Bút kí ai đã đặt tên cho dòng sông của hoàng phủ ngọc tường từ góc nhìn văn hóa

của Hoàng Phủ Ngọc Tường từ góc nhìn văn hóa” với các lí do sau: Hoàng Phủ Ngọc Tường là một trong những nhà văn chuyên về bút kí.Nét đặc sắc trong sáng tác của ông là sự kết hợp nhuần n

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=== ===

NGUYỄN THỊ THẢO

BÚT KÍ AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?

CỦA HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG

TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=== ===

NGUYỄN THỊ THẢO

BÚT KÍ AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?

CỦA HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG

TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI – 2017

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới T.S La Nguyệt Anh

Cô đã trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và thựchiện khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Tổ Bộ môn Văn học ViệtNam, khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, đã tạo điều kiệnthuận lợi cho tôi hoàn thành khóa luận này

Hà Nội, tháng 5năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Thảo

LỜI CAM ĐOAN

Kết quả nghiên cứu này là của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn khoa họccủa T.S La Nguyệt Anh Đề tài không trùng lặp với bất cứ nghiên cứu nào.Tôi xin cam đoan rằng:

- Khóa luận là kết quả nghiên cứu của riêng tôi

- Mọi tư liệu, trích dẫn trong khóa luận là hoàn toàn trung thực

Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Thảo

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Đóng góp của khóa luận 5

8 Kết cấu của khóa luận 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 6

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Những vấn đề lí luận chung 6

1.1.1 Khái niệm văn hóa 6

1.1.2 Khái niệm và cách phân loại thể kí 7

1.1.3 Mối quan hệ giữa kí văn học và văn hóa 10

1.2 Hoàng Phủ Ngọc Tường và quá trình sáng tác 12

1.2.1 Vài nét về tác giả 12

1.2.2 Quá trình sáng tác 12

1.2.3 Bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường 15

CHƯƠNG 2 18

DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG? 18

CỦA HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG 18

2.1 Địa - văn hóa Huế qua Ai đã đặt tên cho dòng sông? 18

2.2 Đời sống tinh thần của người dân xứ Huế qua Ai đã đặt tên cho dòng

sông? 26

CHƯƠNG 3 34

ĐẶC SẮC NGHỆ THUẬT TRONG AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG CỦA HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG 34

3.1 Ngôn ngữ giàu chất thơ 34

3.2 Giọng điệu trữ tình 39

KẾT LUẬN 43

TƯ LIỆU THAM KHẢO

1 Lý do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học vốn đã có từ trong bản chất đếnnay lại càng sâu sắc và không thể tách chia Sự phát triển mạnh mẽ và ngàycàng sâu của văn hóa vào nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn, trong đó

có văn học, làm cho mọi người càng nhận thức vai trò và sự gắn kết của vănhóa với văn học Tìm hiểu văn học từ góc nhìn văn hóa là hướng đi đầy triểnvọng trong nghiên cứu hiện nay Trên tinh thần chung ấy, chúng tôi lựa chọn

đề tài: “Bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường từ góc nhìn văn hóa” với các lí do sau:

Hoàng Phủ Ngọc Tường là một trong những nhà văn chuyên về bút kí.Nét đặc sắc trong sáng tác của ông là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trítuệ và chất trữ tình, giữa nghị luận sắc bén với suy tư đa chiều được tổng hợp

từ vốn kiến thức phong phú về triết học, văn hóa, lịch sử, địa lý Tất cả đượcthể hiện qua lối hành văn hướng nội, súc tích, mê đắm và tài năng

Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường đã được đưa

vào chương trình sách giáo khoa hiện hành và đây cũng là một tác phẩm đượcnhiều nhà nghiên cứu cũng như độc giả quan tâm Trong nhà trường phổ

thông, Ai đã đặt tên cho dòng sông? được tiếp nhận từ góc độ thể loại, được

đánh giá là một thiên bút kí đặc sắc ở cả phương diện nội dung và nghệ thuật

Bên cạnh sự phong phú về nội dung và sự độc đáo trong hình thức biểu

hiện, bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường đã

phản ánh chân thực vẻ đẹp văn hóa của dòng sông Hương sử thi và diễm lệ.Bạn đọc cần suy ngẫm và lắng đọng mới có thể cảm nhận được vẻ đẹp ấycũng như ẩn ý mà tác giả gửi gắm

Lựa chọn đề tài: “Bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ

Ngọc Tường từ góc nhìn văn hóa”, chúng tôi hi vọng góp phần xác định cơ sở

khoa học để đánh giá những nét đặc sắc trong kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường

và phục vụ cho việc học tập, giảng dạy môn Ngữ văn ở Trung học Phổ thôngsau này

Nhà thơ Hoàng Cát nhận xét: “Hoàng Phủ Ngọc Tường có một phongcách viết bút kí văn học của riêng mình Thế mạnh của ông là tri thức vănhọc, triết học, lịch sử, địa lí sâu và rộng, gần như đụng đến vấn đề gì, ở thờiđiểm nào và ở đâu thì ông vẫn có thể tung hoành thoải mái ngòi bút được”[17, 503 ]

Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Nguyên khi nói về Chân dung văn học

Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên sau 1975 cũng nhận xét: “Nói rằng

Hoàng Phủ Ngọc Tường yêu Huế và hiểu Huế, thì đó là một lẽ đương nhiên.Tôi muốn đi xa hơn nữa, tìm một căn nguyên thầm kín để cắt nghĩa cho sựthành công của mĩ mãn của những trang viết ấy: phải chăng ở đây đã có một

sự hòa hợp, tương giao, linh ứng giữa cảnh sắc Huế, lịch sử Huế, văn hóa Huếvới một tâm hồn nhà văn dễ rung động, nhạy cảm, tinh tế Phải là sự tươnggiao, đến mức hòa quyện chặt chẽ mới sinh ra được những áng văn tài hoa

không dễ một lần thứ hai viết được như thế Ngỡ như không khác được: viết

về song Hương là phải vậy, viết về “văn hóa vườn” ở Huế là phải vậy” [dẫntheo 5, 55]

Trong bài viết Ai đã đặt tên cho dòng sông? – bút kí sử thi của Hoàng

Phủ Ngọc Tường, GS Trần Đình Sử khẳng định: “Bút kí của Hoàng Phủ Ngọc

Tường là một cuộc đi tìm cội nguồn, một sự phát hiện bề dày văn hóa và lịch

sử của các hiện tượng đời sống… Cái mới của Hoàng Phủ Ngọc Tường làkhám phá bình diện văn hóa với tư liệu lịch sử phong phú và một tâm hồnHuế nồng nàn” [14, 295] Có thể thấy, bài viết không chỉ bó hẹp vấn đềnghiên cứu ở bình diện thể loại mà quan tâm tới bình diện văn hóa, lịch sử

trong bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường Đây

là những gợi mở quí báu cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Tác giả Trần Thùy Mai trong bài viết Kí văn hóa của Hoàng Phủ Ngọc

Tường đã phân tích và khẳng định những giá trị tác phẩm kí văn hóa Bài viết

đi sâu nghiên cứu những truyện kí về các nhân vật lịch sử ở Huế hoặc ít nhiềuliên quan đến Huế như Nguyễn Trãi, Đặng Huy Trứ, Đào Duy Từ, NguyễnHuệ… Và kết luận về thái độ, tấm lòng của Hoàng Phủ Ngọc Tường: “Khôngnhìn vào cõi xưa với thái độ của người hiếu cổ hay người phục cổ càng không

có ý mượn xưa để nói nay; điều anh muốn đạt tới, và đã đạt tới, là tìm cho radòng chảy của sự sống đã nối liền những con người Việt Nam từ xa xưa chođến bây giờ” [9]

Trong sách Ngữ văn 12 có nhận xét: “Kí Hoàng Phủ Ngọc Tường vừa

giàu chất trí tuệ, vừa giàu chất thơ, nội dung thông tin về văn hóa lịch sử rấtphong phú” [11, 197]

Nhìn chung, các bài viết, các công trình nghiên cứu chủ yếu đề cập đến

bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường từ góc nhìn

thể loại Yếu tố văn hóa trong bút kí này của Hoàng Phủ Ngọc Tường nói

chung và Ai đã đặt tên cho dòng sông? nói riêng, mặc dù đã được đề cập

nhưng vẫn còn nhiều bỏ ngỏ, cần thiết có một công trình nghiên cứu chuyênbiệt Trên cơ sở những gợi mở quí báu trên, khóa luận tiếp tục nghiên cứu bút

kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường từ góc nhìn văn

hóa

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu tìm hiểu bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng

Phủ Ngọc Tường từ góc nhìn văn hóa giúp chúng ta thấy được nét riêngtrongđịa – văn hóa Huế; những phong tục sinh hoạt và con người xứ Huế mộngmơ

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận đặt ra và giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu về Hoàng Phủ Ngọc Tường – và bút kí của ông

- Đi tìm hiểu xứ Huế qua địa văn hóa

- Thấy được nét độc đáo và đặc sắc trong bút kí Ai đã đặt tên cho dòng

sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường, khẳng định những đóng góp của ông đối

với văn học Việt Nam hiện đại

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đề tài khóa luận đặt ra vấn đề nghiên cứu:

“Bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường từ góc

nhìn văn hóa” cho nên chúng tôi chọn xuất phát điểm từ vấn đề có ý nghĩa

khái quát về thể kí, về văn hóa, từ đó đi vào tìm hiểu bút kí Ai đã đặt tên cho

dòng sông? trong chương trình Ngữ văn 12, tập 1.

- Phạm vi tư liệu:Tư liệu chính mà chúng tôi khảo sát là bút kí Ai đã

đặt tên cho dòng sông? trong sách giáo khoa Ngữ văn 12, tập 1 Bên cạnh đó,

khi cần thiết khóa luận có sự liên hệ đến các sáng tác thuộc thể bút kí củanhữngHoàng Phủ Ngọc Tường và các nhà văn khác

6 Phương pháp nghiên cứu

Vận dụng phương pháp nghiên cứu tác giả, tác phẩm văn học, khóaluận sử dụng phối hợp các phương pháp:

- Phân tích và tổng hợp

- Phương pháp so sánh hệ thống

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

7 Đóng góp của khóa luận

- Khóa luận nghiên cứu bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng

Phủ Ngọc Tường

- Kết quả nghiên cứu của khóa luận một lần nữa khẳng định tài năngđộc đáo của Hoàng Phủ Ngọc Tường và góp phần vào việc tiếp nhận tácphẩm văn học cũng như việc học tác phẩm kí của Hoàng Phủ Ngọc Tườngtrong nhà trường THPT

8 Kết cấu của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung củakhóa luận gồm ba chương:

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Những vấn đề lí luận chung

1.1.1 Khái niệm văn hóa

Văn hóa là một khái niệm có nội hàm rất rộng Theo nghĩa rộng, vănhóa bao hàm tất cả những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạonên trong quá trình lao động sản xuất Còn theo nghĩa hẹp, văn hóa là nhữnggiá trị tinh thần của con người Có nhiều ý kiến cho rằng khi hiểu văn hóatheo nghĩa hẹp chủ yếu được hiểu về mặt văn hóa tư tưởng

Có khá nhiều những định nghĩa cũng như khái niệm văn hóa khác nhau,mỗi học giả lại có cách tiếp nhận và góc nhìn riêng

Theo F Boas định nghĩa: “Văn hóa là tổng thể các phản ứng tinh thần,thể chất và những hoạt động định hình nên hành vi của cá nhân cấu thành nênmột nhóm người vừa có tính tập thể vừa có tính cá nhân trong mối quan hệvới môi trường tự nhiên của họ, với những nhóm người khác, với nhữngthành viên trong nhóm và của chính các thành viên này với nhau” [ dẫn theo

16, 149] Theo như định nghĩa này thì giữa cá nhân, tập thể và môi trường cómối quan hệ quan trọng và đặc biệt mối quan hệ này rất quan trọng trong việchình thành văn hóa của con người

Ở Việt Nam, văn hóa cũng được định nghĩa rất khác nhau Chủ tịch HồChí Minh cho rằng: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống, loài ngườimới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoahọc, tôn giáo,văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày vàmặt ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh

đó tức là văn hóa” [7, 431] Theo như cách hiểu này thì văn hóa là toàn bộ

những gì con người sáng tạo và phát minh ra Văn hóa theo cách nói của HồChí Minh là một nội hàm rất rộng trong đó có văn học, nghệ thuật,

Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng khẳng định: “Nói tới văn hóa là nói tớimột lĩnh vực vô cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì khôngphải là thiên nhiên mà có liên quan đến co người trong suốt quá trình tồn tại,phát triển, qua trình con người làm nên lịch sử (văn hóa) bao gồm cả hệthống giá trị: tư tưởng và tình cảm, đạo đức và phẩm chất, trí tuệ và tài năng,

sự nhạy cảm và sự tiếp thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ tài sản và bảnlĩnh của cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chiến đấu bảo vệ mình vàkhông ngừng lớn mạnh” [dẫn theo 18, 22]

Như vậy, có thể hiểu văn hóa là toàn bộ những gì mà con người sángtạo và phát minh ra trong qua trình phát triển Đó là toàn bộ những giá trị docon người sáng tạo ra trong quá trình phát triển và hoàn thiện bản thân, xâydựng những giá trị chuẩn mực của xã hội Văn hóa có vai trò đặc biệt quantrọng, nó là thước đo và định hình các giá trị, trình độ phát triển của một quốcgia, một dân tộc Ngay cả việc cải tạo con người, định hướng lối sống, cáchcảm, cách nghĩ, nó chi phối mọi mặt đời sống của con người trong xã hội

1.1.2 Khái niệm và cách phân loại thể kí

1.1.2.1 Khái niệm

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, kí là một loại hình văn học trung gian nằm giữa báo chí và văn học, gồm nhiều thể, chủ yếu là văn xuôi tự sự như:

bút kí, hồi kí, du kí, kí sự, phóng sự, tùy bút, tạp văn, tản văn… Đặc trưng của

kí là: “tôn trọng sự thật khách quan của cuộc sống, không hư cấu” Các tác giả trong Từ điển Tiếng Việt cho rằng: kí là “thể văn tự sự có tính chất thời

sự, trung thành với hiện thực cao nhất” [6, 501].

Kí ra đời sớm trong lịch sử nhân loại Nhưng phải đến thế kỉ 17, đặcbiệt từ thế kỉ 19, khi đời sống lịch sử phát triển theo hướng tăng tốc, khi kĩ

nghệ in ấn và báo chí phát triển, văn học mở cửa, xé rào để xâm nhập vào cáchoạt động tinh thần khác, nhà văn ngày càng có ý thức tham gia trực tiếp vàonhững cuộc đấu tranh xã hội, kí mới thực sự phát triển mạnh mẽ Kí thườngkhông có cốt truyện có tính hư cấu, kí thường dựng lại các hình tượng mangtính khái quát Tính khái quát được tác giả thể hiện bằng suy tưởng Tính xácthực là đặc trưng cơ bản của thể kí Kí phản ánh hiện thực khách quan Những

sự kiện, con người trong kí đều xác thực Kí cũng có khả năng hư cấu, nhưngliều lượng hư cấu có giới hạn và không xa rời thực tiễn

Kí là thể loại in đậm dấu ấn cá nhân hình tượng của tác giả So với tiểuthuyết và truyện ngắn, người viết kí không “ẩn mình” mà trực tiếp viết ranhững gì mình muốn chứng kiến, quan sát Cái “tôi” tác giả kể, thông tin,miêu tả hoặc dẫn dắt người đọc tiếp cận với cuộc sống, con người

Ngôn từ nghệ thuật trong tác phẩm kí chủ yếu là ngôn ngữ trực tiếp củatác giả Nhà văn kể, và cùng với lời kể là phân tích, luận giải đánh giá những

sự việc hiện tượng được đề cập trong tác phẩm Là thể loại nhanh nhạy, kíphản ánh kịp thời những vấn đề sôi bỏng của cuộc sống đời thường, nên ngônngữ kí khá gần gũi

Đánh giá chung về thể loại kí, tác giả Hoàng Ngọc Hiến khẳng định:

“Trong nghiên cứu văn học Việt Nam đương đại, kí là một thuật ngữ được

dùng để gọi tên một thể loại văn học bao trùm nhiều thể hoặc tiểu loại: bút kí, hồi kí, du kí, kí sự, phóng sự, tùy bút, tạp văn, tản văn tiều phẩm…” Tác giả

cũng nhấn mạnh tính phức thể của kí, đó là “thể loại nằm giữa báo chí và văn

học” [17, 503] Kí là một loại hình văn học trung gian, nằm giữa báo chí và

văn học, gồm nhiều thể, chủ yếu là văn xuôi tự sự như bút kí, hồi kí, du kí,phóng sự, kí sự,nhật kí, tùy bút, Do tính chất trung gian có người liệt kí vàocận văn học

Như vậy, trong quá trình xác định thể loại, các nhà nghiên cứu đã có

nhiều cách tiếp cận để nhận diện kí, nhưng cho đến nay giới lí luận văn họcvẫn chưa đưa ra được một hệ thống nhất quán cho thể loại văn học này Tuynhiên, vẫn có thể khẳng định kí là tên gọi cho một nhóm thể tài nằm ở phầngiao nhau giữa văn học và cận văn học (báo chí, chính luận, ghi chép tư liệucác loại).

1.1.1.2 Cách phân loại

Kí báo chí

Xuất hiện là do nhu cầu truyền đạt thông tin, nhu cầu phản ánh thựctiễn với tư cách là người truyền đạt thông tin tới công chúng, nhà báo luôn tìmtòi những hình thức mới để vượt qua khỏi cái khung của lối văn thông tấn màvẫn đảm bảo được tính xác thực, tính thời sự của nội dung được phản ánh

Hiện thực được trình bày luôn đảm bảo độ chính xác tối đa và lập luậnphải xuất phát từ tư duy loogic của sự thực Cái tôi luôn là cái tôi nhân chứngtỉnh táo và lí trí

Kí văn học

Trong kí văn học thì hiện thực được tái hiện trong tác phẩm ở cự ly gầnnhất, đem đến cho công chúng những cách nhìn, cách cảm đa dạng, nhiềuchiều

Kí có nhiều tiểu loại: kí sự, bút kí, phóng sự, nhật kí, hồi kí, tùy bút Ngoài những đặc trưng chung của thể kí là phản ánh sự thật khách quan vàtính xác thực, mỗi tiểu loại lại có đặc điểm riêng

Bút kí là thể loại ghi chép các sự kiện, qua đó ghi lại những cảm xúc,suy nghĩ của tác giả Bút kí là một thể văn ghi lại những điều mắt thấy tainghe trong cuộc sống của người viết và có kèm theo cả những cảm nhận, nhậnxét của riêng người viết Bút kí hay nói về người thật việc thật cùng nhữngsuy nghĩ, bình luận chân thực của người viết

Kí sự là thể kí ghi lại những người và việc có thật của đời sống, khôngthêm một chút gì thuộc chủ quan người viết

Hồi kí là sáng tác thuộc nhóm thể tài ký, là một thiên trần thuật từ ngôitác giả, kể về những sự kiện có thực xảy ra trong quá khứ mà tác giả chứngkiến Hồi kí mang đậm tính chủ quan Các sự kiện được kể lại không khỏichịu tác động bởi các quy luật quên lãng, làm méo lệch của cơ chế hồi ức.Tính chủ quan khiến cho hồi kí không thể so bì với các tư kiệu gốc, các chứngtích, về tính xác thực Tuy nhiên sự thiếu hụt sự kiện, thông tin hay phiensdiện về đối tượng miêu tả trong hồi kí lại được bù đắp bởi văn phong sinhđộng, cảm tưởng trực tiếp của cá nhân tác giả.

Tùy bút là một loại của thể kí, nhưng tùy bút là thể giàu chất trữ tìnhnhất trong các loại kí Tùy bút là thể loại khá tự do trong quá trình sáng tạo.Nhà văn tùy theo ngọn bút đưa đi, tự sự việc này đến sự việc kia, từ liêntưởng này đến liên tưởng kia, để bộc lộ những cảm xúc, những suy nghĩ củamình Ngôn từ trong tùy bút thường giàu hình ảnh, giàu chất thơ Tùy bútcũng phản ánh những sự kiện, nhưng đan xen với những sự kiện là cảm xúc,suy ngẫm của tác giả về con người, cuộc sống Trong thành tựu của kí ngườiđọc đã từng biết đến những nhà văn sở trường về thể loại tùy bút như NguyễnTuân, Nguyễn Trung Thành, Nguyễn Thi, …

1.1.3 Mối quan hệ giữa kí văn học và văn hóa

Giữa văn hóa, văn học có mối quan hệ khăng khít và mật thiết vớinhau Văn học nằm trong văn hóa và chịu sự chi phối của toàn bộ nền văn hóa

đó, mang tính lịch sử, thời đại nhất định Đồng thời văn hóa chi phối đặc điểmcủa văn học Bởi ở thời đại nào thì văn học ấy, tư tưởng văn hóa của thời đại

sẽ chi phối tới khuynh hướng sáng tác văn học Nếu như ở một thời đại mànền văn hóa mờ nhạt không có gì nổi bật thì văn học khó có thể có nhữngthành tựu rực rỡ được, cũng giống như văn học vậy nếu như văn học màkhông sôi nổi và nhiều thành tựu thì văn hóa cũng khó có thể mang nhiều màusắc được Vì vậy đặc trưng văn hóa thời đại sẽ chi phối đến đặc điểm văn học

Một nền văn hóa lớn sẽ là cơ sở, là nền móng để văn học phát triển rực rỡ vàđạt được nhiều thành tựu.

Qua văn học sẽ giúp bạn đọc có thêm những hiểu biết về văn hóa, cóthể là một nét đẹp văn hóa hay một nền văn hóa đã bị lãng quên Ở mỗi mộtnền văn hóa khi đi vào văn học lại có những nét đặc sắc khác nhau Nếu nhưvùng đất phủ đầy băng tuyết với nghệ thuật gejsha của Kawabata được hiệnlên qua Xứ Tuyết, đó là một vùng đất với vẻ đẹp đến nao lòng và nghệ thuậtgejsha là một đặc trưng văn hóa của xứ sở Phù Tang Thì trong văn học hiệnđại Việt Nam, người đọc sẽ được biết đến với những nét đặc sắc văn hóa củacác vùng miền thông qua những món ăn hay thậm chí nếp cảm nếp nghĩ củanhững con người nơi đây Hoàng Phủ Ngọc Tường cho ta thấy dược nếp nghĩ,nếp cảm của con người vùng Trung Bộ; Nguyễn Tuân lại đưa ta về với vùngnúi phía Bắc với những con người mạnh mẽ và phi thường

Bên cạnh việc giúp bạn đọc có thêm hiểu biết về những nền văn hóakhác nhau thì văn học còn giúp bạn đọc vượt thời gian và không gian, để thấy

và hiểu được cả một thời kì văn hóa, xã hội của nhân loại Như hai bản trường

ca Illiade và Odyssee của Homere đã đưa bạn đọc tới những chiến công oanh

liệt và hiển hách trong cuộc chiến thành Troie, bên cạnh đó là bề dày lịch sử

và văn hóa của cả một thời kì hoàng kim Con người luôn luôn có khao khátchiến đấu và chiến thắng để bảo vệ đất nước của mình, họ là những con ngườitrí tuệ và cống hiến hết mình cho quốc gia và cho dân tộc

Xét đến cùng, sáng tác văn học chính là một hành vi văn hóa cao đẹpcủa người nghệ sĩ Văn hóa tác động sâu sắc tới văn học thông qua sự cảmnhận, thẩm thấu giá trị văn hóa của người nghệ sĩ

Ngược lại văn học cũng tác động ngược trở lại đối với nền văn hóa Vănhọc có vai trò tích lũy những giá trị tinh hoa nhất của một nền văn hóa để từ đólàm giàu đẹp thêm Những bài vè, ca dao hay những câu thành ngữ tục ngữđều

là những kinh nghiệm của ông cha ta đúc kết và để lại cho thế hệ mai sau

và đây chính là những giá trị văn hóa truyền thống vô giá cho muôn đời sau

Văn học đã trở thành một yếu tố không thể thiếu trong món ăn tinh thầntrong đời sống của con người, những câu nói quen thuộc những hình tượngvăn học đặc biệt đã đi vào đời sống xã hội và nó trở nên gần gũi hơn

1.2 Hoàng Phủ Ngọc Tường và quá trình sáng tác

1.2.1 Vài nét về tác giả

Hoàng Phủ Ngọc Tường sinh năm 1937 tại thành phố Huế Ông làngười xã Triệu Long, huyện Triệu Hải, tỉnh Quảng Trị, hiện ông đang sinhsống và làm việc tại Huế Ông đã học và tốt nghiệp trường Đại học Sư phạmSài Gòn khóa 1, ban Việt Hán năm1960, cử nhân triết học Đại học Văn KhoaHuế, là Đảng viên Đảng cộng sản Việt Nam, Hội viên Hội nhà văn Việt Nam

Ông đã từng dạy học, rồi tham gia phong trào học sinh, sinh viên vàgiáo chức chống Mỹ Ông viết văn, viết báo từ khi tuổi đời còn rất trẻ

Ông từng là Chủ tịch Hội văn nghệ Quảng Trị, Tổng biên tập Tạp chíSông Hương, Cửa Việt Ông được vinh dự nhận giải thưởng của Hội nhà văn

Việt Nam năm 1980 với tác phẩm Rất nhiều ánh lửa.

Trong số không nhiều nhà văn đã cống hiến gần như toàn bộ lao độngnghệ thuật của mình cho thế kỉ hiện nay, Hoàng Phủ Ngọc Tường là một câybút đặc sắc, ông có những đóng góp đáng kể cho nền văn học Việt Namđương đại

1.2.2 Quá trình sáng tác

Hoàng Phủ Ngọc Tường là một tác giả có nhiều đóng góp trong vănhọc Việt Nam hiện đại Ông là nhà văn có phong cách độc đáo, tài hoa Đếnvới tác phẩm Hoàng Phủ Ngọc Tường người đọc sẽ tiếp xúc với một thế giớitâm hồn sâu sắc tinh tế, đồng thời được cung cấp một lượng thông tin phongphú, thú vị về nhiều lĩnh vực

Sáng tác của Hoàng Phủ Ngọc Tường gồm các thể loại như: bút kí, thơ,

nhàn đàm Ở thể loại bút kí có thể kể đến những tác phẩm sau: Ngôi sao trên

đỉnh Phù Vân Lâu (1971), Rất nhiều ánh lửa (1979), Ai đã đặt tên cho dòng sông (1984), Bản di chúc của cỏ lau (truyện kí 1991), Hoa trái quanh tôi, Huế di chúc và con người (1995), Ngọn núi ảo ảnh (1999), Trong mắt tôi

(2001), Rượu hồng đào chưa nhắm đã say (2001), Trịnh Công Sơn và cây đàn

Lya của hoàng tử bé (2005), Miền cỏ thơm (2007)…

Ở thể loại nhàn đàm với: Nhàn đàm (1997), Người ham chơi (1998) và

Hoàng Phủ Ngọc Tường đi nhiều Ông đã rong ruổi khắp mọi miền đấtnước trong những năm chiến tranh, những năm tháng hòa bình Bằng khảnăng quan sát tinh tường, ông đã kịp thời ghi lại những hình ảnh, sự kiện, conngười của từng vùng đất Kí Hoàng Phủ Ngọc Tường đa dạng về đề tài: viết

về chiến tranh, những danh thắng ở nước ngoài, về những vùng miền đấtnước Từ Lạng Sơn đến Cà Mau, từ những miền đất xa xôi hẻo lánh đếnnhững thành phố đông đúc hay vùng châu thổ sông Hồng, mảnh đất nào cũngtừng in dấu chân Hoàng Phủ Ngọc Tường và hiện hình sống động trong từngtrang kí của nhà văn

Phần lớn kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường thuộc dạng kí – văn hóa Ởdạng này, yếu tố văn hóa – lịch sử đậm đặc Bằng thể kí nhà văn đã chuyển tảiđược nhiều vấn đề thuộc về văn hóa vật thể lẫn phi vật thể của nhiều vùng quê

hương đất nước.

Kí viết về Huế chiếm số lượng lớn trong sự nghiệp sáng tác của HoàngPhủ Ngọc Tường Huế trở thành một phần trong đời sống tinh thần của nhàvăn Những mẩu kí viết về Huế thể hiện tình cảm gắn bó sâu nặng của HoàngPhủ Ngọc Tường với mảnh đất giàu trầm tích văn hóa

Hoàng Phủ Ngọc Tường luôn tự nhận mình là “người ham chơi” vìtheo ông “ham chơi là gốc văn hóa của người Việt” Cũng chính bởi quanniệm này mà ông đã đem đến cho nền văn học Việt Nam những tác phẩm hay

và đặc biệt hấp dẫn Ông khá thành công ở thể loại kí mặc dù kí không phải làthể loại đầu tiên tác giả viết khi mới vào nghề mà thể loại truyện ngắn và tiểu

thuyết mới là thể loại đầu tay của tác giả Năm 1959, truyện ngắn Chuyện một

người đi qua sa mạc và tiểu thuyết Cửa rừng ra đời sau đó ít năm đã báo hiệu

sự có mặt của Hoàng Phủ Ngọc Tường trên văn đàn nhưng không mấy thànhcông

Phải đến năm 1971 với sự ra đời của bút kí Những ngôi sao trên đỉnh

Phu Văn Lâu thì tên tuổi của ông mới có nhiều người biết tới và tác phẩm đã

được nhà văn coi là tác phẩm “khai sinh” cho sự nghiệp viết văn của mình.Nhà văn từng tâm sự “Bước ra khỏi cuộc chiến tranh tôi nghiệm ra một điều

là tôi cần phải nói về những gì tôi đã trải nghiệm Tiểu thuyết và truyện ngắn

có vẻ như không giúp được tôi làm điều này Thế là tôi chọn kí, thể loại loạigần nhất với hiện thực đời sống Với thể kí tôi có thể nói tùy thích những gìđang diễn ra trong tâm hồn tôi, những trải nghiệm đẹp và cả những đau khổnữa” Hoàng Phủ Ngọc Tường đã chọn kí làm phương tiện để bộc lộ tài năngcũng như những trải lòng của mình Là một người con của Huế và giường nhưông dành trọn tình yêu của mình với Huế vậy Bên cạnh tình yêu Huế là tìnhyêu lớn hơn ông dành cho đất nước Việt Nam xinh đẹp này, ta có thể bắt gặpmọi miền của Tổ quốc trong những trang viết chan chứa tình yêu quê hương,

đất nước và con người của tác giả.

1.2.3 Bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Sông Hương đã trở thành đối tượng thẩm mĩ của thơ ca nhạc họa,nhưng dưới ngòi bút của Hoàng Phủ Ngọc Tường, dòng sông thi ca này lại

được soi chiếu từ nhiều phía Đến với Ai đã đặt tên cho dòng sông? người đọc

có dịp hiểu rõ thêm về cội nguồn sông Hương, thiên nhiên, lịch sử, văn hóa vàcon người Huế

Nội dung kí viết về sông Hương, nhưng ý nghĩa của nó không dừng lại

ở một dòng sông, mà sâu rộng hơn là lịch sử - văn hóa một vùng cố đô Đã cónhững dòng sông quê hương thành thơ, thành nhạc, nhưng ít có dòng sôngnào mang chứa trong mạch ngầm của nó những lớp trầm tích văn hóa nhưsông Hương

Ngay từ đầu Hoàng Phủ Ngọc Tường đã khẳng định: “Trong nhữngdòng sông đẹp ở các nước mà tôi thường nghe nói đến, hình như chỉ sôngHương là thuộc về một thành phố duy nhất” Nét độc đáo của sông Hương và

sự am tường của nhà văn đã bộc lộ rõ ở lời khẳng định này Đúng vậy, hiếm

có dòng sông lớn nước láng giềng và nối dài đến biển khơi Hoàng Phủ NgọcTường đã so sánh sông Hương với những dòng sông nổi tiếng của thế giới,nơi gót chân phiêu lãng của ông đã đi qua Từ đó nhà văn đã phóng chiếu cáinhìn đầy cảm xúc để cảm nhận và miêu tả dòng sông từ nhiều góc nhìn

Hành trình của dòng sông qua cách miêu tả tài hoa, độc đáo của nhà

văn: Với câu hỏi gợi tìm Ai đã đặt tên cho dòng sông?, bằng những bước

chân rong ruổi, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã tìm về cội nguồn và dòng chảycủa sông Hương Cứ ngỡ sông Hương hiền hòa chảy giữa lòng kinh thànhHuế, nhưng không, sông Hương đã vượt qua một cuộc hành trình với sựchuyển dòng liên tục

Sông Hương với thiên nhiên Huế: Nhìn từ góc nhìn địa lí, nếu tách

riêng sông Hương ra khỏi thành phố Huế, dòng sông chỉ còn là dòng nước vôchi chảy giữa đôi bờ Bằng sự hiểu biết tường tận vùng đất kinh kì cũ, HoàngPhủ Ngọc Tường đã làm cuộc hành trình ngược về cội nguồn của dòng sông

và gắn kết nó với thiên nhiên, cảnh sắc Huế Lần theo dòng chảy của sôngHương, ta bắt gặp những bức tranh thiên nhiên đẹp mượt mà

Sông Hương và con người Huế: Thiên nhiên và dòng sông Hương gắn

bó, gần gũi với con người Qua điệu chảy của dòng sông nhà văn thấy đươctính cách con người xứ Huế: mềm mại, chí tình, “mãi mãi chung tình với quêhương xứ sở” Qua màu sắc của trời Huế, màu sương khói trên sông Hươngnhà văn thấy cách trang phục trang nhã, dịu dàng của các cô gái xứ Huế ngàyxưa – “sắc áo cưới màu điều – lục các cô dâu trẻ vẫn mặc sau tiết sươnggiáng”

Vẻ đẹp của sông Hương từ nhiều góc nhìn: Ở góc nhìn lịch sử, sôngHương không còn là cô gái “Di – gan man dại”, không còn là “người đẹp nằmngủ mơ màng giữa cánh đồng Châu Hóa”, mà trở thành nhân chứng củanhững biến thiên lịch sử Quay về quá khứ xa xưa, ngòi bút nhà văn lấp lánhniềm tự hào về lịch sử một dòng sông có cái tên mềm mại, dịu dàng nhưng đãtừng giữ những nhiệm vụ lịch sử quang vinh Sông Hương từ góc nhìn vănhóa trong cảm nhận tinh tế của nhà văn, sông Hương còn hàm chứa trong bảnthân nó nền văn hóa phi vật chất

Trong Ai đã đặt tên cho dòng sông? Hoàng Phủ Ngọc Tường đã thể

hiện cái tôi say mê kiếm tìm cái đẹp và luôn gắn bó với thiên nhiên, cái tôiyêu quê hương đất nước và luôn hướng về cội nguồn và một cái tôi uyên bác,tài hoa Phải đi nhiều, phải quan sát kĩ, và phải gắn bó với thiên nhiên HoàngPhủ Ngọc Tường mới thể hiện hết mình sự tài hoa và tấm lòng yêu quê hươngnồng cháy qua hình ảnh dòng sông Hương chảy giữa vùng đất cố đô

Bút kí Ai đã dặt tên cho dòng sông? bộc lộ một khả năng quan sát tinh

dạng, nhưng bằng sự mẫn cảm của một trái tim thi sĩ, Hoàng Phủ NgọcTường đã quan sát và miêu tả những biến thái của thiên nhiên tinh tế Kết hợpgiữa biện pháp nhân hóa với những liên tưởng bất ngờ giúp nhà văn thổi hồnvào dòng sông, biến sông Hương thành một sinh thể có tính cách, có nỗiniềm Dòng sông Hương chảy tràn trên những trang kí của Hoàng Phủ NgọcTường với nhiều dáng vẻ, biến hóa linh hoạt.

Qua Ai đã đặt tên cho dòng sông?, ta nhận thấy một ngòi bút kí giàu

chất thơ nó được toát ra từ thiên nhiên cảnh vật, từ tâm hồn con người và từnhững huyền thoại mà nhà văn sử dụng đúng chỗ Chất trí tuệ và chất thơ kếthợp hài hòa trong tác phẩm của Hoàng Phủ Ngọc Tường tạo nên phong cáchđặc sắc của nhà văn Tác phẩm thu hút người đọc ở hai yếu tố này

Ai đã đặt tên cho dòng sông? có nhiều sự phát hiện về lịch sử và văn

hóa xứ Huế Huế từ rất lâu đã chiếm chỗ sâu bền trong tâm hồn người Việt, là

nỗi ước mong của trí thức bao đời Bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? là

một bài thơ bằng văn xuôi về “người mẹ phù sa của vùng văn hóa xứ sở”, mộtngười mẹ không thể hiểu được chỉ bằng một cái nhìn bề ngoài hời hợt Hànhtrình của sông Hương từ thượng nguồn ra biển là hành trình của tâm hồn xứHuế, bộc lộ mọi cung bậc của nó, vừa mãnh liệt vừa lắng sâu, vừa trữ tình vừathiết tha, vừa bình thản trí tuệ

Với bút kí để đời dành cho sông Hương: Ai đã đặt tên cho dòng

sông? nhiều bạn văn của anh vẫn bảo: Sẽ khó có ai viết được nữa bởi anh đã

khai thác đến tận cùng nguồn ngọn, chi li từng cọng rêu, giọt nước mà thâmhậu và trải nghiệm đến tận cùng

CHƯƠNG 2 DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?

CỦA HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG

2.1 Địa - văn hóa Huế qua Ai đã đặt tên cho dòng sông?

Nói về văn hóa, không thể không quan tâm đến khía cạnh địa – vănhóa, trong đó, con người và thiên nhiên, văn hóa và địa lý tương tác qua lạivới nhau, tạo nên những tính cách, ứng xử văn hóa khác nhau

Nói về địa – văn hóa, là nhằm bàn đến những điểm đại đồng và tiểu dịđược/ bị chi phối bởi những yếu tố địa lý, làm nên tính nhất quán và phongphú của văn hóa Phủ định tính vùng miền trong văn hóa là phủ định tínhphong phú, miệt thị tính vùng miền là gây chia rẽ Có ý kiến cho rằngTrong

so sánh về tính vùng miền, có ý kiến cho rằng nên dùng phép “so sánh hơn”đầy vi tế, chứ không nên dùng phép “so sánh nhất” mang tính cực đoan.Những tính cách chung của cả nhân loại, hay của một dân tộc, sẽ trội lên haychìm xuống tùy theo hoàn cảnh địa lý Một tính cách có ở vùng miền này, hay

ở dân tộc này, chắc chắn sẽ có ở vùng miền khác, hay ở dân tộc khác, chỉ làtrội hay chìm mà thôi Phân tích về tính vùng miền, là để so sánh, gạn lọcnhững cái tốt thì giữ lại, phát huy, những cái xấu thì bỏ đi, hạn chế , nhằmkhiến cho cả nhân loại, hay một dân tộc, ngày càng tốt hơn, văn minh hơn !

Nói chung, nơi nào có thiên nhiên khắc nghiệt, khí hậu thất thường, địathế hùng hiểm, sông sâu nước xiết, lắm thác nhiều ghềnh, núi non đột khởi,chớn chở chập chùng thì con người thường có tính cách sâu sắc, quyết liệt,cương mãnh , thậm chí bạo liệt, cực đoan ; nơi nào có thiên nhiên ưu đãi,khí hậu thuận hòa, địa thế mềm mại, sông lặng núi bình, đồng bằng trải rộng thì con người thường có tính cách khoáng đạt, nhu nhuyễn, hiền hòa , thậmchí dễ dãi, hời hợt…

Trung Bộ chỉ có người xứ Huế có lối sống khá kiểu cách, do là đất

"Thần Kinh", "Đế Đô", còn đa phần vẫn do khí hậu nắng hạn mưa lụt, canhtác khó khăn nên cũng có tính cách cần kiệm, lại do thời kỳ gian lao mở cõinên tình tương thân tương ái cũng khá đậm đà, nhưng cũng rất bảo thủ Trong tình cảm của nhiều người, nói đến Huế là nghĩ ngay đến sôngHương Sông Hương đã trở thành biểu tượng của Huế, là linh hồn của Huếtrầm mặc, cao sang, trữ tình.

Sông Hương có hai nguồn chính đều bắt nguồn từ dãy núi Trường Sơn.Dòng chính của Tả Trạch dài khoảng 67 km, bắt nguồn từ dãy Trường SơnĐông, ven khu vực vườn quốc gia Bạch Mã chảy theo hướng tây bắc với 55thác nước hùng vĩ, qua thị trấn Nam Đông rồi sau đó hợp lưu với dòng HữuTrạch tại ngã ba Bằng Lãng (khoảng 3 km về phía bắc khu vực lăng MinhMạng) Hữu Trạch dài khoảng 60 km là nhánh phụ, chảy theo hướng bắc, qua

14 thác và vượt qua Phà Tuần để tới ngã ba Bằng Lãng, nơi hai dòng này gặpnhau và tạo nên sông Hương

Từ Bằng Lãng đến cửa sông Hương, sông Hương dài 33 km và chảy rấtchậm Khi chảy quanh dọc chân núi Ngọc Trâm, sắc nước sông Hương xanhhơn – đây là địa điểm Điện Hòn Chén, tại đây có một vực rất sâu

Sông Hương được cho là rất đẹp khi chiêm ngưỡng nó từ nguồn và khi

nó chảy quanh các chân núi, xuyên qua các cánh rừng rậm của hệ thực vậtnhiệt đới Con sông chảy chậm qua các làng mạc như Kim Long, NguyệtBiều, Vỹ Dạ, Đông Ba, Gia Hội, chợ Dinh, Nam Phổ, Bao Vinh Sông Hươngngoài vẻ đẹp tự nhiên được tô điểm bằng các công trình kiến trúc hai bên bờsông gồm thành quách, thị tứ, vườn tược, chùa chiền, tháp và đền đài khiếncon sông mang theo nhiều chất thơ và tính nhạc Chẳng biết từ bao giờ, sôngHương đã đi vào thơ ca, nhạc, họa, là nguồn cảm hứng sáng tác cho bao thế

hệ văn nghệ sĩ

Với câu hỏi gợi tìm Ai đã đặt tên cho dòng sông?, bằng những bước