Giá trị nội dung và nghệ thuật trong ngư phong thi văn tập của nguyễn quang bích (2017)

Tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật của thơ văn nói chung và giá trị nội dung, nghệ thuật của tập thơ văn Ngư Phong thi văn tập của Nguyễn Quang Bích nói riêng không phải là nội dun

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

LÝ THỊ TUYẾT

GIÁ TRỊ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT

TRONG NGƯ PHONG THI VĂN TẬP

CỦA NGUYỄN QUANG BÍCH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI – 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

LÝ THỊ TUYẾT

GIÁ TRỊ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT

TRONG NGƯ PHONG THI VĂN TẬP

CỦA NGUYỄN QUANG BÍCH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: ThS AN THỊ THÚY

HÀ NỘI – 2017

đỡ tôi trong bốn năm học nói chung và trong quá trình nghiên cứu khóa luậnnói riêng.

Mặc dù có nhiều cố gắng song với trình độ và kiến thức còn hạn chế củamình, khóa luận chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mongnhận được sự góp ý chân thành của thầy cô và các bạn sinh viên để khóa luậnđược hoàn thiện hơn

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Tác giả khóa luận

Lý Thị Tuyết

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận này là kết quả của quá trình học tập, nghiêncứu của tôi cùng với sự giúp đỡ của các thầy cô trong khoa Ngữ văn trườngĐại học Sư phạm Hà Nội 2, đặc biệt là sự hướng dẫn tận tình của giảng viên –thạc sĩ An Thị Thúy

Trong quá trình làm khóa luận, tôi có tham khảo những tài liệu có liênquan đã được hệ thống trong mục Tài liệu tham khảo Khóa luận không có sựtrùng lặp với các khóa luận khác

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Tác giả khóa luận

Lý Thị Tuyết

MỤC LỤC

MƠ Đ Â ̀ U 1

1 L í d o c họ n đ ề t à i 1

2 L ị c h s ử v ấ n đ ề 2

3 M ụ c đ í ch n g h i ê n cứ u 4

4 Đ ố i t ượ n g v à p h ạm vi n g h i ên c ứ u 4

5 P h ư ơ n g p h á p n g hi ên c ứ u 4

6 Bố c ụ c k h ó a l u ậ n 5

N Ô ̣ I D U N G 6

C h ư ơ n g 1 : N H Ữ N G V Ấ N Đ Ề C HU N G 6

1 1 H o à n c ả n h l ị c h s ử n ử a c u ố i t h ế k ỉ X I X 6

1 1 1 P h o n g t r à o k h á n g c h i ến c hố n g P h á p củ a d ân t ộ c 6

1 1 2 P h o n g t r à o k h á n g c h i ến củ a c ác s ĩ p h u v ă n t h â n 8

1 2 C u ộ c đ ờ i v à s ự n g h i ệ p v ă n c h ư ơ n g 11

1 2 1 C u ộ c đ ời 11

1 2 2 S ự n gh i ệp v ă n c h ư ơ n g 17

1 3 V ị t rí t h ơ v ă n N g u y ễn Q u a n g B í ch t r o n g d òn g v ăn h ọ c y êu n ư ớc n ử a c u ố i

th ế k ỷ X IX 18

C h ư ơ n g 2 G IA T RỊ N Ô ̣ I D U N G V À N G H Ê T H U Â ̣ T T R ON G N G Ư P HON G THI VĂ N TẬP CU ̉ A N G UY Ê ̃ N QUAN G BÍCH 20

2 1 N g ư p h o n g t h i v ă n t ậ p n h ì n t ừ g ó c đ ộ n ộ i d un g 20

2 1 1 T i n h t h ầ n y êu n ư ớc, c hố n g x âm l ư ợc 20

2 1 2 T ì n h cảm g ắn b ó c h ân t h à n h với n h â n d â n l ao đ ộn g 29

2 1 3 T â m t r ạ n g b i p h ẫ n v ì h o à i b ã o k h ô n g t h à nh 33

2 1 4 T ì n h y êu thi ê n n h i ê n đ ấ t n ước 39

2 2 N g ư P h on g t h i v ăn t ập n hì n t ừ g ó c đ ộ n g h ệ t h u ậ t 43

2 2 1 B ú t p h á p h i ệ n t h ự c 43

2 2 2 B ú t p h á p t r ữ t ì n h 48

KẾ T L U Â ̣ N 57

TÀ I L IÊ ̣ U THA M KH Ả O 59

Sự tác động từ nhiều yếu tố như thời thế, xuất thân, nền giáo dục,…

Nguyễn Quang Bích đã cho ra đời tập thơ văn giàu giá trị là Ngư Phong thi

văn tập.Với nhiều bài thơ, văn đạt giá trị cả về nội dung và nghệ thuật, tập thơ

văn đã góp phần làm nên diện mạo của kho tàng văn học Việt Nam Đó lànhững cảm xúc của ông về thời thế, nhân sinh nhìn cảnh sinh tình

Từ xưa đến nay, thơ ca chính là nơi gửi gắm những tâm sự nỗi lòng,cảm xúc của các thi nhân Những băn khoăn trăn trơ, những niềm vui nỗibuồn thường trực hay sâu kín đều ẩn hiện ro nét hoặc thoáng qua hoặc ẩnchứa sâu xa trong thơ văn của các thi sĩ.Đăng sau những ngôn từ có ve giảnđơn hiện lên cả một thế giới nội dung rộng lớn và một tâm hồn nghệ thuậtnghệ sĩ sâu sắc Điều này chúng ta có thể bắt gặp được ơ hầu hết sáng tác củacác thi nhân Việt Nam nói chung như: Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hô XuânHương,… Nguyễn Quang Bích cũng không ngoại lệ

Nghiên cứu đề tài “Giá trị nội dung và nghệ thuật trong Ngư Phong thivăn tập” chính là để độc giả hiểu sâu sắc hơn về nhà thơ Nguyễn Quang Bíchnói chung và giá trị nội dung, nghệ thuật của tập thơ nói riêng Đó chính là lí

do để chúng tôi lựa chọn và nghiên cứu đề tài này

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Quang Bích là một trong những tác giả tiêu biểu, một tri thứcNho học có tên tuổi trong nền văn học dân tộc nửa cuối thế kỉ XIX

Tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật của thơ văn nói chung và giá trị

nội dung, nghệ thuật của tập thơ văn Ngư Phong thi văn tập của Nguyễn

Quang Bích nói riêng không phải là nội dung hoàn toàn mới me.Có thể điểmqua một số cuốn sách và công trình nghiên cứu về Nguyễn Quang Bích nhưsau:

Trước hết, trong cuốn Sơ thảo lịch sư văn học Việt Nam (giai đoạn nửa

cuối thế kỉ XIX),tác giả đã phát hiện được tâm sự của người có thần sống chết

vì nước đồng thời tái hiện được nét chân thực về cuộc kháng chiến chống

Pháp của dân tộc vào giai đoạn nửa cuối thế kỉ trước trong tập Ngư Phong thi

văn tập.

Nhiều tác giả trong cuốn “Giáo trình lich sư văn học Việt Nam, tập

IVA” đã cho độc giả thấy được Nguyễn Quang Bích là một thi sĩ chân chính.

Thơ văn ông không những ghi chép được một số của cộc kháng chiến ơ TâyBắc cuối thế kỉ trước mà còn truyền lại được những cảm xúc yêu nước lànhmạnh còn nhiều khả năng bồi dưỡng cho tình cảm dân tộc hiện nay

Đến năm 1973 Đinh Xuân Lâm đã giới thiệu và chú thích cuốn Thơ văn

Nguyễn Quang Bích Trong cuốn sách này, tác giả đã viết: “Tập Ngư Phong thi văn tập là tiếng nói chân thành, là tâm sự bi đát của một vị văn thân nặng

lòng vì nước vì vua trong lúc nước mất nhà tan…” [3;tr24]

Tiếp đến là Nguyễn Lộc với cuốn Văn học Việt Nam nưa cuối thê ki

XVIII đên hết thê ki XIX Trong cuốn sách này tác giả khẳng Ngư Phong thi văn tập trước hết là tình cảm của Nguyễn Quang Bích một nhà thơ, đồng thời

là một lãnh tụ nghĩa quân Cần Vương, trong những ngày tháng chống giặcgian lao giữa núi rùng ngút ngàn của miền Tây Bắc đất nước

Hay nhiều tác giả trong cuốn “Thơ văn yêu nước nửa sau thê ki XIX

(1858-1900)”, cũng đã nói lên được tinh thần quyết tâm kháng chiến, không

sợ gian khổ, không sợ hi sinh của nghĩa quân và tác giả, đồng thời cũng nóilên được tình yêu thương đồng cam cộng khô giữa những người cùng chíhướng, giữ miền núi và miền xuôi trong cuộc đánh giặc cứu nước

Gần đây nhất là Nguyễn Huệ Chi (chủ biên) với công trình, Nguyễn

Quang Bích – Nhà yêu nước, nhà thơ (ky yêu) Đây là công trình tập hợp rất

nhiều bài viết về Nguyễn Quang Bích của các giáo sư, các nhà nghiên cứu

Chẳng hạn như: “Truyền thống và cách tân trong thơ Nguyễn Quang Bích” (GS Nguyễn Huệ Chi), “Ngư Phong thi văn tập, những vần thơ” “Tâm ngư

tâm” (PGS Trần Thị Băng Thanh)…

Trong các công trình nghiên cứu trên, các tác giả đã phần nào nhìnnhận ơ góc độ này hay góc độ khác về giá trị nội dung và nghệ thuật trong

Ngư Phong thi văn tập của Nguyễn Quanh Bích Tuy nhiên những bài nghiên

cứu trên chưa nhìn nhận một cách tổng thể, hệ thống về giá trị nội dung và

nghệ thuật của tập thơ văn Kế thừa những khám phá của các bậc tiền nhân đitrước, coi đó là những định hướng tiền đề ban đầu chúng tôi xin mạnh dạn thử

phác họa Gia tri nội dung va nghệ thuật trong Ngư Phong thi văn tập của

Nguyễn Quang Bích.

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài khóa luận này hướng tới hai mục đích sau:

- Tìm hiểu để có cái nhìn toàn diện hơn về giá trị nội dung và nghệ

thuật trong tập thơ văn Ngư Phong thi văn tập của Nguyễn Quang Bích.

- Nâng cao sự hiểu biết về cuộc đời và thơ văn của Nguyễn Quang Bích

để từ đó thấy được vị trí và vai trò của ông trong giai đoạn nửa cuối thế kỉXIX nói riêng và trong nền văn học nước nhà nói chung

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận sử dụng trích dẫn thơ văn của Nguyễn Quang Bích chủ yếu

từ cuốn Thơ văn Nguyễn Quang Bích do Đinh Xuân Lâm giới thiệu, Nhà xuất

5 Phương pháp nghiên cứu

Tìm hiểu vấn đề này chúng tôi sử dụng các phương pháp chính sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp đối chiếu, so sánh

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

NỘI DUNG Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Hoàn cảnh lịch sử nửa cuối thế kỉ XIX

1.1.1 Phong trào kháng chiến chống Pháp của dân tộc

Đất nước Việt Nam nhỏ bé nhưng đã phải trải qua biết bao cuộc đấutranh anh dũng mà hào hùng Những ngày tháng chịu sự áp bức đô hộ lànhững ngày tháng gian khô nhưng rất hào hùng với những chiến công lẫylừng làm nên trang sử vàng chói lọi trong lịch sử của dân tộc ta Xưa kia chịu

sự áp bức của thực dân phương Bắc có chiến công hiển hách đánh dấu bướcchuyển mình lớn của dân tộc với chiến thắng trên sông Bạch Đăng của NgôQuyền Từ đó về sau ông cha ta cũng đã lập nên những kì tích đánh thắnggiặc phương Bắc với chiến công của Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, QuangTrung,… Từ giữa thế kỉ XIX đến thế kỉ XX cuộc chiến đấu của dân tộc ta vẫnchưa chấm dứt Ke thù của dân tộc ta lúc này không phải quân phương Bắcnữa mà là thực dân Pháp

Từ khi phát súng đầu tiên của thực dân Pháp nô ra ngày 31-8-1858 tạibán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng) đã mơ màn cho cuộc xâm lược phi nghĩa củachúng đồng thời báo hiệu những chuyển biến lớn trong đời sống đấu tranh củadân tộc Nhân dân ta với tinh thần đấu tranh kiên cường bất khuất lại một lầnnữa trỗi dậy đấu tranh mang tư cách nhân dân của một nước độc lâp tự doquyết chiến với ke thù để gìn giữ nền hòa bình tự chủ của tô quốc

Trong khí thế đấu tranh bừng bừng sôi sục của nhân dân thì triều đìnhnhà Nguyễn nhu nhược, không dám dựa vào nhân dân kháng Pháp.Lúc đầu họcũng muốn đấu tranh để giành nền tự chủ cho dân tộc nhưng trước sức mạnh

to lớn của thực dân Pháp họ không kháng cự nổi nên đã đầu hàng bọn thựcdân, nhượng bộ cho chúng nhiều quyền lợi dân tộc, bán đi một số tỉnh Bởi lẽ

đó, phong trào đấu tranh lúc này không phải chỉ để chống thực dân Pháp màcòn để chống lại chế độ phong kiến mục rỗng không còn đủ tư cách lãnh đạo,cầm quyền Lúc này, vai trò của nhân dân lại sáng ngời trên vu đài chính trị.Chưa phải nhân dân lãnh đạo tất cả các cuộc chống Pháp nhưng họ tiêu biểucho tinh thần đấu tranh bền bỉ, gan dạ, tinh thần anh dũng bất khuất, chịuthương chịu khó của dân tộc

Xưa kia người nông dân đi theo chân của các vị tướng như Ngô Quyền,Quang Trung, Lê Lợi, Nguyễn Trãi,… đánh đuổi giặc ngoại xâm Ngày nay,

họ lại cùng với một bộ phận ưu tú của giai cấp phong kiến đứng lên chốngPháp, chặn đứng nguy cơ mất nước dưới gót giày quân xâm lược

Khi tiếng súng của ke thù xâm lăng ơ của biển Đà Nẵng - phần đấtphương Nam xa xôi thì không chỉ nhân dân miền Nam mới đứng lên chốngPháp Tiếng súng ấy đã khơi dậy lòng phẫn uất căm thù giặc của nhân ơ cả bamiền Bắc, Trung, Nam Các cuộc khởi nghĩa nô ra liên tiếp và rầm rộ chứng

tỏ lòng yêu nước sắt son của người dân đất Việt Tiêu biểu phải kể đến cuộckhơi nghĩa nông dân của Cai Vàng, lời buộc tội triều đình của “Trung nghĩaca”, đoàn nghĩa quân chống quân xâm lược của thầy trò Phan Văn Nghị tìnhnguyện vào Nam chống Pháp, cuộc khởi nghĩa của Đoàn Hữu Trưng, củaTrần Tấn, Đặng Như Mai nhăm chống lại triều đình phong kiến và chống lại

sự xâm lược của thực dân Pháp…

Những cuộc khởi nghĩa nô ra càng thể hiện ro tấm lòng yêu nước và ngọnlửa đấu tranh chống giặc ngoại xâm ngùn ngụt trỗi dậy trong lòng nhân dân.Những cuộc đấu tranh ấy đã gây ra tổn thất lớn cho thực dân Pháp và bọn taysai triều đình nhà Nguyễn khiến cho chúng phải trả giá đắt trên mỗi mảnh đấtchúng cướp hoặc bước chân giày xéo lên

Phong trào đấu tranh của nhân dân vô cùng anh dũng, hào hùng nhưngtình thế của đất nước vẫn không thể cứu vãn được Chiến tranh của thực dân

Pháp ơ Việt Nam là chiến tranh phi nghĩa nhưng do sự nhu nhược của triềuđình nhà Nguyễn tại Huế nên chúng đã giành được một số thắng lợi đánh dấubằng những hàng ước mà triều đình nhà Nguyễn kí với chúng: Hàng ước năm

1862 nhường ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường và đảo Côn Lôn choPháp Điều ước và thương ước 1874 nhường toàn bộ Nam kì cho thực dânPháp Hai hàng ước 1883 và 1884 thì công nhận nền đô hộ của thực dân Pháptrên toàn cõi Việt Nam Thực dân Pháp đã dần dần quàng ách thống trị lênnước ta Lúc đó nước ta trơ thành một đất nước xã hội giao thời – xã hội nửathực dân nửa phong kiến, kiểu xã hội ngày càng ro nét vào những năm cuốithế kỉ XIX đầu thế kỉ XX

1.1.2 Phong trao khang chiến của các sĩ phu văn thân

Trước sự xâm lược của thực dân Pháp, nhân dân ta đã tiến hành một cuộcđấu tranh quyết liệt chống lại ke thù Trong làn sóng ấy phải kể đến phongtrào đấu tranh của các sĩ phu văn thân

Thực dân Pháp xâm lăng đã làm cho hàng ngu phong kiến bị phân hóa ranhiều thành phần Ngoài triều đình Huế bù nhìn mê muội, ngoài bọn địa chủphong kiến hám lợi cầu vinh thì vẫn còn rất đông các trí thức phong kiến ýthức được trách nhiệm của mình với dân với nước

Tuy nhiên trong hàng ngu sĩ phu văn thân, thái độ của họ với thời cuộc làkhông hẳn giống nhau Trước hiện thực tăm tối của xã hội , khi mâu thuẫncủa dân tộc Việt Nam với thực dân Pháp và phong kiến đã lên đến đỉnh điểmthì một số người vẫn cúi đầu an phận Ý thức hệ phong kiến cơ bản chi phối

lẽ sống của họ: tư tương trung quân giờ đây đã không còn hợp thời theo đúngnghĩa của nó bơi người đứng đầu đất nước là triều đình nhà Nguyễn đã khôngcòn đủ tư cách lãnh đạo Một số sĩ phu khác thì thiếu nghị lực, họ đi tìm quakhứ trong ẩn dật, trong ưu tư mơ ước được trơ lại thời thịnh của phong kiếnngày xưa Có người bày tỏ thái độ bất mãn trước cảnh chế độ phong kiến suy

tàn và thực dân Pháp thống trị nhưng họ lại không hành động mặt khác bên họvẫn có những sĩ phu ý thức được trách nhiệm của mình và tỉnh táo trước thờicuộc Bắt nguồn từ truyền thống yêu nước của dân tộc, họ tin tương vào lựclượng nhân dân, đứng lên cầm súng giết giặc, lãnh đạo cuộc kháng chiến đemđến nhiều chiến công Tiêu biểu cho cuộc đấu tranh ấy là phong trào CầnVương được nô ra bởi lời hiệu triệu, từ chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi.Phong trào rầm rộ từ Bình Định, Quảng Bình ra đến Hưng Yên, Thái Bình,Tây Bắc và kéo dài đến hết thế kỉ XIX Các văn thân sĩ phu không chỉ đấutranh chống Pháp bằng vu khí, bằng bạo lực mà còn đấu tranh bằng chínhngòi bút của mình Tấm lòng yêu nước thương dân và căm thù giặc còn thểhiện ro nét qua những trang thơ như của Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Xuân

Ôn, Nguyễn Khuyến, Tú Xương,… một trong những sĩ phu văn thân thời bấygiờ phải kể đến là Nguyễn Quang Bích

Khi nói đến cuộc đời hi sinh chiến đấu ngoan cường của các chiến sĩ CầnVương người ta thấy nổi bật một Nguyễn Quang Bích, một Tống Duy Tân,một Phan Đình Phùng… để lại cho thế hệ sau tấm gương rực rỡ về sự hi sinhcho độc lập tự do của tô quốc, về khí phách hiên ngang bất khuất, hành động

xả thân cho việc nước của một trí thức dân tộc chân chính trước ke thù

Với riêng Nguyễn Quang Bích ông là một nhà trí thức phong kiến, mộtnhà thơ, một nhà quân sự, nhà chính trị, ngoại giao Trải qua những bướcthăng trầm của cuộc đời, với thực tế sống và chiến đấu ông đã trơ thành ngườichỉ huy cao nhất của trung tâm kháng chiến vùng Bắc Kì cuối thế kỉ XIX.Cuộc chiến đấu chống thực dân Pháp rất gian khổ, hoàn cảnh lịch sử xã hội lại

vô cùng phức tạp nhưng ông vẫn cùng các chiến hưu của mình như Đề Kiều,Đốc Ngữ, Nguyễn Văn Giáp…đứng ra gánh vác việc lớn Nguyễn QuangBích là hiện thân của tinh thần yêu nước thương dân tư tưởng của ông đã vượt

ra khỏi tư tưởng của lễ giáo Nho gia, ông khước từ địa vị một viên quan triều

đình để cùng nghĩa quân lập căn cứ địa chống Pháp nơi núi rừng hẻo lánh.Trong những ngày làm tuần phủ Hưng Hóa từ năm 1867 trơ đi Nguyễn QuangBích đã góp phần lớn vào việc giữ an ninh trật tự cho vùng biên giới phíaBắc Ông đã thể hiện tri thức quân sự của mình khi nhìn thấy nhà Thanh sẽkết cấu với Pháp, đó là lối tư duy mang tính dự báo rất cao Tầm nhìn quân sựcủa Nguyễn Quang Bích còn thể hiện ơ việc lựa chọn căn cứ kháng chiến lâudài chống Pháp từ Hưng Hóa đến địa bàn hiểm trơ Cẩm Khê(Vĩnh Phú),ơTiên Động… rồi cuối cùng là châu Văn Chấn (Nghĩa Lộ) một địa bàn có vị tríquân sự, chính trị và kinh tế vững chắc Ông còn biết dựa vào nhân dân (Đặcbiệt là đồng bào dân tộc thiểu số) được nhân dân tin yêu, đùm bọc và che chơ.Ông còn rất tài tình trong việc dùng người, ngoài trợ thủ đắc lực của ông nhưĐốc Ngữ, Đề Kiều, Nguyễn Văn Giáp…căn cứ địa của ông là nơi tập trungthu hút sự chú ý và ủng hộ của các nghĩa quân khác Chính điều đó tạo nênsức mạnh to lớn để tiến hành kháng chiến lâu dài Với những sách lược chínhtrị, ngoại giao như tranh thủ sự giúp đỡ của nhà Thanh, kiên quyết khángPháp cũng như việc sử dụng các chiến thuật quân sự cho thấy Nguyễn QuangBích là nhà quân sự đại tài

Ngoài tài quân sự ông còn có tài thơ văn, với tập Ngư Phong thi văn tập

lắng đọng, giàu cảm xúc Nguyễn Quang Bích đã bộc lộ rất ro suy nghĩ củamình với cuộc kháng chiến chống Pháp

Từ những điều trên đây, chúng ta có thể nhận thấy vai trò, vị trí và sự ảnhhương quan trọng của Nguyễn Quang Bích với cuộc khánh chiến chống Pháp.Bơi thế dưới ngọn cờ lãnh đạo xuất sắc của ông, dù cuộc kháng chiến chốngPháp không thắng lợi trọn vẹn nhưng nó đã chứng tỏ rằng lòng yêu nước, cămthù giặc là truyền thống quí báu của dân tộc, truyền thống ấy còn nối tiếp từthế hệ này đến thế hệ khác tạo nên một sức mạnh khổng lô đem đến nhữngthắng lợi và kết quả triệt để hơn ơ giai đoạn sau

am hiểu về con người và mảnh đất nơi đây.

Trình Phố là ngôi làng đồng ruộng nhiều, cư dân đông đúc do gần vùngbiển úng lụt mất mùa liên miên nên cuộc sống của người dân nơi đây đóinghèo thiếu thốn trăm bề Tuy nhiên đây cũng là một trong những miền quêtiêu biểu của Việt Nam với truyền thống yêu nước, kiên cường, bất khuất đấutranh bảo vệ dân tộc Trong làn sóng lịch sử dân tôc sôi động khoảng cuối thế

kỉ XIX trơ đi, tên tuổi của những người con ưu tú của quê hương Trình Phốnổi bật lên như Ngô Đức Trạch, Bùi Viện, Ngô Quang Đoan,…nhưng tiêubiểu nhất là tên tuổi của Hoàng giáp Nguyễn Quang Bích

Suốt thời gian làm quan, ông được nhân dân các địa phương rất yêumến thường gọi ông là “Hoạt phật” (Phật sống) Đó là cả một tấm lòng ái mộcủa nhân dân đối với một người suốt đời chăm lo đến đời sống của quầnchúng Những năm tháng làm quan trong sạch và ân đức đó đã báo trước chonhững hành động cao đẹp của ông về sau khi đất nước bị quân thù xâm lược

Với làng Trình Phố, Nguyễn Quang Bích đã thực sự gắn bó và để lại rấtnhiều ân nghĩa Đức tài, cách đối nhân xử thế của dòng họ ông nói chung vàcủa bản thân ông nói riêng đã ngấm sâu vào trong gốc rễ làng Trình và ăn sâuvào trong hồn người nơi đây Trước cảnh nhân dân mất mùa, đói khô NguyễnQuang Bích đã lo lắng trăn trơ mong muốn thực hiên được ước nguyện giúpdân ấm no hạnh phúc Trong khoảng thời gian về chịu tang cha ông đã thựchiện được ước nguyện của mình, xây Văn Chỉ cho làng, mơ trường dạy học,

Có một điều chắc chắn, Nguyễn Quang Bích xứng đáng là niềm tự hàocủa nhân dân làng Trình Phố, xứng đáng với lời ngợi ca đẹp đẽ mà quê hương

Tô tiên Nguyễn Quang Bích vốn là dòng họ Ngô (Bởi vậy có nhiều họcgiả gọi ông là Ngô Quang Bích) Họ Ngô từ thế kỉ XV xuất xứ từ Đồng Phang

đã lan rộng ra địa bàn toàn quốc và trơ thành một dòng họ lớn sản sinh ranhiều văn thân vo tướng có tiếng Tô tiên ông có Ngô Kinh, Ngô Từ cũng cócông lớn với Lê Khoáng, Lê Lợi trong cuộc khơi nghĩa Lam Sơn

Thân phụ Nguyễn Quang Bích là Ngô Quang Lưu vốn có sức khỏe, làm

ăn chăm chỉ, tiết kiệm nên sớm trơ thành một trung nông khá giả của làngTrình Phố xưa Ông luôn chỉ bảo cho con cháu những điều hay lẽ phải, là một

tấm gương về đức tính lao động cần cù, sinh hoạt giản dị, ăn ơ nhân đức tìnhnghĩa với láng giềng,… cho con cái về sau.

Thân mẫu Nguyễn Quang Bích là một người phụ nữ tần tảo hết lòngvới chồng con

Đức tính tốt từ thân phụ và thân mẫu đã trơ thành những định hướnglớn trong tư tưởng của Nguyễn Quang Bích và có ảnh hưởng lớn đến hànhđộng của ông sau này

Không chỉ thế, góp phần quan trọng vào quá trình hình thành nhân cách

để tạo nên sự nghiệp của Nguyễn Quang Bích còn phải kể đến kết quả của sựdạy dô bởi các thầy dạy học lúc bấy giờ

Người thầy khai tâm cho Nguyễn Quang Bích là cụ tú tài Nguyễn ÔnHòa, một nho sĩ có tiếng người làng Hành Thiện, phủ Xuân Trường, tỉnh NamĐịnh

Nhờ sự ân cần chỉ bảo của người thầy mẫu mực này nên Nguyễn QuangBích đã sớm phát huy được tư chất thông minh, hiếu học và tinh thần lập chí

từ nhỏ Khi học lên cao ông lại tìm được một người thầy học có tiếng tăm vềđức độ, văn tài tiến sĩ Đốc học Doãn Khuê, người xã Song Lãng, huyện VuThư Người thầy cao quý không chỉ truyền dạy cho Nguyễn Quang Bích tinhthần học tập, nghiên cứu nghiêm túc, coi trong việc tiếp thu những tinh hoacủa kho tàng văn hóa Việt Nam và văn hóa phương Đông mà còn ảnh hưởngsâu sắc tới ông về tinh thần yêu nước, về đạo đức trong sáng mang tính truyền

thống của dân tộc Trong “Bài ca đối sánh thi đình” của mình, Nguyễn

Quang Bích đã khẳng định: Ông đã hình thành nhân cách con người trí thứccủa mình trước khi bước vào con đường tấn thân Sau này, sau những nămtháng kháng chiến ơ Tây Bắc với tư cách là thủ lĩnh của nghĩa quân, Nguyễnquang Bích đã hình thành nên nhân cách con người trí tuệ của mình Trong

ông có sự nhất quán giữa việc học và hành, giữa tư tưởng và hành động, đạtđến sự viên mãn trong các mối quan hệ ứng xử.

Như vậy, nhân cách của Nguyễn Quang Bích được hình thành trong cảmột quá trình dài dưới sự tác động của nhiều yếu tố Với những điều kiện tiền

đề thuận lợi kết hợp với sự cố gắng nô lực của bản thân tưởng răng đườngcông danh sẽ rạng rỡ với ông thế nhưng cũng giống như Trần Tế XươngNguyễn Quang Bích thi đô rất muộn Năm Mậu Ngọ (1858) lúc đã 27 tuổiông mới đậu tú tài Tiếp sau đó, năm Tân Dậu (1861) ông đô cử nhân và được

bô làm giáo thụ phủ Trường Khánh (Ninh Bình) Được một năm thì ông cáoquan về quê để tang cha và dạy học.Con đường quan lộ của Nguyễn QuangBích chỉ thực sự rạng rỡ vào năm 1869 khi ông đô nhị giáp tiến sĩ lúc 38 tuổi

và được bô làm tri phủ Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa Sau đó, ông lần lượtgiữ các chức án sát Sơn Tây, Tế tửu Quốc Tử Giám tại kinh đô Huế, án sátBình Định Trong thời gian đó triều đình mơ doanh điền ơ Hưng Hóa, ông lạiđược cử làm chánh sứ sơn phòng rồi kiêm luôn chức tuần phủ Hưng Hóa

Mảnh đất Hưng Hóa cũng là nơi Nguyễn Quang Bích bắt đầu tham giavào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của dân tộc Sau khibuộc triều đình Huế kí hàng ước vào ngày 25/8/1883 xác định quyền bảo hộcủa Pháp ơ Việt Nam thì đến tháng 3/1884 thì hầu hết Bắc kì đã lọt vào taygiặc Pháp Một số căn cứ quan yếu đã mất, chỉ còn Hưng Hóa và thực dânPháp đang chuẩn bị tấn công để mơ rộng phạm vi xâm lược ra cả nước

Tuần phủ kiêm trấn thủ Hưng Hóa lúc đó là Nguyễn Quang Bích lúc đó

đã phải chỉ đạo trực tiếp việc giữ thành Sau khi thành Hưng Hóa thất thủ ông

đã thu thập quân binh dời về Cẩm Khê (Phú thọ) và định cố thủ lâu dài ơ đâylặp căn cứ chống Pháp

Nghĩa quân đã tự củng cố lục lượng cùng với nghĩa quân từ nhiều nơikhác đến đã tạo nên một sức mạnh cả về thế và lực Quân Pháp nhiều lần đem

binh đến đánh hưng đều thất bại trước sự đồng tâm đoàn kết quyết chiến củanghĩa quân nơi đây, đặc biệt là sự lãnh đạo của nhà cầm quyên NguyễnQuang Bích.

Ngày 13/7/1885 vua Hàm Nghi hạ chiếu Cần Vương kêu gọi văn thân

sĩ phu và nhân dân cả nước đứng dậy chống Pháp cứu nước Tôn Thất Thuyếtthừa mệnh vua xuống dụ khai phục nguyên hàm và thăng chức cho văn thần

vo tướng ngoài Bắc Nguyễn Quang Bích được vua Hàm Nghi sai sứ ra phong

Lễ bộ thượng thư sung hiệp thống Bắc Kỳ quân vụ đại thần nước Thuần –Trung cho phép quan văn từ tham tần, quan vo từ đề đốc trơ xuống đượcquyền “Liệu nghi thực dụng” đồng thời ông được ủy viện cầm quốc thư sangtriều Thanh cầu viện Nguyễn Qung Bích đã hoàn thành xuất sắc công việcđược giao ông được vua Hàm Nghi ban khen và phụ chinh đại thần Tôn ThấtThuyết làm thơ kỉ niệm

Vào năm 1886 vua Hàm Nghi lại một lần nữa cử Nguyễn Quang Bích

đi Vân Nam, cùng đi với ông có Chu Lăng Thực, tự Thiết Nhai, hiệu Ngọa

Hô người tỉnh Hô Nam Trung Quốc, người thứ hai là Nguyễn Khê Ông ngườilàng Khê Thượng, huyện Bất Bạt tỉnh Sơn Tây, lĩnh chức án sát sứ tỉnh SơnTây sung tần tướng quân vụ

Cũng trong thời gian này từ tháng 6 đến tháng 11 năm 1886, giặc Pháphai lần liên tục tấn công căn cứ nhưng không có kết quả Phong trào khángPháp ơ nhiều nơi lại nô ra mạnh mẽ Giữa lúc này thì Nguyễn Quang Bích từTrung Quốc về nước và cho nghĩa quân đóng ơ hạt Thiên Chấn (châu VănChấn) Được sự viện trợ của tổng đốc Vân Quý là Sầm Dục Anh cùng sự gópsức của nhiều nghĩa quân khác, đặc biệt là đồng bào dân tộc miền núi nênthanh thế của nghĩa quân tăng lên rất nhanh Tất cả các cuộc đấu tranh chốngphá của thực dân Pháp đều vô hiệu Đàn áp không được thực dân Pháp dơchiêu trò dụ dô nhưng Nguyễn Quang Bích kiên quyết cự tuyệt thề chết không

hàng Với lời lẽ ôn hòa mà đanh thép, Nguyễn Quang Bích đã thể hiện roquan điểm và bản lĩnh của mình trước quân thù, đó cũng chính là ý chí bấtkhuất của dân tộc Việt Nam bất chấp sức mạnh của quân xâm lược Đến tháng

10 năm Đinh Hợi (11/1887) do quân Pháp ập đến bất ngờ nên Nguyễn QuangBích và hiệp đốc Nguyễn Văn Giáp phải chia tay nhau lánh vào nhà đồng bàoMèo quanh vùng Khi quân giặc rút lui ông trơ về căn cứ thì Nguyễn VănGiáp đã bị bệnh chết Vô cùng thương tiếc người đồng chí có khí tiết hàohùng ông đã làm một bài văn tế thống thiết ca tụng công ơn của hiệp đốcNguyễn Văn Giáp

Tháng 3 năm Mậu Tí (4/1888), Pháp tấn công lần hai, do bất ngờ và bịđộng nên nghĩa quân đã không chống đỡ nổi phải rút về Phù An, sau khi địchrút mới trơ về vị trí cũ Thực dân Pháp lại tiến hành bao vây phong tỏa, cuốicùng Nguyễn Quang Bích dời trụ sơ đến khu núi Tôn Sơn, châu Yên Lập.Tuynhiên đến giai đoạn này thì sức khỏe của ông ngày càng sa sút vì đau ốm liênmiên Tháng 11/1889 Nguyễn Quang Bích truyền lệnh cho tướng sĩ chuẩn bịmột cuộc tấn công lớn vào đầu năm thì đến ngày 5/1/1891 ông bị bệnh nặng

và mất tại căn cứ của nghĩa quân (mất vào năm 1889 hoặc 1890) Thi hài củaông được binh sĩ trân trọng chôn cất trên ngọn núi Tôn Sơn biểu dương ý chíbất khuất, tinh thần yêu nước của một văn thân đồng thời là tinh thần của cảmột dân tộc anh hùng Nguyễn Quang Bích từ trần, nghĩa quân không cóngười lãnh đạo nên lần lượt tan rã Tuy các chiến sĩ như Đề Kiều, đốc ngữ Đề

Dị, Đề Thành còn tiếp tục sự nghiệp rạng rỡ của ông làm cho quân Pháp thấtđiên bát đảo trong nhiều năm nhưng về cơ bản phong trào đã thất bại

Như vậy hoàn cảnh lịch sử và gia đình đã có tác động rất lớn đến cuộcđời hoạt động cách mạng của Nguyễn Quang Bích nói chung và sự nghiệp thơvăn nói riêng

1.2.2 Sự nghiệp văn chương

Trong thời gian lãnh đạo phong trào Cần Vương chống Pháp ơ Tây Bắc

từ 1885 đến 1889, ông đã sáng tác được một tập thơ văn giàu giá trị đó là Ngư

Phong thi văn tập gồm 97 bài thơ chữ Hán phần lớn theo các thể thơ Đường

luật ngoài ra ông còn có các bài văn(3 bài văn tế), câu đối(4 bài), liễn điếuviếng các đồng đội tử trận, và thư trả lời quân Pháp với lời lẽ khẳng khái, ý

Có thể nói Ngư Phong thi văn tập là tiếng nói chân thành, là tấm lòng

yêu nước sắt son của nhà thơ Ngư Phong Xúc cảm trước quân dân chiến đấugian khổ, căm hờn với giặc Pháp tham tàn, với lu Việt gian bán nước và cónhiều lúc rung cảm trước cảnh rừng núi Tây Bắc tươi đẹp nên Nguyễn QuangBích đã cho ra đời tập thơ giàu giá trị này

Qua tập thơ, con người Nguyễn Quang Bích hiện lên một cách chânthực nhất, hình ảnh một vị lãnh tụ, một thi sĩ yêu nước hiện lên đậm nét quatừng trang thơ Đồng thời tập thơ còn miêu tả nhiều nét chân thực về cuộcchống Pháp của nghĩa quân Tây Bắc

Với giá trị nội dung và nghệ thuật sâu sắc Nguyễn Quang Bích đã táihiện lại cho người đọc không gian và con người nơi núi rừng Tây Bắc Qua

đó ta có thể thấy được hiện thân của một vị lãnh tụ cách mạng hết lòng vìnước vì dân

Từ đó ta có thể khẳng định Ngư Phong thi văn tập đã làm cho tên tuổi

Nguyễn Quang Bích rực sáng trên văn đàn, đặc biệt là trong dòng văn học yêunước cuối thế kỉ XIX Tập thơ văn đã góp phần làm cho nền thơ ca dân tộc trơnên phong phú hơn

1.3 Vị trí thơ văn Nguyễn Quang Bích trong dòng văn học yêu nước nửa cuối thế kỷ XIX

Là một lãnh tụ của phong trào Cần Vương kháng Pháp Nguyễn QuangBích được nhắc đến nhiều vơi vai trò, vị trí của một danh nhân lịch sử cùngvới những tên tuổi như: Nguyễn Hữu Huân, Phan Đình Phùng, Hoàng HoaThám, Nguyễn Đình Chiểu,…thơ văn của ông chưa thực được tiếp cận vànghiên cứu nhiều

Có công lớn trong việc giới thiệu nhà thơ Nguyễn Quang Bích vớingười đọc chính là nhóm tác giả Kiều Hữu Hỷ, Lã Xuân Mai, Nguyễn Xuân

Bách, Nguyễn Bỉnh Khôi, Đinh Xuân Lâm với công trình Thơ văn Nguyễn

Quang Bích được xuất bản lần đầu vào năm 1961 và được tái bản lại vào năm

1973 Đây là công trình biên soạn, tập hợp khá đầy đủ thơ văn Nguyễn QuangBích trong đó có 97 bài thơ cùng với một số bài văn tế và thư trả lời quânPháp Trong cuốn này Đinh Xuân Lâm đã giới thiệu khá đầy đủ những nét vềcuộc đời, con người cũng như sự nghiệp thơ văn của Nguyễn Quang Bích vàđánh giá cao tinh thần yêu nước của ông trong tập Ngư Phong thi văn tập bơi

tư tưởng của nó được bắt nguồn từ sâu trong truyền thống vĩ đại không có gìquý hơn độc lập tự do của dân tộc Trong bài viết của tác giả Bùi Văn Nguyên

trong bộ Sơ thảo lịch sư văn học Việt Nam xuất bản năm 1964 đã khẳng định

được đúng đắn vị trí của thơ văn Nguyễn Quang Bích trong dòng văn học yêunước cận đại Việt Nam Giáo sư cho rằng: “Sự kết hợp giữa nhà yêu nước vàtâm hồn thi nhân đã giúp Nguyễn Quang Bích bộc lộ được tâm hồn của một

cô thần sống chết vì nước đồng thời ghi lại được những nét chân thật về cuộckháng chiến chống Pháp của nghĩa quân, về thiên nhiên vùng Tây Bắc Bùi

Văn Nguyên trong bộ Sơ thảo lịch sư văn học Việt Nam đã tiếp cận với hình

ảnh con người Nguyễn Quang Bích trong thơ Ông cho rằng đó là con người

tự an ủi mình trên bước đường gập ghềnh gian nan, hiểm trơ, là người đi

nhiều, thích nói nhiều về nỗi buồn hơn là niềm vui.Trong giai đoạn khángPháp người sáng tác thơ văn yêu nước chống Pháp có nhiều, người nào cũngđáng kính phục nhưng người đã truyền lại cho ta hơi sống nóng hổi của mộtthời đại chống Pháp đã qua thì chỉ có một số ít mà Nguyễn Quang Bích là mộttrong số đó Hầu hết những tác giả tìm hiểu về thơ văn Nguyễn Quang Bíchchỉ tìm hiểu về tiếng nói yêu nước chứ chưa đi sâu vào giá trị văn chương mà

Ngư Phong thi văn tập có được Năm 1988 nhân việc nhà nước ta công nhận

di tích lịch sử phần mộ và từ đương Nguyễn Quang Bích tại quê hương TiềnHải, Thái Bình đã tô chức buổi hội thảo khoa học về ông Cuộc hội thảo đãtập trung nhiều về vấn đề khẳng định vị trí của ông trong tư cách một lãnh tụCần Vương còn thơ văn của ông chưa được họi thảo đi sâu Đến năm 1991trong lễ kỉ niệm và hội thảo khoa học tròn một trăm năm mất của NguyễnQuang Bích tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám thì thơ văn của Nguyễn QuangBích mới được tìm hiểu ơ nhiều phương diện

Nhìn chung qua những bài viết điểm qua bên trên đã cố gắng tìm cách

lí giải những đóng góp riêng của Nguyễn Quang Bích so với các nhà văn yêunước cùng thời với ông Tuy nhiên tất cả mới là những ý kiến bước đầu vềcon người và thơ văn Nguyễn Quang Bích Thế giới nội dung và nghệ thuậttrong thơ Nguyễn Quang Bích vẫn còn nhiều điều mới me cho đến nay vàchưa được nghiên cứu một cách thỏa đáng dù vị trí và đóng góp của thơ vănông trong nền văn học yêu nước thời chống Pháp là đáng kể

Chương 2 GIÁ TRỊ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT TRONG NGƯ

PHONG THI VĂN TẬP CỦA NGUYỄN QUANG BÍCH

2.1 Ngư phong thi văn tập nhìn từ phương nội dung

2.1.1 Tinh thần yêu nước, chống xâm lược

Là một lãnh tụ xuất sắc trong phong trào Cần Vương, suốt cuộc đờithăng trầm của mình Nguyễn Quang Bích luôn giữ gìn và phấn đấu để trơthành một trí thức chân chính Khi thực dân Pháp nô súng xâm lược, quàngách thống trị lên đất nước ta thì Nguyễn Quang Bích quyết theo phe chủchiến, không đội trời chung với giặc Ông bước tiếp theo con đường củanhững tấm gương sáng đi trước như: Phan Văn Nghị, Trương Định, NguyễnĐình Chiểu,… Ông đã sống trong những năm tháng đầy khí phách, cùng vớinhân dân từ Bắc chí Nam lấy thiện chống ác, lấy cái vinh chống cáinhục, biểu thị thái độ dứt khoát kháng chiến giữ nước đến cùng NguyễnQuang Bích lên án gay gắt những ke mang tri thức mà làm hại đến non sông

xã tắc, chà đạp lên chân lí và chính nghĩa, vạch mặt bè lu bên ngoài giả cách ơẩn giữ mình còn bên trong thì giao thông với giặc cướp nước để tiền đầy túi:

“Hiện nay ơ trên đời, biết bao nhiêu người tham lam đắm đuối, chạy vạy luồncúi dưới lu hôi tanh để kiếm cơm áo; lại có người bên ngoài thời giả cách lùibước, ẩn mình, mà bên trong thời bí mật cùng quân giặc giao thông để kiếmcho đầy túi.” ( Văn tế tán tương Nguyễn Khê Ông)

Ơ Nguyễn Quang Bích cũng như nhiều nhà Nho yêu nước khác tìnhyêu đất nước là một điều rất đôi thiêng liêng, nó được hình thành không chỉ từtrong nhận thức mà còn được xác định bơi tinh thần trách nhiệm của bản thân.Với ông tinh thần yêu nước đã trơ thành trách nhiệm trong cả cuộc đời củamình

Trong bài thơ đầu tiên của tập “Ngư Phong thi văn tập” là “Sơn hành lộ

tự ủy” (Đi đường núi tự an ủi) Nguyễn Quang Bích đã tự xác định cho mình

nghĩa vụ cao cả ấy:

Kỳ thu mạc phạ lộ hành nan,

Đô báo dư sinh thệ thốn nan

Đầu thượng quân thân thiên nhật chiếu,Giang sơn đáo xứ hộ bình an

Lòng băn khoăn trăn trơ trong sự nghiệp cứu nước đã từng xuất hiệntrong nhiều sáng của các nhà thơ trung đại trong đó Nguyễn Trãi là một điểnhình tiêu biểu nhất:

“Bui một tấc long ưu ái cuĐêm ngày cuồn cuộn nước triều đông”

(Thuật hứng- bài 5)

“Bui có lòng trung với hiếuMài chăng khuyết, nhuôm chăng đen.”

(Thuật hứng bài 24)Giờ đây, phẳng phất trên những trang thơ của Nguyễn Quang Bích, tinhthần ấy lại một lần cháy lên Ông nhấn mạnh đến ân nghĩa của vua và sự đềnđáp của ke sĩ như một điều tất yếu phải làm:

Ngưu xa dẫn tải vị vi bì

Bố phụ lao lao khơi bất tri

Nhàn dưỡng ân thâm tư báo thiết,Giã tằng cốt tướng tự tiền di

Dịch thơ:

(Ngư Phong họa thi V)

Vận tải xe trâu chửa mỏi mình,Gian lao lưng nặng biết nhưng đành

Ân sâu nuôi dưỡng lòng lo báo,Cốt tướng xưa kia vẫn bẩm sinh

(Thơ họa của Ngư Phong V)Tuy ơ trong thời đại Nguyễn Quang Bích nghĩa vua tôi chẳng cònthiêng liêng như ngày trước bơi sự xâm lăng của thực dân Pháp khiến chotriều nhà Nguyễn tan đàn xe nghé, không còn nhận được sự tin cậy của thầndân Nhưng riêng Nguyễn Quang Bích vẫn còn trọn nghĩa vua tôi, ông vẫnthực hiện những nhiệm vụ, chiếu chỉ vua Hàm Nghi ban một cách cẩn trọng

và thấu đáo Nghĩa vua tôi ấy không phải là những tình nghĩa cá nhân tầmthường mà nó thực chất trơ thành nghĩa vụ của ông với nhân dân đất nước.Ông cảm nhận một các ro ràng và sâu sắc khi đất nước phải hứng chịu nhữngmất mát do giặc mang đến, thấu đáo nỗi đau của chính bản thân và nhân dânkhi đất nước có nguy cơ bị giày xéo, vùi dập:

Dịch thơ:

Giang sơn cử mục hôn như tạcPhong vu thương tâm chỉ tự sầu

(Di trú Văn Chấn Thượng Băng La)

Nước non liếc mắt còn như cu,Mưa gió thương tâm chửa ngớt sầu

(Dời chô ơ đến Thượng Băng La, châu Văn Chấn)Như một lời khẳng định quyền dân tộc, khẳng định cho bờ cõi đấtnước, là bản tuyên ngôn đầu tiên nhất của dân tộc Việt Nam, tác giả của bài

thơ “Nam quốc sơn hà” khẳng định rằng:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư,Tiệt nhiên định phận tại thiên thư

(Nam quốc sơn hà)Dịch thơ:

Sông núi nước Nam vua Nam ơ, Rành rạch định phận tại sách trời

(Sông núi nước Nam)Tiếp nối tác giả đi trước, Nguyễn Quang Bích cũng vô cùng tự hào vềtruyền thống ve vang mà dân tộc ta đã từng có mà khẳng định:

Nam vương định phận đế vương châuTiền sử chiêu chiêu vu liệt ưu

(Ngư Phong họa thi I)Dịch thơ:

Non sông trời định cõi Nam bang

Vo liệt ghi truyền vẫn ve vang

(Thơ họa của ngư Phong I)

Chính vì vậy mà tư tương tình cảm của ông luôn luôn gắn chặt với vậnmệnh đất nước, với tiền đô của Tô quốc nên ông càng rất thù bọn giặc cướpnước và càng thấy có trách nhiệm với xã tắc non sông Ông quan niệm đã là

ke sĩ thì suốt cuộc đời không lúc nào được rời khỏi trách nhiệm:

Vị hữu quyên ai năng báo quốc, Khả kham bôn thoán cận toàn thân

(Tống quy nhân, cảm tác)Dịch thơ:

Chưa chút mảy may đền nợ nước, Lòng nào trốn tránh vẹn riêng thân

(Tiễn người về, cảm tác)

Ý thức cứu nước bắt nguồn từ tấm lòng yêu nước chân thành luôn chấtchứa trong ông khiến ông không hướng vào bản thân mà hướng vào đất nước,sẵn sàng hi sinh cái riêng vì đất nước lầm than:

Cảm tác hương quan nhi nữ niệm,Bức viên đô bản chúa tâm ưu

(Đối hữu nhân diện đàm)Dịch thơ:

Việc nước lòng vua đương bối rối,Phần riêng nhà cửa dám lo âu

(Giáp mặt bạn nói chuyện)Trên con dường đánh giặc ông đang buồn bực và băn khoăn trong suynghĩ nhưng chợt nhận được tin thắng trận của nghĩa quân thì nỗi băn khoănbuồn bực ấy trong phút chốc tan biến đi thay vào đó là một tâm hồn dạt dàođầy hứng khơi:

Gia Nguyên tiệp hỉ liên thời đáo,Thập giải phiên đầu mã tự phi

(Văn Dụ Phong tiệp báo)

vu trang là niềm quan tâm lớn nhất nhưng Nguyễn Quang Bích cũng như tất

cả các văn thân yêu nước chống Pháp hồi đó đều muốn tranh thủ sự giúp đỡ ơbên ngoài.Ông đặt nhiều hi vọng vào việc cầu viện Trung Hoa, vì vậy cứ mỗikhi nhận được thư Tôn Thất Thuyết gửi về là khi đó ông lại thấy đầy niềm vuitin tưởng:

Dịch thơ:

Tối thị hóa cơ hồi chuyển xứ

Hỉ tâm bất tận nhạn thanh sơ

(Ngư Phong họa thi, VII)

Đấy cung cơ trời xoay chuyển lại,Mừng nghe chim nhạn mới đưa tin

(Thơ họa của Ngư Phong, VII)Ông phấn khởi sung sướng biết bao khi được người giúp đỡ trong côngcuộc giết giặc cứu nước:

Phong kiếm chính khan xung đẩu diễm,Băng dao phiên tác tỉ nam bồi

(Ngư Phong họa thi, VI)Dịch thơ:

Thanh kiếm Phong thành tia sáng dội,Chim băng Nam hải cánh đang bay

(Thơ hoại của Ngư Phong, VI)

Nỗi phấn khởi, niềm sung sướng đó còn xuất hiện cả trong giấc ngủ,trong cơn chiêm bao của vị nho tướng khi thấy mình đang lặn lội phất cờ cứunước trong địa lợi, nhân hòa với một tấm lòng nhân nghĩa sục sôi như tuổi tre.Lòng yêu nước của Nguyễn Quang Bích gắn liền với tình yêu đồng chí nồngnàn và lòng căm thù giặc sâu sắc.

Ơ Nguyễn Quang Bích tình yêu thương đồng chí trước hết được bộc lộ

ra ngoài bằng một lòng tin tương sắt đá vào chí khí và tài đức, một mối cảmphục sâu xa vào những hành động sáng ngời chính nghĩa của các bạn chiếnđấu

Tặng Nguyễn Khê Ông người bạn chiến đi sứ ông đã có bài thơ đĩnhđạc, trang trọng:

Dịch thơ:

Bất nhục toàn tư quốc sĩ tài,Khả liên tiền độ miệt trần ai

(Tặng Nguyễn Khê Ông thi)

Thế nước trông vào bậc sứ tài,Thương thay lăn lộn buổi trần ai

(Thơ tặng Nguyễn Khê Ông)Khi nói tới hành động hy sinh tiết liệt của Nguyễn Cao, Nguyễn QuangBích cho ra những lời thơ tràn đầy hùng khí, bi tráng đồng thời nêu lên đượckhí tiết anh hùng của Nguyễn Cao:

Lâm guy kiến tiết tự thung dung,

Tu đối thâu sinh ngữ cánh hùng

Mạ khẩu vị năng đương nhất tử,Dịch trường thí vấn thục phi trung?

Giải nguyên thanh gái văn chương ngoại,Bất hủ tinh linh vu trụ trung

Dịch thơ:

Bao điển thượng tu tha nhật sựTranh vanh nghĩa liệt thất cuồng nhung

(Khốc tán lý Cách Pha Nguyễn công tuẫn tiết)

Nguy nan xử trí vẫn ung dung, Ghê

ke tham sinh giọng nói hùng Mắng giặc người xưa tròn phận chết, Moi long ông cũng tỏ gan trung

Biết bao thanh giá ngoài khoa bảng,Còn mãi tinh thần khoảng núi sông

Quân giặc đứng trông đều hoảng sợ,Mai rày nước sẽ biểu dương ông

(Khóc ông Nguyễn Cao tán lý quân vụ, tuẫn tiết)Trong cuộc chiến đấu ác liệt viết quân thù không thể tránh khỏi nhữngtổn thương mất mát về của và người Một số bạn chiến đấu cũng vắng dần:người hi sinh trong trận đánh, người bỏ mình trên các nẻo đường miền sơncước, người phải chia tay đi nghĩa vụ,…Dù trong bất kể trường hợp nào thìNguyễn Quang Bích cũng dành cho một tình cảm chân thành gắn bó

Với những người yêu nước bất khuất vì đại nghĩa Nguyễn Quang Bíchdành cho họ những lẽ vô cùng thương mến:

Bôn bá phong trần nhân, Thâm lâm chướng vụ chưng

Khê trùng huyết chinh y, Phan nhai duyên mộc đẳng

Thiên tỉ vô định cư,Tiểu liêu giá sạn bằng

(Vu trụ đại khí số)