyện

Hoa

tiên nhận xét Nguyễn Huy Tự “đã viết Hoa tiên theo sát cốt truyện của ca

bản,

theo sát cả kết cấu của nó nữa, trừ phần cuối cùng Ông đã thu gọn hẳncâu chuyện lại , đã tiếp thu hầu hết những ý hay, lời đẹp của ca bản,nhưng ông cũng đã gạt bỏ đi rất nhiều câu rườm rà, không cần thiết”[4,tr12-13].

Năm 1968, Dương Quảng Hàm trong cuốn Việt Nam văn học sử yếu

nhận

định: “văn truyện ấy thật là lối văn uẩn súc, điêu luyện, dùng rất nhiềuđiển cố; bởi thế cuốn ấy được các học giả thưởng thức, nhưng không đượcphổ cập như cuốn T r u y ệ n K i ề u c ủa N guy ễ n D u ” [8,tr324]

Trong hai năm 1993 – 1994, hội thảo kỉ niệm 200 năm ngày mất (1990)

và 250 năm ngày sinh (1993) của Nguyễn Huy Tự đã được tổ chức tại HàTĩnh và Hà Nội, bao gồm 25 bản tham luận, về sau được in trong cuốn

Nguyễn Huy Tự và truyện Hoa tiên Những bài tham luận đã đề cập tới

một số khía cạnh có liên quan đến đề tài người viết đang nghiên cứu:

Trần Đình Hượu với Hoa tiên và vấn đề của nó trong lịch sử truyện Nôm cho rằng Nguyễn Huy Tự đã “dốc tài năng văn chương

quốc âm ra làm một việc hoàn toàn mới: chuyển tác một ca bản chữHán thành một truyện thơ Sau ông có những người làm theo, hoặc

chuyển tác như Kim Vân Kiều, hoặc sáng tác như Sơ kính tân trang.

Cái hấp dẫn họ hay chủ đề văn học mà họ theo đuổi là tình yêu và điều

đó biểu hiện rõ trong công phu gọt rũa văn chương những đoạn mô tảtình yêu tinh tế, sâu sắc” [29,tr188]

Phong Lê với Nguyễn Huy Tự và Hoa tiên trong cảm hứng nhân văn và văn mạch dân tộc đã khen ngợi “Hoa tiên trong sự phát triển

của cả một dòng truyện thơ từ bình dân sang bác học quả đã ghi đượcmột dấu ấn quan trọng trên hành trình tinh thần và khát vọng hạnhphúc của con người” [29,tr31]

Đào Thản với công trình Ngôn ngữ thơ của Nguyễn Huy Tự trong Hoa tiên nhận xét rằng “Nét nổi bật trong ngôn ngữ thơ của

Hoa tiên là sức diễn cảm Từng câu thơ, đoạn thơ cứ như những

cánh hoa vụng dại

run rẩy nở ra trước gió, đem đến cho ta cảm giác rằng chúng đượcviết ra không phải bằng giấy mực mà bằng hơi thở nhịp đập trái tim

Năm 2004, Lại Văn Hùng trong cuốn Từ điển văn học cho rằng tác giả viết truyện Hoa tiên vào thời trẻ đồng thời khen ngợi Nguyễn Huy

Tự đã biết “biến lối văn “kể và thuật” của ca bản Trung Quốc thành lốivăn “tả và gợi” [21,tr1151]

Năm 2004, Nguyễn Lộc quan tâm vấn đề truyện Hoa tiên so với các tác phẩm truyện Nôm khác cùng thời, ông nhận định “Hoa tiên là một câu

chuyện tình xảy ra trong cảnh lầu son gác tía Điều đáng chú ý là trongtác phẩm này là không có một nhân vật phản diện nào cả Mâu thuẫn giữatình yêu và lễ giáo phong kiến không thể hiện thành hai tuyến nhân vậtđối lập, như trong nhiều truyện Nôm khác cùng thời, mà thành cuộc đấutranh giữa lý trí và tình cảm ở những nhân vật chính” [21,tr600]

Điểm qua một vài công trình nghiên cứu về vấn đề truyện Hoa tiên,

chúng tôi nhận thấy hầu hết các khía cạnh của tác phẩm đã được các nhànghiên cứu quan tâm Nhưng nếu nhìn nhận một cách khách quan ta cóthể thấy các công trình, các bài viết chỉ đề cập đến một khía cạnh nào đócủa vấn đề, chưa có công trình nào khái quát về giá trị nội dung và nghệthuật của tác phẩm Tất cả những công trình, những bài viết, những ýkiến, nhận định, đánh giá của các nhà

nghiên cứu trên đây là những gợi ý quý báu trong việc đi sâu khai thác tác phẩm về mặt nội dung và nghệ thuật.

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của khóa luận là hoàn thành một công trình nghiên cứu về

giá

trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Hoa tiên.

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu về thời đại Nguyễn Huy Tự trên hai phương diện lịch

sử, xã hội và văn hóa tư tưởng, từ đó nhìn nhận những căn cứ quan trọng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là truyện Hoa tiên Ở đây chúng tôi sử dụng văn bản trong cuốn Truyện Hoa tiên, Lai Ngọc Cang khảo thích và giới thiệu, NXB Văn Hóa Hà Nội,1961.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của đề tài, chúng tôi tiến hành nghiên cứu giá trị nội

dung và nghệ thuật của tác phẩm truyện Hoa tiên.

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu văn học Sử

- Phương pháp liên ngành

- Thao tác thống kê phân loại

- Các thao tác chứng minh, lập luận, phân tích tổng hợp

6 Đóng góp của khóa luận

Đưa ra một công trình nghiên cứu khái quát về giá trị nội dung và nghệ

thuật của truyện Hoa tiên.

7 Bố cục của khóa luận

Khóa luận được triển khai theo ba phần: Mở đầu, Nội dung và Kết luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, phần Nội dung được chia thành ba chương:

Chương 1

NỘI DUNG

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Tình hình lịch sử – xã hội, văn hóa – tư tưởng thế kỉ XVIII đến nửa

đầu thế kỉ XIX

Truyện Hoa tiên ra đời trong giai đoạn văn học thế kỉ XVIII đến nửa

đầu thế kỉ XIX Đây là giai đoạn tổng khủng hoảng một cách trầm trọng,toàn diện Sự khủng hoảng này được bộc lộ trên nhiều phương diện nhưngnổi bật nhất là sự suy thoái trong toàn bộ cơ cấu của chế độ phong kiến.Những mâu thuẫn chất chứa trong lòng xã hội phong kiến đến giai đoạnnày bộc lộ gay gắt và bùng nổ thành những cuộc đấu tranh quyết liệt.Các tập đoàn phong kiến liên tiếp thay thế nhau thống trị đất nước, chỉtrong một thời gian ngắn, vua Lê mất, chúa Trịnh diệt vong, Nguyễn Huệlên ngôi Sự biến động này kéo theo mâu thuẫn trong nội bộ triều chính.Tất cả tình hình kinh tế, chính trị như vậy dẫn đến kết quả những cuộcnội chiến kéo dài, nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân đã nổ ra chống lạitriều đình ở cả hai miền Nam, Bắc và giai cấp thống trị cực đoan Đỉnhcao là phong trào Tây Sơn – cuộc khởi nghĩa của người anh hùng áo vảiNguyễn Huệ giành được những thắng lợi vẻ vang, đánh đổ ba tập đoànphong kiến thống trị trong nước, đánh tan 20 vạn quân Thanh xâm lược,lập nên một vương triều phong kiến mới với nhiều chính sách tiến bộ,xây dựng nước Việt độc lập, tự chủ, dân giàu, nước mạnh, nhân dânđược hưởng thái bình Chính vì vậy, “thế kỷ XVIII được giới sử họcmệnh danh là thế kỷ của chiến tranh nông dân” [28,tr5] Thời đại nhiềubiến cố đã gây ra tác động không nhỏ đến các trí thức nho học và bản thânchính tác giả Nguyễn Huy Tự lúc bấy giờ Đây là thời điểm các triều đạiliên tiếp thay thế nhau, chữ “trung” bị suy đồi, vua tôi đảo lộn dẫn đến bi

kịch của giới trí thức nho học mông lung trước chữ “trung” của mình.Phạm Thái từng kêu lên:

Dăm bảy năm nay những loạn

ly, Cũng thì duyên phận cũngthì thì Ba mươi tuổi lẻ là baonả,

Năm sáu đời vua khéo chóngghê

Văn hóa tư tưởng giai đoạn này cũng khủng hoảng nghiêm trọng Nho

giáo vốn được coi như phương tiện đắc lực để các triều đại nắm quyền sửdụng

điều hành đất nước đến đây lung lay không thể cứu vãn Tam cương,ngũ thường của người quân tử bị đảo lộn, mọi kỷ cương bị phá vỡ, chúahiếp đáp vua, con âm mưu lật đổ cha, bề tôi nhiều người phản trắc, đồngtiền và quyền lực mới là mục đích tối cao, quan lại, nho sĩ biến chất

Điều này được diễn tả khá sinh động trong Hoàng Lê nhất thống chí của

Ngô Gia Văn Phái Vua Lê trở thành bù nhìn, toàn bộ việc triều chínhnằm trong sự sinh sát của chúa Trịnh Chúa hiếp đáp vua đến nỗi biến vuathành tên hề ngay trên cung điện của mình, còn vua tự biến mình thànhmột kẻ hèn nhát với phương châm “Trời xui nhà chúa phò ta Chúa gánhcái lo, ta hưởng cái vui Mất chúa tức là cái lo lại về ta, ta còn vui gì?”.Trịnh Sâm say đắm, mải mê sắc đẹp của Đặng Thị Huệ mà gây ra sai lầmnghiêm trọng trong việc lựa chọn Trịnh Cán quanh năm ốm yếu làm thếtử; Trịnh Tông vì tham vọng làm chúa mà trái mệnh cha, mưu đồ phảnloạn Ngay cả đạo quần thần cũng bị chà đạp, Tuần huyện Nguyễn Trang

đã nộp chúa Trịnh Tông cho Tây Sơn, không chỉ vậy, hắn còn bộc lộtrắng trợn quan điểm của mình trước thầy học Lí Trần Quán “Sợ thầychưa bằng sợ giặc, yêu chúa chưa bằng yêu thân mình, tôi không để quanlớn để cho lầm lỡ đâu”

Minh chứng này cộng với việc nội bộ các triều đại vì tranh ngôi báu

mà phá vỡ mọi rường mối Nho giáo, chữ “trung”, chữ “hiếu” bị kéo đổ

thảm hại Trong bối cảnh này tầng lớp trí thức Nho học bị rơi vào khủnghoảng, bế tắc, hầu hết đều mang trong mình những tâm sự bi kịch Nguyễn

Du viết trong Tạp thi:

Tráng sĩ bạch đầu bi hướng thiênHùng tâm sinh kế lưỡng mang nhiên(Tráng sĩ đầu bạc ngửng nhìn trời, lòng bi đátHùng tâm, sinh kế cả hai đều mờ mịt)

Cao Bá Quát với Bệnh trung:

Trắc thân thiên địa bi cô chưởng Hồi thủ yên tiêu khuất tráng đồ (Đất trời đau nỗi bàn tay lẻ

Mây khói che đường chí khí to)Tình hình xã hội ngày càng đi vào khủng hoảng, bế tắc, đời sốngchính trị ngày càng rối ren thì “con người không có cách nào khác là đitìm tín ngưỡng tôn giáo để cứu cánh” [6,tr83] Nếu như Phật giáo và Đạogiáo trước đây suy thoái (thế kỷ XVI) thì đến giai đoạn này lại có điềukiện phục hồi, tuy nhiên không bằng giai đoạn trước đó Đạo Phật lúc nàyđược coi trọng trở lại, nó phát triển trong lúc các tín ngưỡng dân gianngày càng được mở rộng, nhiều chùa quán được xây dựng, một số chùađược trùng tu lại Phật giáo tồn tại, gắn bó, ăn sâu vào tiềm thức tâm linhcủa con người và có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng, tâm lí, nếp sống củanhân dân Đạo giáo cũng có những ảnh hưởng nhất định đến đời sống tâmhồn của người dân, nó được coi là “thứ thuốc chính thống cho các vếtthương tâm hồn” [14,tr51] Đạo giáo “thấm nhuần tư tưởng lãng mạn, chủtrương trở về với tự nhiên, thoát li đời sống xã hội, phản kháng những lễnghi, bổn phận đạo Khổng tạo ra…” [14,tr50]

Dựa trên nền tảng của luận lý xã hội lúc bấy giờ, cụ thể là trên tinh thần Nho

– Phật – Đạo, là quy phạm cương thường của người quân tử, lòng từ bibác ái của con người, là triết lý sống hòa hợp với tự nhiên để được dângian hóa, trở nên quen thuộc với người dân Việt Nam

Giai đoạn văn học thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX đánh dấu sự rađời của khuynh hướng văn học “dân chủ nhân văn” Các tác giả chủ yếuhướng ngòi bút của mình vào thân phận con người, tình yêu và khát vọnghạnh phúc Thời điểm này truyện Nôm khá phát triển, người ta có xuhướng viết về những vấn đề lịch sử, trong đó có một hướng đi nổi trộilúc bấy giờ là dựa trên cốt truyện có sẵn, tiểu thuyết tài tử giai nhân của

Trung Quốc để viết lại Truyện Kiều là một ví dụ Nguyễn Du đã mượn cốt truyện từ Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân mà sáng tạo

ra Truyện Kiều bằng thơ lục bát dài 3254 câu thơ đậm đà bản sắc Việt Nam Truyện Hoa tiên cũng vậy, dựa theo một ca bản của Trung Quốc có tên gọi Đệ bát tài tử Hoa tiên ký, Nguyễn Huy Tự đã có những sáng tạo

riêng để tạo thành một tác phẩm mang tinh thần dân tộc

Giai đoạn này, mọi giá trị, mọi ràng buộc con người của lễ giáophong kiến tất yếu có ảnh hưởng tới sáng tác văn chương Văn học ViệtNam thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX viết nhiều tình yêu và ngườiphụ nữ với kiểu mẫu “công dung ngôn hạnh”, “xuất giá tòng phu” và

những khuôn khổ đạo đức của lễ giáo phong kiến Truyện Hoa tiên là

một câu chuyện dài thể hiện tình yêu đôi lứa trong khuôn khổ trật tựphong kiến

1.2 Nguyễn Huy Tự và truyện Hoa tiên

1.2.1 Cuộc đời

Nguyễn Huy Tự, còn có tên gọi khác là Yên, tự là Hữu Chi, hiệu làUẩn Trai, sinh ngày 15 tháng 7 niên hiệu Cảnh Hưng thứ 4 đời vua LêHiển Tông, tức là ngày 2 tháng 9 năm 1743, người làng Trường Lưu, xãLai Thạch, huyện La Sơn (nay thuộc huyện Can Lộc), tỉnh Hà Tĩnh

Nguyễn Huy Tự là con trưởng Nguyễn Huy Oánh và bà chính thất

họ Nguyễn, ông nổi tiếng học rộng biết nhiều Tương truyền “Ông bácthiệt cổ kim, lại giỏi thuật số, cho nên những thi họa, quốc âm, thanhluật, kỹ nghệ

không món gì là không tinh tuyệt Khâm hoài tiêu sái, khí cục hiênngang, mà lúc trò chuyện bàn bạc thì mãn tọa không ai không lắng tainghe” [16,tr211].

Ông tổ xa xưa của họ Nguyễn Huy là Nguyễn Uyên Hậu, đậu ngũ kinh

bác sĩ đời Hồng Đức Thế tổ là Nguyễn Hàm Hằng, mười lăm tuổi đậuhương thí, các đời sau đời nào cũng có người đỗ đạt và làm quan Ông nộicủa Nguyễn Huy Tự là Nguyễn Huy Tựu đậu hương giải, làm Tham chính

xứ Thái Nguyên, lúc chết được phong Công bộ Thượng thư ChaNguyễn Huy Tự là Nguyễn Huy Oánh, đậu thám hoa, giữ chức Hộ bộThượng thư, từng đi sứ Trung Quốc Chú của Nguyễn Huy Tự là NguyễnHuy Quýnh, đậu tiến sĩ, sau đổi sang làm quan võ, giữ chức Đốc thị đạoQuảng Thuận, cũng là một người có tài văn học

Năm 1759 (mười sáu tuổi), Nguyễn Huy Tự đậu thứ năm kỳ thi hương, lúc bấy giờ Nguyễn Huy Oánh đang làm Nhập nội thị giảng ở phủ chúa, ông

được bổ chức Thị nội văn chức tùy giảng để giúp cha Sau đó liên tiếpông giữ

các chức Hồng lô tự thừa (1767), Tri phủ Quốc Oai (1768), Hiến sátphó sứ Sơn Nam (1770) Năm 1774, đổi sang làm quan võ, Nguyễn Huy

Tự giữ chức Quản binh, bốn năm sau thăng lên làm Trấn thủ xứ HưngHóa Năm 1779, ông

được đặc ban Tiến triều ứng vụ, ngang với tiến sĩ, sau đó làm Đốc đồngtrấn Hưng Hóa rồi kiêm Đốc đồng Sơn Tây Được ít lâu thì mẹ vợ mất,lại có loạn kiêu binh, Nguyễn Huy Tự lấy cớ xin về nhà chịu tang rồikhông ra làm quan

nữa

Nguyễn Huy Tự lấy hai đời vợ, vợ trước là Nguyễn Thị Bành, vợ

kế là Nguyễn Thị Đài, cả hai đều là con gái Nguyễn Khản, anh cả nhà

thơ Nguyễn Du và đều giỏi chữ Nôm Ông có mười ba người con, chíntrai và bốn gái.

Năm 1790, ông được vua Quang Trung triệu vào Phú Xuân bổ chức Hữu

thị lang, ông làm được mấy tháng thì bệnh nặng và mất ngày 27 tháng 7 năm

1790, thọ 48 tuổi

1.2.2 Truyện Hoa tiên

Như chúng tôi đã trình bày, Nguyễn Huy Tự sống trong thời kỳkhủng hoảng trầm trọng của chế độ phong kiến và sự suy yếu của tậpđoàn thống trị Lê – Trịnh Ông tích cực tham gia hoạt động, tạm thời gáclại nghiệp văn thơ để cầm vũ khí nhằm bảo vệ trật tự xã hội đang bị laychuyển Bởi vậy, hẳn đây không phải là thời gian nhàn rỗi và là nguồn

cảm hứng để ông có thể sáng tác truyện Hoa tiên Dựa vào ghi chép về

dòng họ Nguyễn Huy, nhà phê bình Hoài Thanh đã đưa ra nhận định

“Nguyễn Huy Tự đã viết Hoa tiên hồi còn nhỏ tuổi” [26,tr104] Ý kiến này

có cơ sở và khá chuẩn xác

Vào thời chúa Trịnh Doanh, sau khi đậu thứ 5 kì thi hương khi mới

17 tuổi, Nguyễn Huy Tự rời quê lên Thăng Long giúp cha giảng sách ởphủ Thế tử Từ lâu, phong trào sáng tác thơ văn chữ Nôm đã thịnh hành ởThăng Long Trịnh Doanh, Trịnh Sâm và Nguyễn Huy Oánh đều có tài làm

thơ Nôm, Nguyễn Huy Tự cũng là người có sở trường về thơ phong tình.

Nguyễn Huy Tự đã đính ước với con gái của Nguyễn Khản “Tư thấtcủa Nguyễn Khản dựng ở xóm Bích – câu, nhà cửa lộng lẫy, vườn đầyhoa thơm cỏ lạ, không kém gì vườn chúa nên thường được Trịnh Sâm rachơi và tỏ lời khen ngợi” [4,tr11] Khi Nguyễn Huy Tự đến làm rể ởphủ Nguyễn Khản đã cảm nhận được vẻ đẹp cảnh vật, chàng trai đangtuổi hai mươi rạo rực yêu đương mới thấy hết được giá trị của ca bản

Hoa tiên ký Nhà phê bình Tĩnh Tịnh Trai bình luận rằng đó là một

truyện “khởi bằng gió trăng, kết bằng gió trăng mà trong khoảng giữa,không có chỗ điểm xuyết nào thoát ra ngoài hai chữ gió trăng” [4,tr10].Cảm xúc tuổi trẻ trong Nguyễn Huy Tự rất thích hợp viết một truyện dài

về yêu đương và công danh như truyện Hoa tiên.

Từ việc nghiên cứu nguyên tác kết hợp với tìm hiểu cuộc đời NguyễnHuy Tự cho phép chúng tôi khẳng định: “Nguyễn Huy Tự đã viết truyện

Hoa tiên khoảng giữa thế kỷ XVIII, từ năm 1759 (năm ông tới Thăng

Long) đến năm

1768 (năm được bổ làm quan ở Sơn Tây), lúc này ông vào khoảng 17 – 26tuổi”

[4,tr12]

Truyện Hoa Tiên theo GS Nguyễn Lộc “bản nguyên tác của Nguyễn

Huy

Tự có độ dài là 1.532 câu lục bát Sau khi được một người em họ bên

vợ là Nguyễn Thiện sửa chữa và thêm thắt thì bản truyện có tất cả là1.826 câu” [21,tr600], và được Đỗ Hạ Xuyên khắc ván in đầu tiên vàonăm Ất Hợi (1875) đời Tự Đức, với nhan đề là Hoa tiên nhuận chính, hay Hoa tiên nhuận chính tân biên Tuy nhiên, theo văn bản có trong sách Văn học thế kỷ 18 do PGS Nguyễn Thạch Giang chủ biên, thì “bản

nhuận sắc chỉ có 1.766 Nhưng, theo nhà nghiên cứu Dương Quảng Hàmthì bản này có đến 1.858 câu” [9,tr70]

Sự ra đời của truyện Hoa tiên là một thành công lớn của văn học cổ

điển dân tộc Việc nhuận sắc tác phẩm được coi là vấn đề đáng lưu tâm

Nghiên cứu cho rằng Nguyễn Huy Tự viết truyện Hoa tiên vào khoảng

từ năm 1759 đến năm 1768, khi ông khoảng 17 đến 26 tuổi Sau đó tácphẩm đã qua tay nhiều người nhuận sắc, có thể điểm qua như sau:

Nguyễn Thiện được coi là người đầu tiên có công nhuận sắc truyện

Hoa tiên Nguyễn Thiện, tự Khả Dục, hiệu Thích Hiên, sinh ra ở làng

Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh Là con nhà quan lại khá giả,cháu gọi Nguyễn Khản bằng bác, gọi thi hào Nguyễn Du bằng chú

Bàn về việc nhuận sắc tác phẩm có nhiều ý kiến trái chiều xoay

quanh vấn đề Truyện Kiều của Nguyễn Du chịu ảnh hưởng từ truyện Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự hay ngược lại? Ông Đào Duy Anh đã đưa ra giả thuyết “Nguyễn Du đã viết Truyện Kiều trong khoảng 1805 – 1809.

Nguyễn Thiện đã đọc tác phẩm ấy rất kỹ và có lẽ chính nó đã tạo nên cảm

hứng nhuận sắc truyện Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự” [4,tr18] Ý kiến

này đã giải quyết ổn thỏa vấn đề nhuận sắc của Nguyễn Thiện Nhận

thấy truyện Hoa tiên và Truyện Kiều có mối ảnh

hưởng qua lại tác động lẫn nhau Nguyễn Du khi viết Truyện Kiều ít nhiều đã chịu ảnh hưởng của truyện Hoa tiên:

Truyện Hoa tiên nguyên tác:

Bụi hồng dứt nẻo đi về chiêm

bao

Truyện Kiều viết:

Bụi hồng lẽo đẽo đi về chiêm

baoTuy nhiên Nguyễn Du đã tiếp thu một cách có chọn lọc và sáng tạođem lại sức hấp dẫn riêng cho tác phẩm của mình

Trong việc nhuận sắc truyện Hoa tiên, Nguyễn Thiện đã dụng công tô

đậm quan niệm trung hiếu, tiết nghĩa bằng cách viết lại phần mở đầu.Nguyễn Huy Tự mở đầu tác phẩm bằng cách tả cảnh đêm thông qua việcđối chiếu chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ trên trời với chuyện tình yêucủa con người mà vào truyện:

Nương lan nhẹ hóng mát chiều, Vàngpha gió quế, trắng dìu hương sen

Gác rèm câu nguyệt xiên xiên,Này hôm ả Chức chàng Khiên họp

vầy

Ngược lại, Nguyễn Thiện khi nhuận sắc truyện Hoa tiên đã mở đầu

bằng

hai chữ “trăm năm” như Truyện Kiều:

Trăm năm một sợi chỉ

hồngBuộc người tài sắc vào trong khuôn

trời

Ngoài ra, Nguyễn Thiện cũng nhấn mạnh tính chất triết lý, một số tưtưởng Nho giáo thời bấy giờ Ông thường coi trọng cách diễn tả conngười qua hành động và cả nội tâm nhân vật.

Kết cấu truyện cũng đã có sự thay đổiđáng chú ý khi Nguyễn Thiện

nhuận sắc Ở bản Hoa tiên nguyên tác sau hồi Phủ Lưu ép duyên, tiếp theo

hồi Lương Sinh bàn kế đánh giặc rồi mới đến hồi Ngọc Khanh gieo

mình xuống sông Trong bản Hoa tiên nhuận sắc Nguyễn Thiện đã đổi hồi

Ngọc Khanh gieo mình xuống sông lên trước hồi Lương sinh bàn kế đánhgiặc để đảm bảo sự hợp lí và lôgic

Xét một cách bao quát, nhận thấy Nguyễn Thiện đã dụng công trong

việc nhuận sắc truyện Hoa tiên Tuy nhiên phần đóng góp sửa chữa của

Nguyễn Thiện còn nặng về phần hình thức Ông đã sửa lại hầu hết những

từ ngữ mộc mạc, giản dị thay vào đó bằng ngôn từ bóng bẩy, chải chuốtphù hợp với câu chuyện tình yêu nơi lầu son gác tía Điều đó làm cho câuchuyện chủ yếu phổ biến trong giới tri thức hơn tầng lớp bình dân

Vũ Đài Vấn là người tiếp theo nhuận sắc truyện Hoa tiên của Nguyễn

Huy Tự và Nguyễn Thiện năm 1828 Trong bài tựa của mình, ông khen

truyện Hoa tiên “từ hồi hai mươi bốn trở về trên, lời và ý đều chu đáo”

nhưng ông chê tác phẩm “từ hồi hai mươi bốn trở về sau, lời thì nhiều chỗtrái tai mà ý thì không khỏi có chỗ thiếu sót” [4,tr251] Khi nhuận sắc

truyện Hoa tiên, Vũ Đài Vấn đã kéo dài tác phẩm thêm 86 câu thơ nữa.

Ông ý thức sâu sắc hơn trong việc đưa những quan niệm đạo đức vào tácphẩm

Trong bản Hoa tiên nhận chính tân biên, tác giả lên tiếng khẳng

định kẻ làm trai đã vì ơn vua mà chết thì:

Nát thân danh vẫn chưa

sờn,Thôi thôi ngọc lở còn hơn ngõa

tuyền

Ngoài ra Vũ Đài Vấn còn có công sửa chữa những từ ngữ thô nhámcho thanh thoát, nhẹ nhàng đồng thời uốn nắn tâm lí nhân vật phù hợpvới hoàn cảnh.

Truyện Hoa tiên nguyên tác:

Tôi con chút phận thờn bơn,Nếu dồi dắng lại ra hờn cợt

khi bỏ ra một năm để sửa chữa truyện Hoa tiên cho phù hợp với hoàn

cảnh và các quan niệm đạo đức

Cao Bá Quát trong bài tựa của mình cũng đã lên tiếng khẳng định vì

yêu mến truyện Hoa tiên nên đã sửa chữa, gọt rũa “mạo muội thêm thắt

vào sự điểm chính, ý muốn chữa lại cho đúng những chỗ sai lầm hoặc lạlùng, tạp nham mà sửa nên cuốn sách của một nhà” [4,tr255] Hiện nayngười ta không rõ Cao Bá Quát đã đính chính cụ thể ở những điểm nàonhưng chắc chắn rằng việc làm của ông có xu hướng điều chỉnh hơn là

nhuận sắc truyện Hoa tiên.

Điểm qua lịch sử phức tạp của truyện Hoa tiên, chúng tôi nhận thấy

tác phẩm đã trải qua hai lần nhuận sắc và một lần “đính chính” Nhìnchung giá trị nội dung tử tưởng của bản nguyên tác so với các bản nhuậnsắc về cơ bản là như nhau Tuy nhiên xét ở khía cạnh hình thức nghệthuật, hầu hết các bản nhuận sắc sắp xếp theo trật tự thời gian có giá trịhơn

Truyện Hoa tiên được chia làm ba phần: Gặp gỡ – Tai biến – Đoàn

tụ, có thể tóm tắt như sau:

Phương Châu là con một gia đình quyền quý ở Tô Châu Chàng xin

mẹcho sang trọ học nhà người mợ ở Tràng Châu, cùng học với con bà là Diêu

Sinh Vào một đêm trăng, Phương Châu tình cờ gặp Dao Tiên, con gáiquan Đô đốc họ Dương Say mê trước Dao Tiên, chàng tìm cách làmquen với Dương tướng quân và một lần được vào chơi trong phủ họDương, Phương Châu đã họa thơ tỏ tình với Dao Tiên Lúc đầu DaoTiên còn e ngại, quyết liệt nhưng nhờ có sự giúp đỡ của hai tì nữ VânHương và Bích Nguyệt, Dao Tiên cũng động lòng yêu mến PhươngChâu Dưới ánh trăng vàng dịu hai người đã trao nhau lời thề kết duyêntrọn đời.

Thế nhưng thề nguyền chưa được bao lâu hai người đã phải chia taynhau do ở quê nhà, cha Phương Châu đã đính ước cho chàng cùng với congái quan Lại bộ thượng thư họ Lưu tên là Ngọc Khanh Mặc dù vô cùngđau khổ nhưng chàng cũng không thể trái lệnh của cha mẹ Dao Tiênnghe được tin ấy, cho rằng người mình thương đã bội ước nên cũng buồnđau không kém và tự nhủ suốt đời không lấy chồng Chợt Dương tướngcông có lệnh làm quan ở kinh đô Đến khi ông nhận lệnh cầm quân ra trậndiệt giặc Hồ, mẹ con Dao Tiên đành phải đến ở nhà người cậu họ Tiền ởKinh đô

Phương Châu cùng Diêu Sinh thi đỗ Thám hoa, được bổ làm quan ở kinh

đô Phương Châu tình cờ gặp lại Dao Tiên, hai bên phân trần giãi bàytâm sự Biết cha nàng bị giặc vây, Phương Châu liền xin vua đi giải vây,nào ngờ đánh thua chàng bị quân đối phương vây chặt Nhận được tin đồnrằng Phương Châu tử trận, Ngọc Khanh – vị hôn thê chính thức đã thayxiêm y để tang chồng Sau đó vì thương con đương tuổi trẻ, mẹ NgọcKhanh ép lấy chồng khác, nàng nhảy xuống sông tự tử may gặp thuyền củaquan Đề học họ Long vớt được

Diêu sinh được phái ra trận giải vây đánh tan được quân đối phương,giải vây cho Dương tướng công và Phương Châu Tất cả đều được nhà

vua ban thưởng Tưởng rằng Lưu Ngọc Khanh đã mất, Phương Châu bèndâng biểu tâu việc nàng tử tiết, được nhà vua tặng phong cho nàng Sau

đó, Vua lại tự đứng

ra làm mối cho Dao Tiên và Phương Châu Đang khi đó Đề học Long cùngLưu Ngọc Khanh cũng vừa đến kinh đô Nhờ Đề học Long dâng sớ tâuviệc lên, vua lại để Ngọc Khanh kết duyên cùng Phương Châu Cuốicùng, Phương Châu không những cưới được Dao Tiên, Ngọc Khanh màcòn cưới cả hai cô tì nữ là Vân Hương và Bích Nguyệt Kết thúc một nhàđoàn viên vui vẻ.

Tiểu kết chương 1

Truyện Hoa tiên là một truyện ái tình, tác phẩm phản ánh tình yêu đôi

lứa trong sự biến động về văn hóa, tư tưởng và sự khắt khe của lễ giáophong kiến của thời đại bấy giờ Đây là một tác phẩm hấp dẫn và có giátrị tinh thần to lớn đối với dân tộc

Giai đoạn văn học từ thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX đánh dấu

sự ra đời của khuynh hướng văn học “dân chủ nhân văn” Nội dungchính của các tác phẩm chủ yếu hướng tới vấn đề thân phận con người, tốcáo những thế lực đen tối chà đạp quyền sống và hạnh phúc của họ, đặcbiệt đề cao khát vọng chính đáng yêu và được yêu của con người Truyện

Hoa tiên nằm trong khuynh hướng văn học thời kì này.

Trước cuộc sống bị chi phối bởi những khuôn khổ khắc chế của lễgiáo phong kiến, con người luôn khát khao được giải phóng để có mộttình yêu tự do, được hạnh phúc và sống cuộc sống bình đẳng Để đượcnhư vậy, tất yếu con người phải đấu tranh bằng cách vượt ra khỏinhững quy phạm của lễ giáo phong kiến Văn học muốn phát triển thìphải tìm cách phá vỡ khuôn khổ cứng nhắc, khô khan, mang tính quyphạm của lễ giáo phong kiến Điều này ứng với trào lưu văn học củagiai đoạn thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX Các nhà tư tưởng lớn,các nghệ sĩ lớn đã tìm cách vượt ra khỏi khuôn khổ

đó tìm kiếm quan niệm tiến bộ Trong truyện Nôm tiếng nói khát khao tự

do, phá vỡ rào cản phong kiến không phải hiếm hoi, ta dễ dàng bắt gặp

xu hướng này trong hệ thống tác phẩm như Truyện Kiều của Nguyễn

Du, Sơ kính tân trang của Phạm Thái, Phan Trần Nguyễn Huy Tự

Truyện Hoa tiên nằm trong hệ thống truyện Nôm tài tử – giai nhân,

tác phẩm hướng tới ca ngợi tình yêu đôi lứa Câu chuyện tình yêu ở đây

vừa mang dáng dấp cổ điển theo lễ nghi thông thường của người Việt;vừa mang dáng dấp chuyện tình yêu tự do, phóng khoáng Tìm hiểu kĩmối tình Phương Châu

– Dao Tiên chúng ta thấy rõ điều

này

Tác giả Hoa tiên đã thành công khi xây dựng mối tình tự do giữa hai

nhân vật Phương Châu và Dao Tiên Điều này được thể hiện trước hết ởnhân vật Phương Châu Chàng cũng là một kiểu nhân vật của truyện Nômbác học, mang những nét khái quát của nhân vật tài tử Phương Châu làmột chàng thư sinh đang trên đường học hành thi cử vô tình gặp DaoTiên, nhận thấy đây là mối tình của cuộc đời mình lập tức “bút nghiên chínản”, “son phấn tình nồng” Đây là mô típ quen thuộc của truyện Nôm,các chàng trai khi động lòng với cô gái sẽ ngã vào tình yêu, tạm gácchuyện học hành sang một bên để tìm kiếm thành quả trong tình yêu trướcmới quay lại nghiệp thi cử và cuối cùng đỗ đạt Phương Châu say đắmDao Tiên ngay từ lần đầu gặp gỡ Vì vậy trong mọi suy nghĩ, hành động,lời nói của chàng đều hướng tới mục đích đạt được tình yêu của DaoTiên Vào một đêm trăng, khi dạo bước một mình trong vườn thoạt nhìnthấy Dao Tiên chàng đã bị quyến rũ bởi vẻ đẹp lộng lẫy của nàng như mộtcành mẫu đơn dưới ánh trăng mờ tỏ:

Cuộc tiên đôi ả má

đàoRiêng làn xiêm trắng đem vào mắt

xanh

Gió đông gờn gợn sóng

tìnhDưới trăng lộng lẫy một cành mẫu

đơn

(87-94)

Trong tâm trí Phương Châu kể từ đó “làn xiêm trắng” chưa lúc nàothôi ám ảnh chàng, bóng dáng người đẹp luôn hiện hữu, thổn thức trongtâm tưởng Bước chân của chàng đột ngột bước đến chỗ Dao Tiên chơi cờ.Xuất hiện người lạ lập tức mọi người dừng cuộc chơi, Dao Tiên vội vàngtránh mặt Dưới con