Không gian thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết người con gái viên đại úy của a x puskin (2017)

Những điều đó đã tạo hứng thú để chúng tôi bắt tay vào nghiên cứu đề tài Không gian - thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin.. Gần đây nhất mới c

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN 

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học

TS LÊ THỊ THU HIỀN

HÀ NỘI - 2017

LỜI CẢM ƠN

Tác giả khóa luận xin cảm ơn TS Lê Thị Thu Hiền, người đã tận tìnhhướng dẫn tác giả trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tác giả cũng xin cảm ơn các thầy, cô giáo trong khoa Ngữ Văn đặc biệt

là các thầy cô trong tổ văn học nước ngoài đã động viên, tạo điều kiện cho tácgiả trong suốt quá trình học tập và hoàn thành khóa luận

Do điều kiện và khả năng có hạn nên nội dung của đề tài không tránhkhỏi những thiếu sót Em rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ phía cácthầy cô để rút kinh nghiệm và bổ sung kiến thức cho bản thân

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả khóa luận

ĐỖ THỊ QUYÊN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung mà tôi nghiên cứu trong khóa luận làkết quả nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn của TS Lê Thị ThuHiền

Những nội dung này không trùng lặp với kết quả nghiên cứu nào, nếu saitôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả khóa luận

ĐỖ THỊ QUYÊN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Cấu trúc khóa luận 5

NỘI DUNG 5

Chương 1 5

CÁC KIỂU KHÔNG GIAN – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGƯỜI CON GÁI VIÊN ĐẠI ÚY CỦA A.X.PUSKIN 5

1.1 Các kiểu không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin 5

1.1.1 Không gian căn phòng 5

1.1.2 Không gian thiên nhiên 17

1.1.3 Không gian chiến trận 20

1.1.4 Không gian tâm lý 23

1.2 Các kiểu thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin 29

1.2.1 Thời gian sự kiện 29

1.2.2 Thời gian trần thuật 31

1.2.3 Thời gian tâm lý 34

Chương 2 37

TỔ CHỨC KHÔNG GIAN – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU

THUYẾT NGƯỜI CON GÁI VIÊN ĐẠI ÚY CỦA A.X.PUSKIN 37

2.1 Tổ chức điểm nhìn 38

2.1.1 Tổ chức điềm nhìn không gian 38

2.1.2 Tổ chức điểm nhìn thời gian 44

2.1.3 Sự luân chuyển điểm nhìn không gian - thời gian 47

2.2 Tổ chức không gian theo nguyên tắc tương phản 48

2.3 Tổ chức thời gian theo tiến trình hồi tưởng 51

Kết luận 55

TÀI LIỆU THAM KHẢO 1

Alêcxanđrơ Xécgâyevich Puskin (1799-1837) là một hiện tượng kỳ diệu

vô song của văn học Nga và văn học thế giới Ông được coi là khởi đầu của

mọi khởi đầu (Gorki), là nhà cải cách vĩ đại của văn học Nga (Bêlinxki), là

một thiên tài nhiều mặt, người đã đưa văn học Nga phát triển lên một tầm cao

mới trong lịch sử văn học nhân loại Nối gót các bậc tiền bối, như một đại

dương mênh mông tiếp nước của trăm sông ngàn suối (Bêlinxki), sáng tác của

Puskin đã tưới cho cánh đồng văn học Nga thêm phì nhiêu trong suốt hai thế

kỷ qua

Với tác phẩm Người con gái viên đại úy, tác phẩm đã được Belinxki nhận xét là một “bộ bách khoa toàn thư của cuộc sống Nga thế kỷ XVIII” Theo cuốn Lịch sử văn học Nga: Trong cuốn lịch sử tiểu thuyết này, sự kiện,

số liệu không lấn át, không phương hại đến sự phát triển tự nhiên của cốt truyện, người đọc không bị vướng bởi những cứ liệu khô khan mà bị cuốn hút liên tục Nhân vật lịch sử, nhân vật hư cấu, số phận nhân dân, số phận con người, cuộc sống Nga “thời bình” cũng như “thời chiến” quyện vào nhau Dòng đời, dòng lịch sử trôi, trong đó mỗi nhân vật hình thành, phát triển do những hoàn cảnh gia đình, xã hội, những biến cố của nhân dân, của đất nước tác động, quy định [1;109] Điều này đã làm nên thành công cho tác phẩm Và

một trong những thành công ấy ta phải kể đến thế giới nghệ thuật, đặc biệt là

về không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm Nghiên cứu về khônggian - thời gian nghệ thuật trong tác phẩm cho phép ta sử dụng lý luận về thipháp học trong nghiên cứu tác phẩm văn học cổ nói chung và trong nghiêncứu không gian - thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học nói riêng Từ

đó hướng tới những cái nhìn mới cho tác phẩm này

Hơn nữa, trong nhà trường Phổ thông, văn học Nga cũng được đề cậpđến khá nhiều, đặc biệt là một tác giả lớn như Puskin Nghiên cứu về đề tàinày cũng góp phần giúp ích cho chúng tôi khi học tập, giảng dạy về Puskinsau này

Những điều đó đã tạo hứng thú để chúng tôi bắt tay vào nghiên cứu đề

tài Không gian - thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Người con gái viên đại

úy của A.X.Puskin.

2 Lịch sử vấn đề

Cùng với tiểu thuyết thơ Epghênhi Ônhêghin, tiểu thuyết Người con gái

viên đại úy cũng được coi là bộ bách khoa toàn thư về cuộc sống Nga Tuy

nhiên những công trình nghiên cứu về tác phẩm này chưa nhiều và chưa thực

sự tập trung Gần đây nhất mới chỉ có một số Luận văn, Luận án: Nghệ thuật

tự sự trong văn xuôi A.S.Puskin (Thành Đức Hồng Hà - trường Đại học Sư

phạm Hà Nội) đã nhắc đến tiểu thuyết Người con gái viên đại úy trên nhiều phương diện nghệ thuật, trong đó tác giả có khẳng định: Tổ chức không gian,

thời gian đóng vai trò không nhỏ trong việc xây dựng cốt truyện [3]; Luận văn

tốt nghiệp đại học của Nguyễn Thị Tường Vi, Đại học Cần Thơ đã nghiên cứu

vấn đề Hình tượng nhân vật quý tộc trong tiểu thuyết Người con gái viên đại

úy của A.X.Puskin và đề tài Nhân vật-người kể chuyện trong tiểu thuyết người con gái viên đại úy của A.X.Puskin của tác giả Nguyễn Thị Hương Giang -

Luận văn tốt nghiệp Đại học, trường Đại học Sư phạm Hà Nội cũng đã đề cậpđến vấn đề không gian - thời gian trong tác phẩm nhưng chỉ dừng lại ở điểm

nhìn của nhân vật với Điểm nhìn bên ngoài gắn với những sắc màu không

gian [2]

Bên cạnh những công trình nghiên cứu trên, tiểu thuyết Người con gái

viên đại úy còn được nhắc đến khá nhiều trong các bài nghiên cứu phê bình,

bài báo, báo cáo khoa học… Có thể kể đến:

Bài viết của tác giả Hà Thị Hòa với đề tài Con gái viên đại úy-đỉnh cao

văn xuôi của Puskin trong Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Đại học Sư phạm Hà

Nội năm 2004

Tác giả Nguyễn Thúy Loan cũng đã đề cập đến sự phát triển tâm lý, tính

cách của nhân vật Griniov thông qua bài viết Tiểu thuyết Người con gái viên

đại úy trên website ht tp : / / b u tn g h i e n c om

Trong bài nghiên cứu phê bình của tác giả Lê Thời Tân trên website

Phebinhvanhoc.com.vn, vấn đề lịch sử và văn học trong tiểu thuyết Người con

gai viên đại úy đã được phân tách rõ ràng qua bài viết Người con gái viên đại úy-câu chuyện dùng sử đọc văn và việc lấy văn viết sử.

Đặc biệt, khi tìm hiểu về các công trình, các bài viết nghiên cứu tiểu

thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin, ta không thể không nhắc tới

bài viết của tác giả Lã Nguyên trên website h t tp : / / la n g u y e n sp w o rd pr e s s com

với nhan đề Cấu trúc tư tưởng của Người con gái viên đại úy Bài viết khẳng định Griniov không phải là cái loa phát ngôn cho tư tưởng của Puskin Chàng

là một quý tộc Nga, là con người của thế kỷ XVIII, mang trên mình dấu ấn của thời đại [11].

Nhìn chung, tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin đã thu

hút được sự quan tâm rất lớn của giới nghiên cứu, phê bình Việt Nam Các bàinghiên cứu, bài báo ở trên quan tâm đến nhiều khía cạnh khác nhau trong tácphẩm Tuy nhiên, chưa có một công trình nghiên cứu nào tìm hiểu sâu về vấn

đề không gian - thời gian nghệ thuật trong tác phẩm mà nó chỉ được điểm qua

với tư cách là một phần của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Chính vì lẽ

đó, chúng tôi đã bắt tay vào nghiên cứu vấn đề mong góp một phần công sứcnhỏ trong sự nghiệp nghiên cứu Puskin ở Việt Nam

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của chúng tôi là làm sáng tỏ: “Không gian - thời gian nghệ

thuật trong tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin” Để thực

hiện được mục đích trên, chúng tôi đề ra những nhiệm vụ cụ thể sau:

- Tìm hiểu về các kiểu không gian - thời gian nghệ thuật có trong tácphẩm

phẩm

- Tìm hiểu về cách tổ chức không gian - thời gian nghệ thuật trong tác

4 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

* Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của chúng tôi trong đề tài này là tiểu thuyết Người

con gái viên đại úy Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng bản dịch

của dịch giả Cao Xuân Hạo, NXB Văn học trung tâm văn hóa Đông Tây, năm1999

* Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi trong đề tài này chỉ giới hạn ở :

“Không gian - thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Người con gái viên đại

úy của A.X.Puskin”.

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng phương pháp chủ đạo lànghiên cứu thi pháp học Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số phươngpháp bổ trợ như:

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp thống kê - phân loại

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

6 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, khóa luận được triểnkhai làm hai chương:

Chương 1: Các kiểu không gian - thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết

Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin.

Chương 2: Tổ chức không gian - thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết

Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin.

NỘI DUNG Chương 1 CÁC KIỂU KHÔNG GIAN – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG

TIỂU THUYẾT NGƯỜI CON GÁI VIÊN ĐẠI ÚY CỦA A.X.PUSKIN

1.1 Các kiểu không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Người con gái viên

đại úy của A.X.Puskin

1.1.1 Không gian căn phòng

Không gian căn phòng là nơi diễn ra các hoạt động thường nhật của conngười, là nơi mà con người bộc lộ bản thân một cách rõ nét và chân thật nhất

Trong tiểu thuyết Người con gái viên đại úy của A.X.Puskin, không gian căn

phòng xuất hiện với tần suất dày đặc, mọi hoạt động và những cuộc thoại củanhân vật gần như đều diễn ra trong không gian căn phòng.

Căn phòng trong tác phẩm là những phòng khách, phòng ngủ, phòngbếp, phòng ăn, phòng ở trọ thậm chí là trong những chiếc xe ngựa kibitca đãchở Piot’t Andreevich Grinov đi đường Ở mỗi căn phòng, Puskin không chỉmiêu tả căn phòng rộng hẹp ra sao, đồ đạc được bày bố như thế nào mà còntập trung chủ yếu vào con người trong những căn phòng ấy Căn phòng còngắn với những cuộc gặp, những cuộc chia ly, những cuộc trò chuyện, bàn bạc

và cả câu chuyện tình yêu đầy gian nan trắc trở nhưng cũng đẹp vô cùng củaGriniov với người con gái viên đại úy Mironov - nàng Maria Ivanov xinh đẹpđáng yêu Không gian căn phòng mang cái nhìn chủ quan và tình cảm, cảmxúc của tác giả

Trước hết, không gian căn phòng được Puskin miêu tả về ánh sáng, và sựbày trí đồ vật trong phòng Đó là căn phòng nhà viên đại úy Mironov - đồntrưởng Belogorxc - nơi Griniov đến đóng quân Tuy viên đại úy là ngườiphụng sự cho Nga hoàng những nơi ở của gia đình ông nơi đồn ải lại rất giản

dị, gắn liền với cuộc sống của những người nông dân Nga hồn hậu, chất phác,

khác hẳn với những suy nghĩ ban đầu của Griniov về pháo đài, thành lũy và

tháp canh uy nghiêm Khi bước đến nhà ông đồn trưởng, không gian căn

phòng trước mắt chàng trai trẻ Griniov là một căn phòng sạch sẽ, bày biện

theo lối cổ Trong góc dựng một cái tủ đựng chén đĩa, trên tường có treo một cái bằng sĩ quan lắp khung kính: bên cạnh có những bức tranh in mộc bản tô màu lèo loẹt, vẽ lại trận đánh Kixt’rin và Otracov, một cảnh kén vợ và một cảnh đám ma mèo [7;416].

Không chỉ là sự giản dị, gần gũi trong căn phòng nhà ông đồn trưởng,Puskin còn đưa ta đến những căn phòng với ánh sáng mờ ảo, đồ đạc và sự bàytrí đồ đạc trong phòng cũng rất đỗi gần gũi, quen thuộc với những người nông

dân Nga Đó là khi có sự xuất hiện của Pugatrov Theo thống kê của chúngtôi, trong những căn phòng nơi Griniov gặp Pugatrov thì có ba lần ánh sángcủa căn phòng đó mờ ảo.

Lần thứ nhất là căn phòng trong giấc mơ của Griniov khi đang ngồi trên

xe ngựa cùng Pugatrov tránh cơn bão tuyết kinh hoàng, gian phòng ấy tối mờ

mờ và tiếp sau đó là hình ảnh những thây ma, những vũng máu do chính

người trong giường bệnh tàn sát, duy chỉ có Griniov được ông ta dành tìnhthương Ta thấy, Pugatrov đã gián tiếp xuất hiện trong giấc mơ của Griniovthông qua hình ảnh người nông dân tàn ác dã man Dường như căn phòng này

là một điềm linh ứng với chính cuộc đời nhân vật, tạo tiền đề để không giannày xuất hiện ở hai lần tiếp theo

Căn phòng với ánh sáng mờ ảo ấy tiếp tục xuất hiện ngay sau đó khi

Griniov đến quán trọ trong trận bão tuyết: một căn phòng chật hẹp nhưng

cũng sạch sẽ, sáng mờ mờ ánh lửa vỏ bào [7;407].

Khi Griniov quay trở về cứu Maria Ivanovna khỏi tay Svabrin, anh vàbác Xavelich vô tình lạc vào thôn trấn của giặc, một lần nữa không gian cănphòng với ánh sáng mờ ảo lại xuất hiện khi Grininov gặp lại Pugatrov Tạiđây, căn phòng không chỉ được miêu tả với ánh sáng mờ ảo đơn thuần mà đồ

đạc trong phòng cũng được Puskin hết sức chú ý: Tôi bước vào ngôi nhà gỗ,

hay vào cung điện như mấy người nông dân vừa nói Trong nhà có thắp hawi cây nến bằng mỡ lợn, các bức tường đều dán giấy vàng; ngoài ra thì bàn ghế, cái chậu rửa tay treo trên sợi dây, cái khăn mặt treo trên đinh, cái nạng chĩa đun bếp ở góc nhà, cái bếp rộng xếp đầy chõ nồi - tất cả đều y như trong một ngôi nhà nông dân thông thường [7;507] Trong cái nhìn của nhân vật tôi, căn

phòng mà mình bước đến rất đỗi bình thường như bao căn phòng của nhữngngười nông dân khác nhưng với những người nông dân đi thep Pugatrov, nơi

mà người họ tôn sùng, họ coi là vua của họ đang ở thì căn phòng ấy lại chính

là cung điện Ta có thể nhận ra một điều rất đặc biệt ở đây, đó là: trong conmắt giản dị chân chất của những người nông dân, cuộc sống của họ không có

sự toan tính lợi danh, thì ngôi nhà của họ, nơi họ sinh sống đã chính là nơisang trọng, là cung điện của chính mình, không cần những thứ sa hoa gấmvóc lụa là mới là sung sướng

Bên cạnh việc miêu tả không gian căn phòng với ánh sáng và đồ vật thì

ta không thể không nhắc tới con người trong những căn phòng ấy, chínhnhững hoạt động của con người đã tạo nên nét đặc sắc trong kiểu không giancăn phòng

Căn phòng là nơi để các nhân vật gặp gỡ, làm quen và đối thoại, chuyệntrò Những cuộc gặp không chỉ để lại những ấn tượng mạnh trong đời nhânvật, có chức năng ngầm dự báo tương lai của nhân vật mà còn đưa độc giảvào thế giới hiện thực xã hội Nga thế kỷ XVIII

Trên đường đi nhập ngũ, người mà Griniov gặp đầu tiên là Zurin - người

tự xưng là thầy dạy đời lính cho Griniov với trò đánh bi-a của con nhà lính và

những chầu rượu để làm quen với đời lính thực thụ: Zurin uống rất nhiều

rượu và rót mời cả tôi cùng uống, nói rằng phải uống để làm quen trước với cuộc đời lính tráng; Con nhà lính như chúng mình là cần phải biết chơi mấy cái món này lắm đấy nhé… Đằng nào rồi cũng phải vào quán bi-a thôi, mà muốn thế thì phải biết đánh đã mới được chứ…[7;394] Những lời dạy của

Zurin cùng với những ly rượu puns Griniov được mời uống thử để làm quenvới đời lính đã làm cho cuộc chơi kéo dài và trở thành trò cờ bạc, “con mồi”

càng nhấp thêm rượu lại càng hăng tiết và cuối cùng món tiền nợ thua bạc đã

được tính cho Griniov là một trăm rúp Cuộc gặp này là một bài học đầu đờicủa Griniov khi vừa bước chân vào đời lính Có thể đây là một cơ duyên đểsau này hai người gặp lại trong buổi loạn lạc và cùng đồng hành trong suốtthời chiến rồi đến cuối cùng chính Zurin lại là người phụng lệnh Nữ hoàng

giải Griniov về nộp cho Ủy ban điều tra vụ Pugatrov Thông qua cuộc nói

chuyên giữa Griniov với Zurin, Puskin còn giúp ta nhận ra một hiện thựctrong xã hội Nga, nhất là trong đời sống của những người lính trẻ của Ngahoàng - một đời sống sa hoa, gắn liền với những cuộc vui không có ích- một

sự suy vong đang đến gần

Ta cũng không thể bỏ qua cuộc gặp giữa Griniov với Pugatrov-cuộc gặpđịnh mệnh trong đời Griniov từ lần gặp đầu tiên và giấc mơ mang tính dự báocùng những diễn biến sự việc kỳ lạ, bất ngờ sau đó đã gây ấn tượng mạnh đốivới bạn đọc Lần đầu tiên Griniov gặp Pugatrov là khi trời có bão tuyết, trênchiếc xe ngựa được người dẫn đường - Pugatrov giúp thoát nạn, Griniov đã

mơ một giấc mơ kỳ lạ mà ở đó, căn phòng đầy máu và xác chết do chính tayngười cha chủ hôn của mình tạo nên nhưng người đó lại luôn nâng niu, yêuthương Griniov, mong muốn được ban phúc cho anh Càng đọc tác phẩm tacàng nhận thấy rõ giấc mơ ấy linh ứng lạ thường với Griniov bởi trên bàn tay

kẻ phiến loạn Pugatrov đã dính bao nhiêu máu của những người vô tội thì lạiluôn rộng lượng với một mình Griniov, giúp anh cứu được vị hôn thê củamình - nàng Maria Ivanovna chỉ vì những ân tình, lòng nhân ái mà Griniov đãdành cho Pugatrov khi ông ta còn đang là một người phải chạy trốn

Cũng trong căn nhà bình yên của gia đình ông đồn trường Mironov, saukhi bị Pugatrov chiếm giữ đã trở thành nơi ngự trị của những kẻ cướp và kẻphản bội, nơi hành hình những người chiến sĩ hi sinh vì lòng trung thành với

nữ hoàng nhưng với riêng Griniov, như chúng tôi đã khái quát ở trên, anhluôn nhận được lòng khoan dung của Pugatrov Cuộc gặp thứ hai của Griniovvới Pugatrov diễn ra trong không khí rất căng thẳng, nhờ có sự can thiệp củangười nô bộc Xavelich mà Pugatrov nhận ra người ân nhân và tha chết choGriniov Rồi liên tiếp sau đó là những cuộc gặp của họ tại thôn phiến loạn

Sau khi rời khỏi đồn Belogorxc để về Orenburg, phải rời bỏ người congái mồ côi đáng thương ở lại nơi nguy hiểm, Griniov sống ở Orenburg cũngphải chịu cảnh bị vây hãm bởi sự nhu nhược của người đứng đầu, không làmtheo nguyên tắc mà hùa theo số đông những người chẳng hiểu gì về nguyêntắc nhà binh, quân Pugatrov đã cô lập Orenburg, anh chỉ biết hàng ngày cưỡingựa đi đánh nhau với bọn cướp ngoài thảo nguyên Cũng từ việc này màGriniov đã gặp được Macximich, nhận được thư của Maria, biết nàng đanggặp nạn, Griniov đã quay về xin viện trợ của ông đồn trưởng nhưng khôngđược chấp nhận, Griniov quyết định rời khỏi Orenburg tự mình đi cứu lấy vịhôn thê Trên con đường phủ đầy tuyết trắng trong đêm, Griniov đã bị ngườicủa Pugatrov bắt được, họ lại gặp nhau và với lòng cương trực, ngay thẳngcủa mình, Griniov đã cứu được Maria Trong căn phòng đã từng là nơi thanhkhiết và yên bình, họ lại gặp nhau như định mệnh đưa đến Với lòng khoandung của Pugatrov sau khi bị Svabrin tố giác, hai người rời khỏi Belogorxccùng những lời cầu nguyện và chúc phúc của mọi người.

Xuyên suốt toàn bộ tác phẩm, trong bất kể căn phòng nào, nhân vật cũng

xuất hiện lời thoại thông qua lời kể của nhân vật tôi Thông qua những cuộc

thoại, người đọc có thể dễ dàng hiểu được một phần tính cách của từng nhânvật trong tác phẩm

Trước tiên là những cuộc thoại trong gia đình Griniov, từ những lời thoại

của cha Griniov - lời độc thoại khi đọc cuốn “Niên lịch triều đình” - cuốn sách có sức lôi cuốn một cách đặc biệt với ông “Trung tướng à! Thằng cha

này hồi ở đại đội tao mới chỉ là trung sĩ chứ mấy! Lại cả hai huân chương Nga-la-tư nữa! Thì mới đây thôi chứ có lâu la gì đâu, mình vừa…” [7;391]

cho thấy ông là một người rất quan tâm đến việc nước, trọng danh dự của mộtngười quý tộc Ngay từ khi quyết định cho con trai mình nhập ngũ, ông đã thểhiện lòng cương trực của mình: không cầu xin, không nhờ cậy để bao bọc con

mà luôn mong muốn con nếm trải cuộc đời một người lính thực thụ, Thằng

Piot’r không đi Peterburg Tòng quân ở Peterburg thì học được cái trò trống gì? Học tiêu tiền, học chơi bậy à? Không được! Phải cho nó vào đơn vị chiến đấu mà tập chịu khổ, nó phải ngửi lấy mùi thuốc súng Nó phải trở thành một quân nhân chứ không thể là một thằng công tử bột Đăng vào quân cận vệ!

[7;392,393] và dặn dò con trước khi lên xe ngựa lên đường nhập ngũ: phải

giữ gìn áo quần từ khi hãy còn mới, phải giữ gìn danh dự từ khi hãy còn trẻ trung [7;394] Cũng chính từ lòng cương trực, ông đã vô cùng đau khổ khi

nhận được thư báo tin con trai mình tham gia vào các âm mưu của Pugatrov.Niềm tin và lòng tự hào đổ sụp xuống khiến cho những gì cuốn hút bản thân

trước đây như cuốn “Niên lịch Triều đình” thì giờ cũng trở nên vô tác dụng

Cái đáng ghê sợ không phải là tử hình: ông tổ của dòng họ nhà tôi đã chết trên đoạn đầu đài vì đã bảo vệ những gì thiêng liêng nhất đối với lương tâm người; cha tôi đã từng chịu chết với Volưnxki và Khrutsov Nhưng một người quý tộc mà lại phản bội lời thề của mình, để nhập bọn với quân ăn cướp, quân sát nhân, với những tên nông nô đào tẩu! Ôi, hổ thẹn và nhơ nhuốc thay cho dòng họ ta! [7;546]

Trong căn bếp, phòng khách nhà Griniov, những lời thoại hay hành độngcủa người mẹ đều thể hiện bà là một người phụ nữ dịu hiền và thương yêu

con vô bờ: Andrei Pet’rovich, ông nhớ viết là tôi có lời gửi chào công tướng

B nhé; ông viết hộ tôi là hi vọng rằng công tước sẽ không quên che chở cho thằng Piot’r…[7;392] Người mẹ ấy lo lắng đến đổ bệnh khi con mình bị

thương trong trận đấu kiếm, nhưng lại tỏ ra mạnh mẽ trước mặt chồng khinhận được tin con trai mình thông đồng với quân phiến loạn, và phải chăngniềm tin và lòng khoan nơi người mẹ ấy đặt vào con trai mình luôn cao cả:

Kinh hoàng trước nỗi tuyệt vọng của cha tôi, mẹ tôi không dám khóc trước mặt người và hết sức cố gắng an ủi cho người bình tâm lại Mẹ tôi nói rằng

tin đồn thường sai, miệng lưỡi người đời thường không có gì chắc chắn Nhưng cha tôi vẫn không sao nguôi được [7;546].

Trong suốt cuộc hành trình của Griniov, ta cũng không thể không nhắcđến người đã đồng hành cùng anh ở mọi hoàn cảnh, đó là người nô bộc trungthành - bác Xavelich Xuyên suốt toàn bộ tác phẩm, những lời thoại của bácXavelich đều thể hiện tình yêu thương và lòng trung thành tuyệt đối vớiGriniov, có thể thấy, họ gắn bó với nhau như tình máu mủ ruột già Trong cănphòng trọ ở Ximbirxc, khi có một cậu bé chuyển thư của Zurin đến đòi tiềnthua bạc, bác đã phải chịu ấm ức vì những lời thất lễ của Griniov nhưng vẫnmột lòng yêu thương anh, đổ lỗi đó lên người me-xừ Bopre đã dạy anh nhữngđiều không hay Trên suốt chặng đường đi đến nơi nhập ngũ, bác luôn làngười chăm sóc, lo lắng cho Griniov từ miếng ăn đến chốn ngủ, coi anh chỉnhư một cậu con trai bé bỏng vẫn cần có vòng tay che chở của bác, điều nàychẳng khác gì tình thương mà cha mẹ dành cho con cái Lòng trung thành vàtình yêu thương của bác được thể hiện rõ nhất khi quân phiến loạn ập đếnchiếm đồn Belogorxc, khi tất cả những người dũng cảm đương đầu với cáichết vì lòng trung thành với đức nữ hoàng đều phải chịu án treo cổ, bác đãkhông ngại hiểm nguy mà đến cầu xin Pugatrov tha chết cho chủ nhân củamình trong căn nhà của ông đồn trưởng Mironov:

- Hãy khoan, quân mạt kiếp! Thư tí đã!

Bọn đao phủ dừng tay lại Tôi quay lại nhìn: Xavelich đang phục xuống chân Pugatrov Ông già đáng thương van lạy:

- Cha ruột của tôi ơi! Ông giết đứa trẻ ấy làm gì? Ông hãy thả nó ra; người ta sẽ gửi tiền chuộc cho; còn muốn làm gương hay ra oai thì ông cứ treo cổ già này cũng được! [7;470]

Bác đã nhận ra ngay Pugatrov chính là người say rượu - người dẫn

đường họ đến quán trọ trong trận bão tuyết: Thế nào? Cậu quên mất cái thằng

say rượu, ăn vòi của cậu cái áo tulup da thỏ ở quán trọ ấy rồi à? Cái áo thì hãy còn mới chứ có phải không đâu, thế mà nó cứ mặc bừa vào người, đứt cả chỉ ra [7;476], bác vẫn ấm ức chuyện chiếc áo và sau này cũng chính vì

những tính toán ấy đã khiến Pugatrov nổi giận

Những cuộc thoại xuất hiện trong những bữa cơm, những cuộc tròchuyện mang không khí gia đình ấm cúng dần thể hiện nét đẹp chất phác, hồnhậu, dần thay đổi những suy nghĩ của Griniov khiến anh càng gắn bó hơn vớicuộc sống nơi đây

Những cuộc luận bàn diễn ra trong nhà ông đồn trưởng từ khi nhữngcuộc phiến loạn xuất hiện Nếu những căn phòng trước đây mang không khícủa tổ ấm thì từ khi Pugatrov xuất hiện, không gian ấy đã trở thành nơi diễn ranhững cuộc họp căng thẳng, những cuộc tra khảo và hành hình Những conngười sống hết mình vì Tổ quốc ấy đã bị treo cổ ngay chính tại ngôi nhà củamình

Đối với Griniov, trong tất cả những cuộc đối mặt với Pugatrov, anh đềuthể hiện tính trọng danh dự của mình - trung thành với lời tuyên thệ, tuy nhiênvới sự gan dạ, chính trực và chân thành, anh đã nhận được lòng khoan dung

và quý trọng của Pugatrov Đặc biệt là trong lần quay trở lại đồn Belogorxc

để cứu Maria khỏi tay Svabrin Bị giặc bắt, Griniov đã bị đưa đến gặpPugatrov cùng với hai vị tướng của ông, những lý lẽ của Naumovich đã khiếnPugatrov phân vân nhưng may thay Khlopusa đã lên tiếng bênh vực Cuộc cãinhau giữa hai vị tướng đã khiến Pugatrov không vui, nhờ có sự nhanh trí,Griniov đã đưa Pugatrov vào câu chuyện của mình Không những vậy,Pugatrov còn chấp nhận ra mặt cứu Maria và muốn làm chủ hôn cho haingười Cuộc giải cứu đã khiến Svabrin tức giận và nói hết sự thật về Mariacho Pugatrov Tuy nhiên, như đã nói ở trên, bằng sự gan dạ, chính trực của

mình Griniov đã nhận được lòng khoan dung của Pugatrov: Thôi ta chiều ý

anh! Đã giết là giết, đã tha là tha, lệ của ta là như thế đấy Anh đem người đẹp của anh đi đâu thì đi, và cầu Chúa hãy thương yêu và dìu dắt vợ chồng anh! [7;524]

Không gian căn phòng xuất hiện còn mang đến tình yêu thương và tìnhcảm gia đình Tình yêu thương xuất hiện ngay từ khi Griniov còn là một đứatrẻ hiếu động thấy chiếc bản đồ được mang từ Moxcva về đang được treo

trong phòng ngủ của mình cứ nằm chết gí ở trên tường, không hề được dùng

đến một mảy may [7;390] nên đã “thực hành” bài học của mình bằng cách lấy

tấm bản đồ làm diều thừa lúc người me-xừ của mình đang say bí tỉ trêngiường và bị cha phát hiện, người me-xừ đã bị đuổi khỏi nhà Từ sự việc này,tác giả đã đem đến cho ta một thông điệp sống rất ý nghĩa: những cái khôngtốt được đội lốt bởi những cái đẹp cái hay thì trước sau gì cũng sẽ bị vạch trần

và đào thải; hay cũng chính trong phòng khách của gia đình Griniov: Hồi ấy

vào mùa thu Một hôm mẹ tôi đang ngồi trong phòng khách nấu mứt trộn mật, còn tôi thì liếm môi liếm mép lân la đứng xem những cái bọt tăm sủi lên trên nồi mật Cha tôi ngồi cạnh cửa sổ đc quyển “Niên lịch Triều đình”mà hàng năm người vẫn nhận được [7;390] Chuyến nhập ngũ của Griniov được ấn

định ngay sau khi cha anh đọc cuốn “Niên lịch Triều đình”, Puskin đã đặt các

nhân vật của mình vào hoàn cảnh chia ly giữa Griniov với cha mẹ, không giancăn phòng ở đây không còn là phòng khách hay phòng ngủ mà chính là chiếc

xe ngựa kibitca đưa Griniov lên đường, không gian căn phòng của tình yêuthương lại xuất hiện từ những lời dặn dò của cha mẹ dành Griniov và người

nô bộc của mình - bác Xavelich: Cha tôi bảo: “Con đi đi nhé Con phải

phụng sự cho trung thành Đức vua mà con sẽ tuyên thệ phải nhớ lấy câu châm ngôn: phải giữ gìn áo quần tứ khi hãy còn mới, phải giữ gìn danh dự từ khi hãy còn trẻ trung” Mẹ tôi ứa nước mắt dặn tôi phải giữ gìn sức khỏe và dặn dò bác Xavelich phải trông nom lấy tôi [7;394] Qua đó ta có thể thấy

tình cảm gia đình không chỉ là điểm tựa tinh thần mà còn là lời nhắc nhở vềlòng trung thành, về danh dự của người quý tộc Nga.

Tình yêu thương không chỉ xuất hiện khi Griniov ở quê nhà với cha mẹ

mà còn xuất hiện ngay cả khi anh đi đến đồn Belogorxc, nhập ngũ và sinhsống tại đây cùng những người nông dân và gia đình ông đồn trưởng-đại úyMironov Tại đây, Griniov vẫn được sống trong mái ấm gia đình đại úyMironov, được ăn những bữa cơm cùng gia đình đại úy, được tiếp xúc vớinhững con người chất phác hồn hậu như ông bà đại úy Mironov, ông IvanIgnatovich, Cha Gheraxim, bà cố đạo và đặc biệt là người con gái đáng yêuMaria Ivanovna

Không gian căn phòng còn là tình yêu, tình thương giữa con người vớicon người Tình yêu nảy nở giữa Griniov với người con gái viên đại úy đãkhiến anh làm nên những bài thơ tình và mang đến cho người bạn Svabrinnhận xét nhưng lại nhận lại được những lời xỉa xói châm biếm khiến Griniovkhông thể chịu được và một cuộc đấu kiếm đã diễn ra, Griniov bị thươngphải nằm lại nhà ông đồn trưởng để dưỡng thương và từ đây tình yêu của

anh với người con gái đáng yêu ấy đã chớm nở những nụ hôn đầu tiên: Tôi

cầm chặt lấy tay Maria Ivanovna và nước mắt tôi tráo ra ướt cả tay nàng Maria Ivanovna không rụt tay lại… Bỗng nhiên môi nàng chạm vào má tôi

và tôi cảm thấy cái hôn nồng nàn tươi mát của nàng Một luồng lửa truyền khắp người tôi… [7;438].

Cuộc khởi nghĩa nông dân Pugatrov đã dậy lên làn sóng lớn làm rungchuyển đất trời chính trị Nga thế kỷ XVIII, Belogorxc là một trong những đồn

ải bị đánh chiếm Sau khi nghe tin Pugatrov chuẩn bị đem quân đánh đồn,những cuộc họp bàn đã diễn ra, gia đình ông đại úy quyết định đưa ngườicon gái Masa yếu đuối của mình đi lánh nạn Đêm trước ngày lên đường,

tổ ấm tình yêu đã trở lại bên Griniov và Maria Ivanovna sau những thángngày khổ

tâm vì tình yêu không được cha Griniov chấp thuận Sau những lời tạm

biệt và cầu chúc bình an, Maria né vào ngực tôi Tôi hôn nàng nồng nàn, rồi

vội vã ra khỏi phòng [7;462].

Bên cạnh tình yêu đôi lứa, không gian căn phòng trong Người con gái

viên đại úy còn để lại ấn tượng cho bạn đọc ở tình thương giữa người với

người Đó là khi đồn Belogorxc đã trở thành một thôn phiến loạn củaPugatrov, người phản bội Svabrin lên làm đồn trưởng - mối đe dọa với

số phận mỏng manh của người con gái mồ côi Maria Ivanovna Svabrin

ép Maria lấy hắn, Griniov đã không từ nan rời thành Orenburg để đến cứunàng Được sự tác hợp của Pugatrov, hai người sum họp trong sự mong đợi

và chúc phúc của gia đình cha Gheraxim Sau khi rời Belogorxc, Griniovgặp lại người bạn dạy đời lính - Zurin, chính từ tình yêu thương và lòng trântrọng những con người sống vì lời tuyên thệ với đức nữ hoàng và chết vìdanh dự và lòng trung thành, Maria Ivanovna đã nhận được sự tôn trọng củaZurin và Griniov nhận lại sự thông cảm sau khi kể hết những chuyện màmình gặp phải, cùng Zurin hành quân dẹp loạn, bác Xavelich đưa Maria vềquê với cha mẹ Griniov cũng đã nhận được sự đón tiếp, tôn trọng và yêuthương của cha mẹ Griniov Cũng chính tình yêu thương, mà trong phiêntòa, Griniov đã không nói đến tên người con gái tội nghiệp sợ nàng vướngphải phiền hà, thà chịu khổ một mình còn hơn để người con gái mình yêuthương phải chịu khổ Cũng vì thế mà tại ngôi nhà mà Griniov đã sinh sốngsuốt tuổi thơ, cha mẹ anh đã đau khổ buồn rầu vì nghĩ con mình là kẻphản bội Đó không chỉ là tình yêu thương mà còn là lòng tự trọng củanhững người sống trọng danh dự Còn với Maria, với sự thông minh củamình, nàng đã nhận thấy mình chính là nguyên nhân, nàng quyết định đi gặp

nữ hoàng để minh oan cho người mình yêu Đọc tác phẩm, ta có thể nhận

thấy, chính tình yêu, tình thương, tình thân đã che chở và tạo nên sứcmạnh để Maria Ivanovna và Griniov vượt qua

những khó khăn trắc trở, chính tình yêu thương đã tìm lại danh dự và sự hồisinh cho con người Qua đây ta thấy được tinh thần nhân đạo mà Puskin

đã gửi gắm vào tác phẩm

Có thể thấy, thông qua việc xây dựng không gian căn phòng với việcmiêu tả ánh sáng, sự bày trí đồ đạc trong phòng và đặc biệt là hoạt động củacon người trong những căn phòng ấy, Puskin đã đem đến cho bạn đọc nhữngcảm xúc và cái nhìn chủ quan về cuộc sống và con người Nga hồn hậu, thậtthà

1.1.2 Không gian thiên nhiên

Bức tranh thiên nhiên bốn mùa Nga được Puskin miêu tả rất tinh tế vớinhững cánh thảo nguyên, cánh đồng Nga rộng lớn bao la, xanh tốt; vớinhững bờ sông Nga hiền hòa chảy êm đềm và bình lặng như chính con ngườiNga luôn tràn đầy nhựa sống và mộc mạc, hiền hòa Với những nét pháchọa rất đơn giản, Puskin đã xây dựng nên kiểu không gian thiên nhiên độcđáo, mang ý nghĩa sâu sắc Trong khu vườn nơi Maria gặp đức nữ hoàng,thiên nhiên trong lành và yên tĩnh của buổi sớm mai dường như cũng chính

là vẻ đẹp tâm hồn thanh khiết của Maria - của những người phụ nữ Ngatrong sáng, dịu hiền Không gian tươi đẹp ấy đã đưa Maria đến gần hơn với

nữ hoàng, họ dường như quên đi địa vị của mình để có thể lắng nghe, chia

sẻ, Maria có thể giãi bày tất cả những điều mình đang trông mong ở nữhoàng một cách hồn nhiên, chân thành, không cầu kì câu nệ và đã đượcngười chấp nhận lời thỉnh cầu minh oan cho vị hôn thê của mình

Bên cạnh đó, không gian thiên nhiên còn mang tính dự báo với hình

tượng tuyết trắng Qua khảo sát của chúng tôi, bất cứ khi nào có sự xuất hiện

của tuyết là có sự xuất hiện của Pugatrov, của chiến tranh Ngay từ lần xuấthiện đầu tiên của Pugatrov, ta đã thấy một cơn bão tuyết lớn ập đến

trên đường đi đến nơi nhập ngũ của Griniov, chính Pugatrov đã làngười dẫn

đường hôm ấy Tiếp sau đó, khi quân phiến loạn chiếm đồn Belogorxc cũng

là một không gian trải đầy tuyết trắng Cứ mỗi lần Griniov gặp quân phiến

loạn, gặp Pugatrov là tuyết lại phủ đầy, trắng xóa, thậm chí cả đồn Belogorxcthời bình là mùa thu dịu hiền êm ả thì đến khi trở thành thôn phiến loạn,

thiên nhiên ấy cũng phủ đầy tuyết trắng Không gian thiên nhiên với hình tượng tuyết trắng là một không gian dự báo, nó trở thành một biểu tượng

trong tác phẩm về Pugatrov và quân phiến loạn

Không gian thiên nhiên trong Người con gái viên đại úy là một kiểu

không gian đặc biệt, tuy không được Puskin nhắc tới nhiều nhưng mỗi khi có

sự xuất hiện của nó thì hiệu quả nghệ thuật lại được nhà văn khai thác mộtcách triệt để và hiệu quả nhất, nó kết hợp với không gian con đường đểtạo nên những bức tranh cuộc sống Nga chân thực và hoàn thiện

*Không gian con đường

Con đường là nơi gặp gỡ, nơi xảy ra sự kiện, nơi làm quen… Con đường chạy quanh nhiều tuyến cốt truyện, gắn bó thế giới vào một khối Nó là điểm thắt chặt và hoàn thành các sự kiện [5;88] Không gian con đường là kiểu

không gian cơ bản mà Puskin là người đầu tiên đặt vào văn học Nga mô típ

con đường Có thể thấy, không gian con đường trong Người con gái viên

đại úy không được Puskin nhắc đến nhiều nhưng nó được xây dựng rất

thành công khi gắn với mỗi con đường, không gian thiên nhiên đều hiện

ra mang đến nhiều ý nghĩa sâu sắc

Những con đường xuất hiện trong Người con gái viên đại úy hầu hết là

những con đường không bằng phẳng Khi thì mịt mờ không rõ lối, khi thì gập

ghềnh khiến người ngồi trên xe ngựa có cảm giác ngồi trên một con

thuyền mà ở đó sóng biển động mạnh, khi thì lại dốc đứng,… Không gian con

đường trong tác phẩm cũng chính là sự lựa chọn con đường đời của nhânvật.

Con đường xuất hiện đầu tiên trong tác phẩm là một “cái ngõ bẩn thỉu”

trong khu trọ ở Ximbirxc trên đường Griniov đi nhập ngũ Tiếp đến là con

đường phủ đầy tuyết: Khắp nơi tuyết phủ trắng xóa Mặt trời đã lặn Chiếc xe

đi theo một con đường nhỏ hẹp, hay nói đúng hơn là đi theo một cái vết lờ

mờ do những chiếc xe trượt tuyết của nông dân để lại [7;401] Không gian

con đường xuất hiện sau cảnh thiên nhiên mênh mông bát ngát của cánhđồng thể hiện sự mông lung vô định trên chính con đường đời của nhân vật.Puskin đã đặt nhân vật vào hoàn cảnh này để tạo giá đỡ cho sự xuất hiện củangười dẫn đường trong trận bão tuyết Trận bão tuyết đổ xuống đã khiếnmọi thứ xung quanh chỉ còn là một màu trắng xóa, đường đi không còn khiếnchiếc xe ngựa của Griniov kẹt lại Đến lúc này, nhân vật đã mất hoàn toànphương hướng, đang mắc kẹt trong sự vô định của cuộc đời, chỉ khi có sựxuất hiện của Pugatrov, con đường đi của nhân vật mới được mở ra Tuy con

đường đi ấy gập ghềnh, khó đi: khi thì leo lên một gò đất, khi thì tụt xuống

một chỗ lõm, nghiêng sang bên này, lắc sang bên kia khiến cho người trên xe

cứ như ngồi trên một chiếc thuyền đi giữa biển động vậy [7;405] nhưng sau

cùng nó vẫn đưa nhân vật đến một nơi chốn yên bình sau giông bão.Người ân nhân cứu anh thoát khỏi nơi mịt mù tắm tối cũng là người cứu anh

ra khỏi những lầm lạc, ngộ nhận Người dẫn đường cho anh trong cơn bãotuyết cũng là “người dẫn đường” cho tinh thần của anh

Những con đường Griniov đi còn là những con đường dốc đứng,

hiểm trở: Con đường men theo bờ sông Iaich dốc đứng [7;415], hay khi

ra đấu kiếm cùng Svabrin bên bờ sông cũng vậy: Chúng tôi im lặng bước đi.

Men theo một con đường mòn dốc thẳng [7;436].

Những con đường ấy cũng chính là con đường đời của Grininov, cũnggập ghềnh, nguy hiểm vây quanh, có những khi con đường ấy mịt mù

không có lối Tuy nhiên nếu bạn đọc để ý, cứ mỗi khi Griniov tiến đến gầnPugatrov

hơn, con đường ấy lại dễ đi hơn đôi chút Đó là con đường trong trậnbão tuyết chúng tôi đã nói ở trên, Griniov và những người xà ích đang mấtđịnh hướng thì Pugatrov xuất hiện dẫn đường cho họ đi, hay đó là con

đường mà Griniov quay trở lại để cứu lấy người con gái đáng thương: Con

đường thẳng tắp phủ tuyết trắng xóa; nhưng khắp thảo nguyên đều thấy có những vết chân ngựa: hễ tuyết rơi phủ kín các vết chân ngày hôm trước thì hôm sau lại có những vết chân mới [7;505] Liệu Puskin đang muốn ngụ ý

điều gì? Phải chăng đây là con đường đi đến sự bao dung, đi đến nơi cótình thương yêu, chở che nên mới luôn dễ dàng hơn như vậy

Bằng việc xây dựng không gian thiên nhiên kết hợp với không gian conđường, Puskin đã xây dựng nên kiểu không gian mang ý nghĩa nhân văn,nhân đạo sâu sắc Con đường xuất hiện trong không gian thiên nhiênkhông chỉ là con đường đời nhân vật mà những bão tố thiên nhiên cũngtượng trưng cho bão tố cuộc đời nhân vật, con đường xuất hiện còn là sựlựa chọn hướng đi trong những bước ngoặt cuộc đời ấy

1.1.3 Không gian chiến trận

Người con gái viên đại úy là một tiểu thuyết lịch sử, viết về cuộc khởi

nghĩa nông dân “long trời lở đất” ở Nga (1773-1775) do Emelien Pugatrovcầm đầu Chính vì vậy, không gian chiến trận là một kiểu không gian đóngvai trò quan yếu đối với tác phẩm Đến với kiểu không gian này, bạn đọc sẽđược chứng kiến lịch sử một cách rất chân thực và nhân văn, thể hiệnlòng yêu nước chân chính cách mạng và chủ nghĩa nhân đạo cao cả củaPuskin

Trước tiên phải kể đến cuộc đấu kiếm giữa Griniov với Svabrin bên bờsông Cuộc đấu kiếm chỉ mang lý do cá nhân nhưng đó là minh chứng về việcbảo vệ lẽ phải, bảo vệ chính kiến của bản thân Griniov Cuộc đấu kiếm khiến

Griniov bị thương nặng nhưng đã một phần thể hiện con người chính trực,ngoan cường của anh, không thể khuất phục trước những điều nhỏ nhen,ích

kỷ và ti tiện Cuộc đấu kiếm đó cũng là đòn bẩy để Griniov trở nên dũng cảmhơn, kiên cường đương đầu với những khó khăn mà mình gặp phải khi quânphiến loạn đánh đồn Belogorxc.

Cuộc chiến với quân phiến loạn tại đồn Belogorxc diễn ra trong khôngkhí vô cùng căng thẳng Ta có thể thấy, Puskin đã sử dụng bút pháp hiện thựcmột cách rất tinh tế, có xen lẫn âm hưởng sử thi Một hiện thực trong không

gian chiến trận mà ta bắt gặp trong Người con gái viên đại úy chính là sự chia

ly, đau thương mất mát, hơn hết là sự chống cự yếu ớt trước quân phiếnloạn của quân lính Nga hoàng Những người lãnh đạo thì luôn một lòng

trung thành với lời tuyên thệ, dốc toàn tâm ý vào trận đánh: Cơ nguy trước

mắt đã làm cho người chiến sĩ già trở nên linh hoạt lạ lùng [7;464] Khi quân

phiến loạn chuẩn bị tấn công:

Quân phiến loạn đang phi ngựa quanh chủ tướng bỗng bắt đầu xuống ngựa Ông đồn trưởng nói:

- Bây giờ giữ cho vững nhé, bọn chúng sắp xung phong đấy.

- Thôi bây giờ hãy mở cổng ra, đánh trống trận lên Anh em ơi! Tiến lên xuất kích, theo tôi!

Ông đồn trưởng, Ivan Ignatovich và tôi nhoáng một cái đã lao ra ngoài lũy đồn; nhưng quân lính vẫn trù trừ đứng yên không nhúc nhích [7;467,468].

Khi quân phiến loạn đã chiếm được đồn, người dân thì tán thưởng,mang muối và bánh mì đến biếu quân giặc, quân lính thì bị khuất phụctrước giá treo cổ Với những chi tiết này, Puskin đã cho người đọc nhận

ra một hiện thực về cuộc sống, về nhân dân Nga thế kỷ XVIII, cho thấy tínhdân chủ trong nhân dân Nga, cho thấy lý tưởng tự do chính trị không

tách rời việc giải phóng nông dân Pugatrov đã làm được điều đó, đã giải

phóng nông dân khỏi cuộc sống dưới chế độ chuyên chế, chế độ nông nônên nhân dân đã đi theo và chống lại Nga hoàng.

Bên cạnh hiện thực ấy, vẫn còn đọng lại những âm hưởng sử thihào hùng của lòng trung thành và dũng cảm của những người lính Nga thựcthụ, những người “quyết tử cho tổ quốc quyết sinh” Đứng trước giá treo

cổ, khi cái chết đã cận kề những con người ấy vẫn nêu cao tinh thần, nêucao danh dự, không ngại đương đầu với cái chết:

- Mày không phải là vua của tao, mày là đồ trộm cướp và giặc cỏ, mày

đã nghe ra chưa?

Và những con người ấy chính là những tấm gương để thế hệ sausoi mình và noi theo Cho dù cuộc chiến đã cướp đi sinh mạng của họ,khiến tổ ấm không thể sum vầy nhưng họ vẫn là những con người chiếnthắng, chiến thắng bởi chính lòng trung thành, trọng danh dự và sự dũngcảm của bản thân Ivan Cuzmich, Ivan Ignatovich không những thể hiện đượctinh thần của những người lính Nga thực thụ mà còn là sự tôn vinh củaPuskin đối với những người đã quyết tâm sống chết vì sự bình yên của Tổquốc

Tuy nhiên, trong không gian của cuộc chiến ấy, Griniov xuất hiện giống

như một con người thừa Tuy rằng một mực đi theo nữ hoàng nhưng dường

như Griniov có chút do dự, vẫn nhận những ưu đãi của Pugatrov dành chomình mà không theo, hướng lý tưởng của mình theo quân đội của triều đìnhnhưng hầu hết những việc anh làm chỉ vì một việc anh cho là quan trọng hơnhết, đó là tình yêu, là người con gái đáng thương - Maria Ivanovna Cóthể thấy sự có mặt của Griniov đối với cả hai bên đều không có hại màcũng không có lợi Griniov chỉ làm những việc mình thấy cần thiết, giữa cuộcchiến tranh ấy anh hoàn toàn hướng trái tim về phía người con gái mình yêunhưng lý trí lại hướng anh đến cuộc chiến để làm trọn nghĩa vụ của mộtngười quý tộc hết mình vì lời tuyên thệ Sự mâu thuẫn giữa con người cá

nhân và con người nghĩa vụ đã khiến Griniov giày vò trăn trở Lúc chạmtrán với quân khởi nghĩa, anh tỏ ra dũng cảm, trung thành với lời thề cótính chất quý tộc

của mình Trong mọi hoàn cảnh anh vẫn là người trọng danh dự, dũngcảm, có tình yêu sâu sắc, chân thật, và anh vẫn là đứa con của giai cấp quýtộc với những định kiến của nó mặc dù nguyên tắc trọng danh dự thời trẻcủa anh thực tế đã bị phá bỏ mặc dù anh vẫn giữ nguyên quan niệm là chốngPugatrov đến cùng Khi sắp bị treo cổ, anh định toan hô những lời như đại úyIvan Cuzmich Nhưng lúc Pugatrov tha chết cho anh và bảo anh hôn tay

hắn thì anh từ chối và nói rằng: “tôi đã tuyên thệ với Nga hoàng” Xét kĩ ra

thì đây là thời thề vì danh dự cá nhân chứ không phải là một sự trungthành tuyệt đối, sẵn sàng chết để bảo vệ Nga hoàng Lời nói này thể hiện anh

là một con người có tinh thần chiến đấu không tốt và lòng trung thành đốivới Nga hoàng chưa cao Việc anh xin đem binh đi chiếm đồn cũng khôngphải là việc phục thù để lập chiến công mà thực chất đó là để bảo vệ tình yêucủa anh với Masa

1.1.4 Không gian tâm lý

Không gian tâm lý là không gian xuất hiện bên trong nhân vật, thườnggắn với hồi ức, tưởng tượng, giấc mơ… Đây là không gian đặc biệt mang cảmquan đời sống của nhà văn Không gian này mang đậm dấu ấn trạng thái tinhthần, đạo đức, tính cách, số phận của từng nhân vật cụ thể, những sắcthái biểu hiện của không gian ngoại cảnh thường được khúc xạ qua lăng kínhchủ quan, qua thế giới nội tâm nhân vật Nhân vật tách mình ra khỏi khônggian thực để trở về với không gian quá khứ, không gian tâm tưởng Khônggian tâm lý mang tính hướng nội có vai trò thúc đẩy tình cảm, cảm xúc củanhân

vật

Không gian tâm lý trong Người con gái viên đại úy là kiểu không gian

tiêu biểu, xuất hiện với tần suất dày đặc Trong dòng hồi tưởng của nhân vật

tôi, nó được Puskin xây dựng rất tinh tế và linh hoạt Không gian tâm lý được

thể hiện rõ nét qua những dòng suy nghĩ, tưởng tượng của Griniov.Thông

qua không gian tâm lý của nhân vật Griniov, Puskin còn xây dựng nên những nét tính cách riêng của từng nhân vật trong tác phẩm.

Không gian tâm lý xuất hiện khi nhân vật suy nghĩ, tưởng tượng hay dựcảm về những điều sắp xảy ra Đó là tâm trạng của người mẹ khi sắp phải xa

con: Nghĩ đến lúc sắp phải xa tôi, mẹ tôi xúc động đến nỗi buột tay đánh rơi

cái thìa vào trong nồi mứt [7;391] còn cậu con trai thì hân hoan tột độ: Trong trí óc tôi, tòng ngũ có nghĩa là được sống tự do, tha hồ vui chơi ở Peterburg Tôi tưởng tượng mình được làm sĩ quan cân vệ mà mừng quýnh lên; theo ý tôi thì đó quả là một điều diễm phúc tuyệt trần rồi vậy [7;391,392] Khi nghe

tin mình sắp nhập ngũ, Griniov mừng vui là thế, háo hức là thế, nhưngtrên đường đi đến đồn ải - điểm đến mà anh không hề mong muốn thì

Tôi đắm mình vào những ý nghĩ miên man, phần lớn là buồn bã Cuộc sống ở đồn ải ít có điều khiến tôi hứng thú Tôi cố hình dung xem đại úy Mironov, thủ trưởng tương lai của tôi là người như thế nào Tôi tưởng tượng đó là một ông già nghiêm khắc, bẳn tính, ngoài nhiệm vụ ra không còn biết gì nữa động một tí là ra lệnh phạt giam, bắt ăn bánh mì không với nước lã [7;415].

Những suy nghĩ này không phải tự nhiên mà có, bởi lẽ chính cha Griniov cũng

đã từng là một người lính, một người lính đã từng sống và chiến đấu tạichiến trường, một người lính nghiêm khắc và kỉ luật, trọng danh dự, trọngchính nghĩa theo đúng nguyên tắc của người quý tộc Chính những suy nghĩ

ấy đã ám ảnh Griniov, cản trở anh hòa nhập với mọi người nơi đồn ải Tuynhiên, khi đã quen với cuộc sống ấy, anh lại thấy nó thật đẹp, có cảm tình với

cả cảnh và người, đặc biệt là nàng Maria Cũng vì bài thơ anh viết về nàng màcuộc đấu kiếm giữa anh và Svabrin được thỏa thuận, bởi những lời nói xúcphạm và thất lễ của Svabrin Sự thỏa thuận về cuộc đấu kiếm đã khiến tình

cảm của Griniov đối với Maria càng thêm sâu nặng: Tối hôm đó tôi thấy cần

âu yếm và dịu dàng Tôi thấy quyến luyến Maria Ivanovna hơn mọi hôm.

Cuộc đấu kiếm

sắp diễn ra khiến Griniov có những suy nghĩ khác hơn về Maria: Nghĩ rằng có

lẽ đây là lần cuối cùng tôi được gặp nàng, tôi thấy nàng có thêm một cái gì làm cho tôi rất cảm động [7;430].

Không gian tâm lý còn được thể hiện qua những cảm xúc, tình cảm củanhân vật Khi nhận được tin mình sẽ nhập ngũ nhưng không phải ở

Peterburg- nơi Griniov được ghi tên làm quân cận vệ, lòng tò mò cứ day dứt khiến anh đứng ngồi không yên Trên đường đi nhập ngũ, những gì Griniov

nhìn thấy, bắt gặp hầu hết đều mang theo cả tâm trạng của nhân vật - đó là

buồn, chán… Cảm xúc, tình cảm của nhân vật còn được thể hiện khi Griniov

thua bạc, đã nặng lời với bác Xavelich: Tôi thấy ái ngại cho ông già đáng

thương những tôi lại muốn tháo cũi sổ lồng, và chứng tỏ rằng mình không phải đứa trẻ con Tôi rời Ximbirxc lặng thinh hối hận, không buồn chào ông thầy dạy “đời lính” nọ và tin rằng không bao giờ còn gặp lại ông ta nữa

[7;399] Đặc biệt là tâm trạng của nhân vật Griniov khi cảm nhận cảm giáccủa tình yêu trước những nguy nan trong trận chiến, khi thì lo lắng cho sốphận của người con gái mong manh yếu đuối không biết nàng đã đi khỏi đồntránh nạn được chưa Trong trận chiến ấy, người con gái yếu đuối ấy cần

được sự chở che của Griniov, anh đã cảm nhận được điều đó: Tôi bất giác

siết chặt chuôi kiếm, tôi nhớ rằng hôm qua chính tay nàng đã trao kiếm cho tôi, dường như để tôi bảo vệ nàng Tim tôi nóng bừng Tôi tưởng tượng mình là trang kỵ sĩ của nàng Tôi khao khát được chứng tỏ rằng tôi xứng đáng với lòng tin cậy của nàng và nóng lòng chờ phút quyết liệt [7;465] Qua

đây ta có thể thấy những suy nghĩ, tưởng tượng của nhân vật dường nhưđều mang tính dự cảm về cuộc đời của mình, nhân vật tự nhận thức đượctrách nhiệm của mình trước cuộc đời và cả trong số phận của người khác -những người cần đến sự chở che, bao bọc của mình