Cốt truyện phiêu lưu trong chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của buratino (2017)

Khi nói về các tác phẩm dành cho văn học thiếu nhi Nga nói chung, Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của Buratino nói riêng, nhà giáo ưu tú Vũ Thế Khôi từng nhận định: “Biết bao cậu b

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN 

ĐÀO THỊ THỦY

CỐT TRUYỆN PHIÊU LƯU TRONG

CHIẾC CHÌA KHÓA VÀNG HAY CHUYỆN LI KÌ CỦA BURATINO CỦA

A.TÔNXTÔI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học

TS LÊ THỊ THU HIỀN

HÀ NỘI - 2017

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo

TS Lê thị Thu Hiền – người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, chỉ bảo tận tình

để tôi hoàn thành khóa luận này

Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn,đặc biệt là các thầy cô trong tổ Văn học nước ngoài và các bạn sinh viên trongnhóm khóa luận đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận

Khóa luận được viết bằng niềm yêu thích đặc biệt với vấn đề nghiêncứu, người viết đã có những cố gắng tìm tòi, song chắc chắn sẽ không tránhkhỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp củathầy cô và các bạn để khóa luận hoàn thiện hơn

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 03 năm 2017

Sinh viên thực hiện

Đào Thị Thủy

LỜI CAM ĐOAN.

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôidưới sự hướng dẫn của TS Lê Thị Thu Hiền các kết quả trong khóa luận làtrung thực, có xuất xứ rõ ràng và chưa từng công bố trong tất cả các nghiêncứu nào khác

Hà Nội, tháng03 năm 2017

Sinh viên thực hiện

Đào Thị Thủy

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, giới thuyết khái niệm 6

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Bố cục khóa luận 9

NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1: BIẾN CỐ VÀ KHÔNG GIAN PHIÊU LƯU TRONG CHIẾC CHÌA KHÓA VÀNG HAY CHUYỆN LI KÌ CỦA BURATINO 10

1.1 Biến cố 20

1.1.1 Biến cố ngẫu nhiên - tất nhiên 10

1.1.2 Biến cố chủ động - bị động 15

1.2 Không gian phiêu lưu 20

1.2.1 Không gian gia đình 21

1.2.2 Không gian con đường 10

1.2.3 Không gian ao hồ 27

1.2.4 Không gian khu rừng 30

CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT PHIÊU LƯU TRONG CHIẾC CHÌA KHÓA VÀNG HAY CHUYỆN LI KÌ CỦA BURATINO 34

2.1 Nhân vật hành động 35

2.2 Nhân vật trợ giúp 45

2.3 Nhân vật cản trở 49

2.4 Mục đích phiêu lưu của nhân vật……… 53

KẾT LUẬN 58 TÀI LIỆU THAM KHẢO

ấy đã góp phần đưa văn học Nga lên đỉnh cao, trở thành một trong những nềnvăn học tiên tiến nhất nhân loại.

Tiểu thuyết là thể loại làm nên tên tuổi của A.Tônxtôi Con đường đau

khổ và Piốt đệ Nhất được coi là hai bộ tiểu thuyết kinh điển, hai tác phẩm lỗi

lạc và là thành tựu cao nhất trong cuộc đời cầm bút của A.Tônxtôi Không chỉ

là tác giả của những bộ tiểu thuyết kiệt xuất, A.Tônxtôi còn là tác giả củanhiều tập truyện ngắn , những vở kịch, kí sự có ảnh hưởng không nhỏ khôngnhững đối với các nhà văn Nga mà còn đối với nhiều nhà văn, nhà triết học,nhà hoạt động tư tưởng trên Thế giới sau này

Sinh ra và lớn lên tại một vùng quê nông thôn, bạn bè là những bầy trẻnông thôn, những con ngựa, thảo nguyên tràn đầy cây vĩ mâu, nơi đó chỉ cónhững gò vấp mấp mô, phá vỡ đường chân trời đơn điệu A.Tônxtôi sống vớituổi thơ đầy đơn độc, tẻ nhạt chính điều đó đã khơi dậy trong ông tính mơmộng Ông luôn quan tâm đến những truyền thuyết, những cổ tích, những bài

ca dân gian bởi nó gắn bó với bao cảm xúc, bao ấn tượng của mình về nhữngngày thơ ấu sống ở nông thôn Vì vậy A.Tônxtôi rất quan tâm đến trẻ em và

cũng dành khá nhiều sáng tác của mình cho các em nhỏ Những truyện ngắn,truyện cổ tích, truyện phiêu lưu của A.Tônxtôi giản dị, dễ hiểu, được trẻ emhết sức yêu thích.

Truyện phiêu lưu của A.Tônxtôi đã được bạn đọc nhỏ tuổi Việt Namđón nhận một cách rất nồng nhiệt, say sưa Với con trẻ, các cuộc phiêu lưu làmột đề tài đầy hấp dẫn Hầu như em bé nào cũng mong ước mình được trảiqua những giây phút thú vị và mạo hiểm để được khám phá những bí mật của

thế giới, được học hỏi và trải nghiệm bản thân Có lẽ vì thế cuốn sách Chiếc

chìa khóa vàng hay truyện ly kỳ của Buratinô của A.Tôn-xtôi “mê hoặc” được

rất nhiều thế hệ các em thiếu nhi Bước vào cuốn sách này, các bạn nhỏ thực

sự cảm thấy hồi hộp, lạ lùng, hào hứng và phấn khích khi được dõi theo từngbước đi của chú bé người gỗ đáng yêu Buratinô trước sự truy đuổi của cáiác… Cuốn sách này sẽ đưa các em nhỏ vào một chuyến phiêu lưu kì thú của

chú bé người gỗ Buratinô Chiếc chìa khóa vàng hay truyện ly kỳ của

Buratinô hẳn sẽ là một món quà tuyệt vời dành cho các bạn nhỏ Những tình

tiết li kỳ, những bài học nhẹ nhàng về lòng nhân ái, dũng cảm và đặc biệt câuchuyện sẽ kích thích sự sáng tạo tuyệt vời, khơi dậy trí tưởng tượng, lòng yêucuộc sống Những bài học có giá trị thiết thực được rút ra không chỉ góp phầnnâng cao nhận thức, bồi dưỡng tư tưởng mà còn hướng các em đến với cáiđẹp, cái thiện Từ đó, các em có ý thức vươn lên tự hoàn thiện mình

Ở Việt Nam hiện nay, A.Tônxtôi là một tác giả còn khá mới với bạnđọc Các tác phẩm dịch ra tiếng Việt của ông còn chưa nhiều và trong chươngtrình học chúng ta cũng chỉ biết đến tên ông mà chưa đi sâu vào tìm hiểuphong cách nghệ thuật của tác giả như các tác giả cùng thời khác: A.M.Gorki,M.A.Sôlôkhôp… trong khi đó, đây là một tác giả có khá nhiều đóng góp chovăn học Nga

Tất cả những lí do trên khiến chúng tôi tìm đến với đề tài: “cốt truyện

phiêu lưu trong Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của Buratino” để

Thời gian đầu trên con đường văn chương nghệ thuật A.Tônxtôi có một

số bài đăng trên tạp chí Năm 1907, ra đời tập thơ đầu tiên – tập Trữ tình với

số lượng ít ỏi có 500 bản Đó chỉ là, như chính tác giả nhận định trong bảntiểu sử tự thuật sau này đó là một cuốn sách bắt chước người khác, ấu trĩ, kémcỏi Trong một thời gian rất ngắn ông đã nhận ra mình đi “nhầm đường” Vậy

là cây bút trẻ chủ động tìm đến một số hiệu sách ở Pêtécbua mua lại tất cả sốsách mà các cửa hiệu ở đó chưa bán hết để đem về đốt Từ đó A.Tônxtôichuyển hướng sang văn xuôi và thực tế chứng minh rằng sự lựa chọn này củaông là chính xác

Những tác phẩm hiện thực của A.Tônxtôi được M.Gorki chú ý ngay,nhà văn vô sản hân hoan thấy xuất hiện thêm một tài năng nghệ thuật mới, cóchiều hướng phát triển tốt Đánh giá tập truyện ngắn đầu tiên của A.Tônxtôi,năm 1910 trong một lá thư gửi bạn M.Goriki viết: “Anh hãy chú ý đến nhữngcuốn sách của Alêchxây Tônxtôi – những quyển sách của anh ấy tập hợptrong một cuốn, đọc càng thấy hay hơn Hứa hẹn trở thành một nhà văn lớn,xuất sắc” [8,tr.138]

Báo Pravđa của Đảng (số ra ngày 26.1.1914) trong bài Sự hồi sinh của

chủ nghĩa hiện thực cũng đánh giá cao cảm hứng sáng tác của A.Tônxtôi

“Trong văn học nghệ thuật của chúng ta hiện nay nổi bật lên khuynh hướngngả về chủ nghĩa hiện thực Số những nhà văn miêu tả “cuộc sống trần tục”đông hơn nhiều so với những năm trước đây M.Gorki, Bá tước A.Tônxtôi,Bunhin, Smêlep Xursusep và nhiều người khác, trong những tác phẩm củamình miêu tả không phải “những chân trời huyền thoại” hay “những huyền bíthần kì”, mà cuộc đời Nga đích thực với rất nhiều chuyện kinh khủng, với tất

cả tính chất hủ lậu hàng ngày của nó”

Con đường sáng tác của A.Tônxtôi gặp đầy khó khăn, gian nan Nhưngchính điều đó đã thúc đẩy ông càng có niềm say mê hơn với văn chương nghệ

thuật Cuốn tiểu thuyết được coi là kinh điển của A.Tônxtôi Con đường đau

khổ (1921 – 1940) được sáng tác trong hơn 20 năm đã đưa tên tuổi của ông

đến với bạn đọc Nga Với Con đường đau khổ, năm 1943 A.Tônxtôi đã nhận

được giải thưởng Stalin Lunasacxki gọi bộ tiểu thuyết – sử thi của ông là

“bức tranh toàn cảnh chuyển động” của nước Nga trong 40 năm trước Cách

mạng tháng Mười Con đường đau khổ được chuyển thể thành một bộ phim

tâm lý – lịch sử của đạo diễn Vasily Ordynsky Bộ phim sản xuất từ năm

1974 – 1977 và ra mắt trong năm 1977 để kỉ niệm 60 năm Cách mạng thángMười Nga (7/11/1917 - 7/11/1977)

Khi vĩnh biệt A.Tônxtôi, ngày 23/11/1945 trong cáo phó về sự tổn thất

to lớn này của văn học Xô Viết, Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản

và Chính phủ Liên Xô trước đây trân trọng biểu dương A.Tônxtôi là “nhà vănNga lỗi lạc, nhà nghệ sĩ ngôn từ tài năng, nhà ái quốc nồng nhiệt”

Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của Buratino là một câu chuyện

cổ tích hay dành cho các bạn thiếu nhi Tác phẩm nói về cuộc phiêu lưu kìthú, đầy mạo hiểm nhưng cũng không kém phần hấp dẫn của cậu bé nguời gỗ

Buratino đến với thế giới bên ngoài Từ một cậu bé nghịch ngợm, ươngbướng và có phần ích kỉ Buratino sau hành trình phiêu lưu của mình dườngnhư đã trở thành một con người khác, trở thành một người dũng cảm, quyết

đoán và biết hi sinh cùng bạn bè Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của

Buratino hứa hẹn sẽ đem đến cho các bạn nhỏ một câu chuyện li kì, kịch tính,

đầy hấp dẫn

Khi nói về các tác phẩm dành cho văn học thiếu nhi Nga nói chung,

Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của Buratino nói riêng, nhà giáo ưu tú

Vũ Thế Khôi từng nhận định: “Biết bao cậu bé cô bé ở nước ta đã lớn lênthành người với những cuốn sách gối đầu giường dạy cho họ biết sống thẳngngay, biết đường thương yêu, biết đường căm ghét, biết vương vấn tới lítưởng nhân văn cao cả” [1]

Ở Việt Nam, một số truyện ngắn của A.Tônxtôi đã được dịch ra tiếng

Việt tuy nhiên không nhiều Với Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của

Buratino thì tên tuổi của A.Tônxtôi đã đến với độc giả Việt Nam đặc biệt là

các bạn nhỏ Nó được coi là một tác phẩm thuộc dạng kinh điển và trở thànhsách tái bản hàng năm trên các đầu sách, nhà xuất bản Việt Nam

Có một thực tế là ở Việt Nam có rất ít công trình nghiên cứu về tác giảA.Tônxtôi đặc biệt là phong cách nghệ thuật của nhà văn, dù ông là một nhàvăn nổi tiếng của văn học Nga Truyện phiêu lưu của A.Tônxtôi mặc dù cóảnh hưởng lớn đến tư tưởng, tình cảm và sự phát triển nhận thức của trẻ nhỏ.Tuy nhiên, nghiên cứu về nó thì chúng tôi lại gần như chưa thấy xuất hiệncông trình, bài viết nào

Nghiên cứu về cốt truyện phiêu lưu trong Chiếc chìa khóa vàng hay

chuyện li kỳ của Buratino là một đề tài khá mới mẻ và lí thú nhưng cũng

không đơn giản

Tôi chọn đề tài này làm khóa luận tốt nghiệp với mong muốn bước đầukhám phá được cốt truyện phiêu lưu trong tác phẩm này của nhà vănA.Tônxtôi.

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của chúng tôi khi triển khai đề tài này là làm sáng

tỏ cốt truyện phiêu lưu trong tác phẩm Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì

của Buratino Từ đó với mong muốn đưa ra một cách nhìn để nghiên cứu cốt

truyện phiêu lưu Để thực hiện được mục đích nghiên cứu trên, chúng tôi đề

ra các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

− Tìm hiểu về các biến cố và các kiểu không gian phiêu lưu có trong tácphẩm

− Tìm hiểu về nhân vật phiêu lưu trong tác phẩm

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, giới thuyết khái niệm.

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của khóa luận là vấn đề cốt truyện phiêu

lưu trong tác phẩm Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của Buratino của

A.Tônxtôi

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận là tác phẩm Chiếc chìa khóa vàng

hay chuyện li kì của Buratino của A.Tônxtôi (Đỗ Đức Hiển dịch), Nxb Kim

Đồng, 2015

4.3 Giới thuyết khái niệm

4.3.1 Các quan niệm về cốt truyện

Tác phẩm nghệ thuật là sản phẩm tinh thần, là kết quả của quá trình laođộng nghệ thuật, sáng tạo của người nghệ sĩ Nếu nhắc đến thơ, bạn đọc chủyếu nhấn mạnh đến yếu tố cảm xúc trữ tình thì khi nói đến tác phẩm tự sự,chúng ta lại nhắc đến một thành phần có vai trò cự kì quan trọng đó là cốt

truyện Cốt truyện là “cái khung” để đỡ cho toàn bộ tòa nhà nghệ thuật ngôn

từ đứng vững Từ thế kỉ XIX trở về trước, nhà văn khi bắt tay vào kể câuchuyện là lúc anh ta có một cốt truyện độc đáo Sang đến thế kỉ XX, vai tròcủa cốt truyện có xu hướng giảm đi Nhưng cho đến nay, nhiều nhà nghiêncứu, phê bình văn học vẫn khẳng định: cốt truyện có vai trò quan trọng, quacốt truyện nhà văn thể hiện những xung đột đời sống, mối quan hệ qua lạigiữa các tính cách trong một hoàn cảnh xã hội nhất định, từ đó bộc lộ chủ đề,

tư tưởng tác phẩm

Khái niệm cốt truyện được rất nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn họcquan tâm Qua tìm hiểu một số sách lí luận văn học, từ điển…chúng tôi xinđưa ra một số khái niệm về cốt truyện như sau:

Trong cuốn Dẫn luận thi pháp học – GS Trần Đình Sử cho rằng: “cốt

truyện thường được hiểu là hệ thống các sự kiện chính, cơ bản dùng để biểuhiện tính cách và phản ánh mâu thuẫn, xung đột xã hội” [14, tr.132]

Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt thì: “cốt truyện là hệ thống sự kiện là

nòng cốt cho sự diễn biến của mối quan hệ và sự phát triển tính cách của nhânvật trong tác phẩm văn học tự sự” [10, tr.213]

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học cốt truyện được hiểu là “sự phát

triển hành động, tiến trình các sự việc, các biến cố trong tác phẩm tự sự vàkịch, đôi khi cả trong tác phẩm trữ tình” [2, tr.13]

Còn Từ điển thuật ngữ văn học thì cốt truyện là “hệ thống sự kiện cụ

thể được tổ chức theo yêu cầu, tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thànhmột bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm vănhọc thuộc các loại tự sự và kịch” [9, tr.88]

Trong cuốn Bàn về văn học của Gorki đã khẳng định: “vai trò của cốt

truyện là những mối liên hệ, những mâu thuẫn, những thiện cảm và ác cảm,

nói chung là những mối quan hệ qua lại của con người lịch sử phát triển và tổchức của tính cách này hay tính cách khác” [7, tr.196].

Ở cuốn Dẫn luận nghiên cứu văn học G.N.Pôpêlôp đã khẳng định “Các

cốt truyện được hình thành chủ yếu là nhờ các hành động của các nhân vật”[12,tr.233]

Lê Huy Bắc đã phân biệt truyện (và đã story) và cốt truyện (plot) và đãđưa ra khái niệm: “cốt truyện là sự sắp xếp thẩm mĩ, không tuân theo trật tựbiên niên của sự kiện và quan hệ nhân quả nghiêm ngặt, thống nhất theo ý đồchủ quan của người kể về những sự kiện của một câu chuyện nào đó, nhằmmục đích nêu bật được tư tưởng, chủ đề và tạo sức hấp dẫn tối đa tới ngườiđọc” [5, tr.34]

4.3.2 Các quan niệm về cốt truyện phiêu lưu

Bàn về vấn đề cốt truyện phiêu lưu, có rất nhiều ý kiến khác nhau củacác học giả, nhà nghiên cứu, phê bình

M.Bakhtin trong Những vấn đề thi pháp Dostoievsky cho rằng bản chất

của cốt truyện phiêu lưu: “không dựa vào chỗ nhân vật là ai, nó có địa vị nhưthế nào trong cuộc sống, mà đúng hơn dựa vào chỗ nó không phải như nóđang như thế, điều này không bị định trước, bất ngờ xét từ quan điểm của bất

cứ hiện tại và hiện hữu nào Cốt truyện phiêu lưu không dựa vào những hoàncảnh hiện hữu và ổn định – các hoàn cảnh gia đình, xã hội, tiểu sử, nó pháttriển bất chấp các hoàn cảnh ấy Hoàn cảnh phiêu lưu là hoàn cảnh mà bất cứngười nào với tư cách là con người thì đều có thể lâm vào Hơn nữa cốttruyện phiêu lưu sử dụng bất cứ sự định vị xã hội cố định nào không phải với

tư cách một hình thức đời sống đã hoàn tất, mà với tư cách “hoàn cảnh” Theonghĩa này cốt truyện phiêu lưu mang tính người sâu sắc, mọi thiết chế, chếđịnh xã hội, văn hóa, mọi đẳng cấp, mọi quan hệ gia đình – tất cả chỉ là nhữnghoàn cảnh mà con người muôn thuở và lúc nào cũng có thể lâm vào Tự bảo

tồn khát vọng giành chiến thắng, tham vọng chiếm hữu, tình yêu nhục thể,những – những nhiệm vụ do bản chất người muôn thuở đó quy định, quyếtđịnh cốt truyện phiêu lưu” [3, tr99].

Trần Đình Sử cũng cho rằng “sức hấp dẫn lớn của cốt truyện phiêu lưuđược tạo bởi các yếu tố ngẫu nhiên, bất ngờ và chính điều này làm cho truyện

có sức hút lớn đối với người đọc” [13, tr 55]

Như vậy các nhà nghiên cứu phê bình khi bàn về cốt truyện phiêu lưu

đã đề cập đến rất nhiều vấn đề, trong đó có những điểm chung trong quanđiểm nhìn nhận như một sự thống nhất về đặc điểm của cốt truyện phiêu lưu

Đó là nhìn cốt truyện từ phương diện nhân vật, sự kiện Nhân vật phiêu lưu lànhân vật chính có cá tính mạnh mẽ, đam mê khám phá Sự kiện trong cốttruyện phiêu lưu là những sự kiện li kì, hấp dẫn và chứa đầy sự ngẫu nhiên,không đoán định trước được Đây cũng chính là cơ sở tạo nên những đặc sắctrong kết cấu cốt truyện phiêu lưu mà trong khóa luận của mình chúng tôi kếthừa

5 Phương pháp nghiên cứu

Ở đề tài này chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu như:phương pháp thống kê; phương pháp so sánh, tổng hợp; phương pháp khảosát, phân tích

6 Bố cục khóa luận

Khóa luận ngoài phần Mở đầu và phần Kết luận, phần Nội dung đượctriển khai trong hai chương:

Chương 1: Biến cố và không gian phiêu lưu trong Chiếc chì khóa vàng hay

chuyện li kì của Buratino.

Chương 2: Nhân vật phiêu lưu trong Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì

của Buratino.

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: BIẾN CỐ VÀ KHÔNG GIAN PHIÊU LƯU TRONG

CHIẾC CHÌA KHÓA VÀNG HAY CHUYỆN LI KÌ CỦA BURATINO.

1.1 Biến cố

Trong văn tự sự, biến cố thường giữ vai trò quan trọng trong việc thúc

đẩy cốt truyện phát triển Lý luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên, chương

IV: Cốt truyện và Kết cấu, các nhà khoa học nghiên cứu cho rằng “chất liệu

cơ bản, đơn vị cơ bản của cốt truyện chính là sự kiện – đó là những việc cóảnh hưởng và tác động đáng kể đến số phận và tính cách nhân vật Những sựkiện lớn, có thể tạo thành những bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời nhânvật thường được gọi là biến cố” [6, tr 463] Như vậy, biến cố trong tác phẩmvăn học không chỉ là sự kiện văn học, là đơn vị cơ bản của cốt truyện mà nóchính là chất lượng của sự kiện Sự kiện chất lượng ấy là điều kiện cần choviệc xây dựng một cốt truyện có tính nghệ thuật cao Mỗi một biến cố trongtác phẩm là một dấu mốc quan trọng cho sự phát triển của cốt truyện Nếuhiểu “cốt truyện là hệ thống sự kiện, biến cố được tổ chức theo yêu cầu tưtưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận quan trọng và cơ bản nhấttrong hình thức động của tác phẩm thì hệ thống biến cố chiếm hàng đầu”[11,tr.99] Khác với tiểu thuyết thì hệ thống biến cố trong truyện ngắn ít hơn

về số lượng, không phức tạp và dàn trải như trong tiểu thuyết

Mỗi một kiểu cốt truyện khác nhau thì sử dụng một hệ thống các biến

cố khác nhau Có thể thấy cũng như trong các cốt truyện khác, cốt truyệnphiêu lưu có nhiều loại biến cố, có thể xếp chúng vào hai loại lớn: biến cốngẫu nhiên – biến cố tất nhiên, biến cố chủ động – biến cố bị động

1.1.1 Biến cố ngẫu nhiên – tất nhiên

Theo triết học Macxit, cái ngẫu nhiên thường đi liền với tất nhiên tạothành cặp phạm trù cơ bản phản ánh hai loại liên hệ khách quan của thế giới

vật chất Nếu tất yếu này sinh từ bản chất bên trong của hiện tượng và biểu thịcái có tính quy luật, cái nhất thiết phải xảy ra trong những điều kiện nhấtđịnh; thì ngược lại ngẫu nhiên có cơ sở không phải ở bản chất của hiện tượngnhất định mà ở tác động của hiện tượng khác tới hiện tượng Trong cốt truyệnphiêu lưu, ngẫu nhiên – tất nhiên được xem là cái chủ yếu làm nên đặc trưngcủa cốt truyện phiêu lưu.

Biến cố ngẫu nhiên là biến cố xảy ra, sinh ra một cách rất tình cờ,không được đoán định trước, và cũng không phải do những nguyên nhân bêntrong quyết định được Nó hoàn toàn là những biến cố bất ngờ đến từ thế giớibên ngoài, vốn rộng lớn và không lường trước được, nó có thể mang theo,hoặc là hạnh phúc, hoặc là vô vàn khổ đau, bất hạnh

Nhân vật trong truyện Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của

Buratino của A.Tônxtôi với bản tính tò mò, ưa thích tự do, thích phiêu lưu tìm

kiếm những điều mới mẻ, những điều yêu thích bên ngoài không gian rộnglớn Trong cuộc phiêu lưu đi đến xứ Ngu Si để thực hiện một điều hoangđường là trồng cây tiền vàng, cậu bé Buratino phải chịu những biến cố bấtngờ, những sự vụ bất ngờ, những cuộc gặp gỡ ngẫu nhiên, vượt qua ranh giớikhông gian, liên tục hành trình

Biến cố bất ngờ mở đầu của Buratino được thể hiện ngay ở đầu câuchuyện khi bác Giu-dep-pơ nhặt được thanh củi, vì nghĩ rằng nó không dùngvào mục đích gì bác đã chuyển qua cho người bạn già của mình là bác Các-lô

Từ bàn tay của người vốn chơi đàn đại phong cầm bác đã tạo nên cuộc đờicủa một chú bé người gỗ Nếu chiếc chìa khóa mà Buratino mạo hiểm phiêulưu để tìm mở kho báu thì trước hết bác Các-lô chính là chìa khóa để mở ramột con người từ que củi giữa đường Đây là một biến cố quan trọng, nó làbiến cố mở đầu tạo nên một loạt biến cố, hành động li kì sau này

Như đã nói, những biến cố ngẫu nhiên tiếp tục xuất hiện nó như hoànthiện dần cho cuộc đời của một chú bé người gỗ Giống như bao cậu bé khácđây là lần đầu tiên Buratino cất bước đến trường, đó là câu chuyện trong ngàyđầu tiên đi học Buratino vốn là một cậu bé cực kì hiếu kì và cũng dễ thươngnhư bao đứa trẻ tinh nghịch khác Với bản tính tò mò và luôn ngạc nhiêntrước thế giới rộng lớn, cậu bé đã vô tình dấn thân vào một cuộc phiêu lưuđầy nguy hiểm song cũng thật hấp dẫn với bao điều mới lạ Khi tiếng nhạccủa rạp múa rối cứ văng vẳng bên tai thì Buratino đã không kiềm chế đượcbản thân mình Cậu bé đã quên rằng hôm nay là ngày đầu tiên đến trường thìphải làm gì? Tiếng nhạc thì cứ văng vẳng, Buratino lại muốn khám phá xem

nó xuất phát từ đâu nên một mạch bước đến điểm bán vé xem múa rối Bắtđầu từ đây cậu bé gặp phải hàng loạt biến cố Buratino vào rạp múa rối ngồixem biểu diễn ngay tại hàng ghế đầu tiên Trên sân khấu biểu diễn là các conrối, trong khi đang diễn thì một con rối quay xuống phía khán giả đã thấyngay hàng ghế đầu có một chú bé gỗ, miệng rộng đến mang tai, mũi dài đầuđội một cái mũ vải tí tẹo Tức thì bọn chúng nhận ra Buratino, tất cả nhữngtên múa rối còn lại từ sau phía các cây trên sân khấu chạy hết ra, chúng nhận

ra Buratino là người bạn cũ trong đoàn múa rối Cậu bé gặp lại các bạn cũ của

mình cũng có vẻ rất phấn khích “Buratino nhảy tót lên bục, rồi nhảy lên sân

khấu” [tr.28] Tất cả nhảy nhót, hò reo rất vui vẻ, cậu bé vốn không sống ở

thế giới loài người mà sống trong thế giới khác – thế giới của những con rối.Vừa đặt chân phiêu lưu đến cuộc sống của con người thì gặp lại các bạn củamình Sự gặp gỡ này là một cơ may hay một bước ngoặt của cuộc đờiBuratino? Chúng ta thấy rằng ngay sau khi gặp lại các bạn thì Buratino đã gặpphải rắc rối, đó là bị Lão Caraba Baraba – chủ rạp múa rối, tiến sĩ khoa múabắt về nhà giam vào trong phòng chứa đồ Biến cố này xảy ra khá bất ngờngoài với dự đoán của Buratino Cậu bé suýt chút nữa thì bị lão Caraba

Baraba cho vào bếp củi để nướng chín đồ ăn Bằng sự tinh ý, thông minh củamình Buratino đã thoát chết và được lão ta cho năm đồng tiền vàng mang về.

Ta thấy rằng biến cố này của Buratino diễn ra cũng khá nhẹ nhàng, được cậu

bé giải quyết khá dễ dàng

Tuy nhiên cuộc đời vốn nhiều sự việc mà con người không thể ngờtrước được Buratino cũng vậy, những sự việc không lường trước được xảy ravới cậu bé như: trên đường đến trường thì gặp rạp múa rối và phải bán cảquyển sách vỡ lòng mà cha Các-lô mua cho để có được bốn xu mua một tấm

vé, rồi bị lão Caraba Baraba mang về kho chứa đồ nhà lão và tý nữa thì mấtmạng Chưa hết, kể từ khi có năm đồng tiền vàng thì nhiều biến cố lại bắt đầudồn dập tới A.Tônxtôi đã xây dựng cho nhân vật của mình những biến cố,những sự việc không lường trước giúp cho nhân vật của mình thay đổi, trưởngthành hơn Cốt truyện chính vì thế được thúc đẩy vận động mạnh mẽ hơn,hấp dẫn hơn

Hành trình phiêu lưu đến xứ Ngu Si Buratino cũng gặp rất nhiều biến

cố bất ngờ Biến cố mở đầu dẫn cậu bé đến với cuộc phiêu lưu ở xứ Ngu Si đó

là khi gặp mèo Ba-di-li-ô và cáo A-li-xa Hai tên ăn xin giả này đã dùng mọilời đường mật, lời dụ dỗ để Buratinoo tin và làm theo mình Cậu bé Buratinongờ nghệch, tin người và cũng có chút ít lòng tham khi nghe cáo và mèo dụ

dỗ sẽ được gấp mười lần số tiền mà Buratino đang có Đây cũng là biến cố

mở đầu cho cuộc hành trình phiêu lưu còn đầy những bất ngờ, kịch tính đằngsau của Buratino

Đường đến xứ Ngu Si thật gian nan, Buratino bị bọn cướp tấn công,cậu bé vô cùng sợ hãi vì lúc đó chỉ có một mình, lờ mờ sáng ánh sáng xanhnhuộm phía chân trời thì Buratino nghe như có tiếng chân người chạy đuổi từphía đằng sau Dù hết sức hoảng sợ nhưng cậu bé vẫn nhanh trí nghĩ ra cáchnhét những đồng tiền xu vào trong miệng Với những em bé lứa tuổi còn nhỏ

như Buratino khi bị hai tên cướp truy đuổi và dọa nạt chắc chắn sẽ rất hoảng

sợ và sẽ tự mình đưa hết của cải có trên người cho chúng Nhưng Buratino thìkhác, mặc dù bọn cướp dọa nạt, giơ súng dọa, cầm chân, cầm tay tung lên trờimấy lần, thậm chí cầm cả dao mà nạy răng Buratino ra Vô cùng nhanh trí,thông minh Buratino cắn vào tay tên cướp và chạy trốn được Đã cố tìm đủmọi cách để thoát khỏi sự truy bắt của hai tên cướp nhưng cuối cùng cậu vẫnrơi vào tay bọn cướp gian ác, bị treo ngược trên một cái cây trước nhà cô bétóc xanh Các biến cố xảy ra liên tiếp, không biến cố nào giống biến cố nàogiúp cho nhân vật va chạm, khám phá được với cuộc sống bên ngoài muônhình, muôn vẻ Cốt truyện vì vậy cũng được kéo dài hơn, phát triển cùngmuôn điều mới mẻ, hấp dẫn

Bên cạnh việc xây dựng cho nhân vật Buratino những biến cố ngẫunhiên thì ở đây A.Tônxtôi cũng xây dựng song song cho nhân vật những biến

cố tất nhiên Biến cố tất nhiên là những biến cố xảy ra như không thể khácđược, nó mang tính lý tính, có thể giải thích được bằng những quy luật Trong

cốt truyện Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của Buratino biến cố tất

nhiên cũng được xuất hiện điều này cho thấy việc xây dựng số phận, tính cáchcủa nhân vật trong tác phẩm không chỉ bị yếu tố hoàn cảnh “không thể giảithích được” chi phối mà còn do quy luật có tính xã hội trong mối tương quanhoàn cảnh và tính cách quy định

Buratino sau khi bị bọn cướp truy đuổi và bị treo ngược lên cành cây,đang lúc hết sức sợ hãi và dường như tuyệt vọng thì cô bé tóc xanh xuất hiệncứu giúp và đưa vào nhà chăm sóc Cô bé tóc xanh Man-vi-na đượcA.Tônxtôi xây dựng là một nhân vật hết sức xinh xắn, đáng yêu, là người cóhọc hành, cư xử lịch sự nên được tất cả các loài vật trong khu rừng đó yêuquý, giúp đỡ Buratino được cô bé tóc xanh yêu thương, chăm sóc, dạy dỗ họchành, chỉ cho cách ứng xử, cách ăn uống cũng như nếp sống hằng ngày Lẽ ra

cậu ta phải cảm thấy mình rất may mắn và vì thế mà sẽ ở lại sống với cô

bé tóc xanh cùng muôn loài động vật yêu quý nơi này Nhưng vì sao cậu bélại lựa chọn cách trốn khỏi căn nhà của cô bé tóc xanh? Bản tính ưa thích tự

do, khám phá, thích đi tìm những cuộc phiêu lưu mạo hiểm sẽ không giữđược chân cậu bé nơi này Không hẳn là do bản tính vốn có mà trong tâmtrí lúc này cậu vẫn nghĩ đến xứ Ngu Si với vô số những đồng tiền vàng sẽthuộc về mình Việc quyết định rời khỏi ngôi nhà của cô gái tóc xanh, rời khỏi

sự yêu thương đùm bọc của cô, Buratino chắc hẳn cũng đã nghĩ tới nhữngkhó khăn, những thách thức mà mình sẽ gặp phải trong cuộc hành trình tiếptheo Đúng như dự đoán, như suy nghĩ của Buratino ngay sau khi rời khỏinhà cô bé tóc xanh đến xứ Ngu Si Buratino đã bị cáo A-li-xa và mèo Ba-di-li-ô lừa cướp bốn đồng tiền vàng còn lại và bị mấy con chó cảnh sát bắt vì tội

ăn cướp Biết trước mình sẽ phải đối mặt với nhiều sự nguy hiểm nhưngBuratino vẫn quyết bỏ đi, quyết tâm đối mặt với những nguy hiểm cho tathấy Buratino là một người khá tự tin, dũng cảm, chịu trách nhiệm với lựachọn của mình

1.1.2 Biến cố chủ động – bị động

Bên cạnh những biến cố bất ngờ, những tình huống bị nhân vậtkhác dàn dựng thì bản thân một số nhân vật cũng tự tạo cho mình biến cố

mà biến cố đó gọi là biến cố chủ động Biến cố chủ động là biến cố nhân vật

tự tạo nên tìm đến những biến cố với mục đích đã được định trước Trongbiến cố này nhân vật hành động không bị chi phối bởi người khác hoặc bởithế giới bên ngoài Buratino vốn yêu thích tự do, khám phá những điềumới lạ nên đã phiêu lưu đến xứ Ngu Si Trên đường đi gặp không ít nhữngkhó khăn, thử thách nhưng cũng không làm cậu bé nản chí Ngược lại, nóthôi thúc thêm trong con người cậu bé một ý chí quyết tâm, sẵn sàng đón

hứng gian lao phía trước, cứ như vậy các biến cố không dừng lại ở đó màngày càng phát triển.

Việc bác Giu-dép-pơ chủ động dúi vội vào tay ông bạn già thanh củivừa nhặt được như để từ chối một món đồ không hữu dụng mà còn khiếnbác ta hoảng sợ Cũng từ hành động này của bác mà thanh củi đó có cả mộtcuộc đời Giả sử bác Mũi Xanh không chuyển vào tay bác Các-lô Buratino thì

có lẽ cậu bé sớm đã vào lò sưởi Biến cố này đã mang đến sự sống mới choque củi, mở đầu cho cuộc phiêu lưu đến với thế giới loài người cũng nhưhoàn thiện dần cái bản chất gỗ củi trong cậu bé

Một biến cố quan trọng nữa trong cuộc đời của Buratino còn phải

kể đến hành động cứu cậu của cô bé tóc xanh “khi cô bé vừa mở mắt thì

thấy ngay Buratino đang bị dốc ngược đầu xuống đất Hai tay ôm đầu cô kêu thét lên: Ối trời ôi, kìa!” [tr.49] Ngay sau đó cô gái tóc xanh đã nhờ Ác-ti-

môn tháo ngay chú bé xuống đem vào nhà rồi đi gọi thầy thuốc Một loạtthầy lang đến khám bệnh cho Buratino có cô lang bọ ngựa, anh cóc, thầy cú,

họ bắt cậu bé uống thuốc nhưng Buratino nhất định không chịu Lúc đó “Cô

bé tóc xanh cúi xuống, thương hại bảo: - Thôi, em chịu khó, bịt mũi lại mà uống – Uống rồi chị cho một miếng đường” [tr.51] Những lời ngọt ngào của

cô bé đã làm người gỗ kia yên lòng mà để cô dốc liều thuốc tẩy vào mồmcùng với một miếng đường Cô hôn nhẹ Buratino như để tỏ lòng yêu mến vàđộng viên cậu bé sớm khỏi bệnh Trước cảnh đó chó xù Ác-ti-môn vốn thíchcái gì cũng đẹp nó liền cắn lấy đuôi, quay tít Có lẽ trong cuộc đời của chú béngười gỗ này ngoài cha Các-lô - người gọt giũa lên cuộc đời của chú thì vẫncòn cô bé tóc xanh giống như người tạo ra Buratino thêm một lần nữa Chưa

dừng lại ở đó “sáng hôm sau Buratino trở dậy, khỏe mạnh, vui vẻ như

thường” [tr.53] Cô bé tóc xanh đã ngồi chờ cậu sẵn ngoài vườn, bày một bộ

bát đĩa ăn cơm bé tý rồi bảo nó ngồi vào bàn ăn, sau đó còn rót cốc cacao béxíu cho nó Sau khi chứng kiến việc ăn uống của Buratino thật lỗ mãng cô bé

đã dạy bảo cậu bé tận tình Ngoài việc dạy cách cư xử, ăn uống, cô còn dạyBuratino cách tính

toán, viết chính tả Mặc dù Buratino không thích học và luôn biện ra nhiều lí

do để từ chối nhưng tóc xanh vẫn luôn kiên trì dạy dỗ Buratino ngày càngương bướng, tỏ ra bất cần cô bé bắt đầu giận và “buộc phải xử ác” với chú

bé bởi cô đã nhận dạy dỗ nên đành phải dằn lòng Có lẽ những việc làm tốtxuất phát từ bản thân của cô bé tóc xanh này là nguyên nhân để Buratino tìmcách trốn chạy để được thoải mái nô đùa, vui chơi

Trong lúc chạy trốn mấy con chó cảnh sát Buratino bị ngã xuống aobèo cậu bé đã được tiếp xúc với một thế giới dưới nước lạnh đầy ấm áp, đầytình thương Sự giúp đỡ Buratino từ những cư dân dưới ao xuất phát bằngnhững tấm lòng thơm thảo chủ động của họ Bọn nhái vốn được xem là loàimáu lạnh nhưng khi nhìn thấy cậu bé gặp tai nạn chúng đã tìm “nhữngmón ăn quý hóa” để cho Buratino dùng, vì thế mà nó chẳng độc ác đâu

Bỗng lúc đó mặt nước rung chuyển “cái đầu một con rắn gớm ghiếc nhô

lên” [tr.68] chú bé hoảng sợ nhưng cũng nhanh chóng nhận ra không phải là

con rắn “mà chính là bác rùa hiền lành Toóc-ti-la, mắt bé tí tẹo” [tr.68] Bác

không chỉ trách mắng chú bé ngốc nghếch kia không chịu ở nhà học tập lạiham chơi thích đến xứ Ngu Si mà còn cho chú bé một chiếc chìa khóa bằng

vàng và bác nói rằng “cái chìa khóa ấy có thể mở một cánh cửa Mà mở được

cửa ấy thì tha hồ sung sướng” [tr.70] Buratino rời khỏi, nó cảm ơn bác rùa

và đàn nhái, bác cũng không quên nhắc nhở “Buratino ơi, đừng đánh mất

chiếc chìa khóa vàng nhé” [tr.71].

Chiếc chìa khóa vàng của bác rùa như tiếp thêm cho Buratino nguồnsinh lục mới, nó hăm hở trên hành trình mới, nó phải chạy trốn phảiđánh nhau với lão Caraba Baraba độc ác Buratino thôi thúc quyết tâm phải

có bằng được bí mật đằng sau chiếc chìa khóa bằng vàng ấy Sau một hồi bànbạc với Pi-e-rô và Man-vi-a cả bọn đã quyết định ở lại đây và ngụy trang để

chờ vết thương của Ác-ti-môn lành hẳn Còn bản thân Buratino lúc nào cũngsuy nghĩ

làm sao lấy được thông tin từ Caraba Baraba Trong đầu chú bé đang

mơ màng tưởng tượng ra một thế giới kì diệu, sung sướng sắp được mở rađằng sau cánh cửa Bằng sự thông minh Buratino đã khéo léo không để cholão Caraba phát hiện ra mình đang đi theo Cậu bé ẩn mình trong chiếcbình và thét lên hăm dọa hai lão già đang ngà ngà men say để moi tin tức.Lợi dụng lúc chúng sợ hãi cậu bé đã hỏi về bí mật kia dù Baraba ban đầu cònvòng vo nhưng sau đó vì quá sợ hãi lão đã nói toẹt hết những gì mà mình

biết ra Cuối cùng Buratino cũng bị phát hiện “bò lổm ngổm giữa những

mảnh bình vỡ và đống xương vị bị lão Caraba ném bốp xuống bàn” [tr.106].

Nhân lúc mọi người còn ngơ ngác chú bé đã nhanh như mũi tên lao rangoài Biến cố này kết thúc cũng là lúc giải quyết được sự tò mò, tìm kiếmbấy lâu nay của chú bé người gỗ về cánh cửa bí mật mà chính chú ta làngười nắm giữ chìa khóa Càng bất ngờ hơn, nó không đâu xa lạ mà nằmngay trong ngôi nhà của cha Các-lô

Ngoài biến cố chủ động từ bản thân các nhân vật, A.Tônxtôi còn xâydựng nên những biến cố bị động để hình thành chuỗi các sự kiện của nhânvật Buratino từ lúc được hình thành Mở đầu là việc thanh củi tự nónhanh lên một cái đánh chát vào đầu bác Các-lô gây ra sự xung đột giữa haiông bạn Thanh củi đứng ở giữa hả hê, cổ vũ, lúc này bản thân của thanh củi

còn mang trong mình sự nghịch ngơm nhưng cũng từ sự bị động đó “Bác

Các-lô cầm thanh củi mang về nhà” [tr.10] Buratino được tạo nên từ chính

biến cố này Đây dù là một chi tiết nhỏ nhưng nó cũng góp phần thể hiện tínhcách ban đầu của nhân vật

Rời nhà lão Caraba Baraba về, Buratino gặp hai gã ăn xin là mèo di-li-ô và cáo A-li-xa Những con vật này đã rủ chú bé đến xứ Ngu Si hòng đểcướp năm đồng tiền vàng Hai con vật mất lịch sự, gian xảo đã giở trò ngaytrong quán cơm “Ba cá bống” mà Buratino không hề hay biết Đáng lẽ mỗi

Ba-người chỉ được một cái bánh mì nhưng vì biết chú bé có tiền nên hai gã đã

tha hồ ăn uống “cho thêm miếng thịt cừu quay ngon lành kia, cả con ngỗng

nữa, cả con chim bồ câu chả nướng, ông lấy thêm cho một lá gan Cáo và Mèo gọi tất cả các thức ăn trong lò, thành ra Buratino chỉ còn độc trụi một cái bánh con” [tr.40] Hơn thế nữa trong phòng ngủ quán trọ, hai gã

gian tham tranh nhau nằm tót lên chiếc giường êm ấm, bỏ lại Buratino vẻnvẹn trong cái ổ chó Đỉnh điểm của sự khôn ngoan, xảo trá chính là lúc chú

bé người gỗ đang mơ màng “mê thấy một cái cây đầy những lá vàng” [tr.41] thì bỗng có tiếng gọi của chủ quán Buratino thức dậy hết sức bất ngờ khi

trên giường không thấy mèo và cáo đâu lại được ông chủ cho biết chúng đã

chuồn đi từ sớm nhưng không quên “xơi cái pa-tê cho thêm sức rồi đi”

[tr.41] Bản thân Buratino bị động trước tình huống này nên đã vội vã raphía cửa nhưng bị chặn lại bởi lão chủ đã đứng sừng sững Thế là mộtđồng vàng trong cậu đi

tong

Việc miêu tả các biến cố tất nhiên, chủ động xuất hiện bên cạnhcác biến cố ngẫu nhiên, bị động tạo nên chiều sâu mới cho tác phẩm Ta thấyrằng quả đúng cốt truyện phiêu lưu hấp dẫn là do có nhiều biến cố ngẫunhiên và bất ngờ Trong tác phẩm này những biến cố ngẫu nhiên bênngoài mà nhân vật gặp phải trên cuộc hành trình sẽ là căn nguyên căn bảncủa sự vận động cốt truyện Qua những biến cố này thì nhân vật đượctrưởng thành hơn, cậu bé người gỗ ham chơi bỗng trở nên can đảm, quyếtđoán, dám đứng lên cứu các bạn và cùng các bạn chống lại lão Caraba

Baraha độc ác Qua việc miêu tả các biến cố trong truyện phiêu lưu Chiếc

chìa khóa vàng hay sự li kì của Buratino ta thấy được những tiếp thu, sáng

tạo độc đáo cũng như chiều sâu tư duy của tác giả này trong việc kết hợp thể

hiện các loại biến cố nói chung và biến cố ngẫu nhiên nói riêng như là đốitượng thẩm mỹ quan trọng của cốt truyện cũng như tác phẩm.

1.2 Không gian phiêu lưu

Không gian là môi trường trong một tác phẩm, là bối cảnh mà ở đó các

sự kiện, biến cố diễn ra, là nơi nhân vật tồn tại Do vậy không gian nghệ thuật

là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật “không gian nghệ thuật là môhình thế giới độc lập có tính chủ quan và mang ý nghĩa tượng trưng của

tác giả” [14, tr.116].

Trong Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả đưa ra khái niệm không

gian nghệ thuật như sau: “Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tạibên trong của thế giới nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tảtrần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một “điểm nhìn”diễn ra trong một “trường nhìn” nhất định Không gian nghệ thuật gắn vớicảm thụ về không gian nên mang tính chủ quan, ngoài không gian vật thể còn

có không gian tâm tưởng” [9, tr.160] Do vậy không gian nghệ thuật mangtính độc lập tương đối, không quy định được vào không gian địa lí Khônggian nghệ thuật là một hiện tượng khép kín như không gian trò chơi nằmtrong quy ước chung giữa tác giả và người đọc, do tác giả đề xuất và ngườiđọc đồng cảm

Không gian nghệ thuật chỉ có thể được thể hiện đầy đủ ở các ranh giớimang ý nghĩa Dấu hiệu loại hình quan trọng của không gian là ranh giới.Ranh giới chia không gian trong văn bản thành hai bộ phận không giao nhau.Khi chia không gian thành hai phần, ranh giới có đặc tính cơ bản là tạo ra haiphần không thể xuyên thấm qua nhau và cấu trúc bên trong mỗi phần làkhác nhau Trong đó mỗi phần đều có những dấu hiệu nhận biết riêng biệt.Chẳng hạn, không gian trong truyện cổ tích thần kì được phân biệt rõ ràng:thế giới trong nhà và thế giới ngoài rừng Ranh giới giữa chúng là bia rừng đôikhi là dòng sông Các nhân vật của rừng không thể xâm nhập vào nhà và

ngược lại Bởi mỗi một nhân vật, loại nhân vật sẽ gắn kết với một khônggian, loại không gian xác định.

Khi nhân vật rời bỏ căn nhà của mình bước vào những cuộc hành trình

xa lạ, nhân vật bắt đầu phiêu lưu Một thế giới không gian mở ra theo bướcchân của nhân vật: qua những căn nhà, những con đường, những khu rừng,những bờ ao Khi nhân vật vượt qua địa giới này để tới địa giới khác, ranhgiới không gian ở đó là điểm mốc đánh dấu sự dịch chuyển không gian trong

tác phẩm Trong Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của Buratino A.Tônxtôi

luôn chú ý điều khiển ngòi bút của mình để dẫn dắt người đọc di qua nhiềukhông gian khác nhau suốt từ khi cậu bé Buratino đi học gặp mèo Ba-di-li-ô

và cáo A-li-xa Trải qua nhiều không gian khác nhau cho tới khi có được chiếcchìa khóa vàng và trở về nhà của cha Các-lô Mỗi một không gian, nơi nhânvật phiêu lưu đặt chân đến là những môi trường, hoàn cảnh sống khácnhau mà nhân vật phiêu lưu gặp phải Mỗi một không gian mang những đặcđiểm và quy luật riêng như không gian gia đình là là không gian củanhững lề thói, nề nếp trói buộc, là không gian của cuộc sống buồn vàđơn điệu, không gian khu rừng là không gian rộng lớn, tự do cùng với baomối nguy hiểm rình rập

1.2.1 Không gian gia đình

Không gian gia đình trong tác phẩm Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện

li kì của Buratino là không gian trong căn nhà của Bác Các-lô và không gian

trong căn nhà của cô bé tóc xanh Man-vi-na Đầu tiên Buratino không hề cógia đình mà cậu bé chỉ là một thanh gỗ bác thợ mộc Giu-dép-pơ nhặt đượcngoài đường đem tặng lại cho người bạn già của mình Bác Các-lô mangthanh gỗ về gọt giũa cẩn thận, cậu bé người gỗ Buratino được sinh ra.Căn nhà của bác Các-lô chính là gia đình của Buratino – nơi mà cậu bé đãđược người cha của mình bằng những nét gọt sắc bén và điêu nghệ tạo ra.Ngay từ khi bác Các-lô bắt đầu gọt tạo hình hài đầu tiên cho Buratino thì cậu

tỏ ra hết sức nghịch ngợm và lanh lợi “bỗng nhiên hai con mắt mở to ra

trừng trừng

nhìn bác” [tr.13], cái miệng cười “hìhìhì! hàhàhà” [tr.13] rồi bác Các-lô

hoàn thành đôi chân là chi tiết cuối cùng cho Buratino thì cậu ta đã bước

đi một mạch ra ngoài đường Cậu bé ranh mãnh đến nỗi mà bị mọi ngườixung quanh chỉ trỏ, bị bác Các-lô tìm được đã lăn ra đường giả vờ chết Vớinhững hành động Buratino làm khi mới được sinh ra cho chúng ta thấy đó làmột cậu bé hết sức thông minh, tinh nghịch và thích tự do khám phá, phiêulưu, chứ không chịu trong không gian gò bó, vắng vẻ

Cô bé tóc xanh Man-vi-na là một người đã cứu Buratino trong cuộchành trình cậu bé chạy trốn khỏi sự truy đuổi của hai tên cướp trong khurừng Được cứu thoát khỏi những tên cướp lại được cô rất mực yêu quý vàdậy dỗ từ những chuyện nhỏ nhất: cách ngồi như thế nào? Ăn như thế nào?Uống ra làm sao? Chính vì vậy ta cũng có thể coi căn nhà và cô bé tóc xanhMan-vi-na như gia đình của Buratino

Buartino được cha Các-lô hết mực yêu thương, chiều chuộng.Thế nhưng ngay từ khi sinh ra đã mang trong mình sự ham chơi, nghịchngợm, thích tự do, thích khám phá, phiêu lưu thế giới bên ngoài Buratinosẵn sàng đánh đổi quyển sách vỡ lòng mà cha Các-lô mua cho Bắt đầu từđây một loạt các sự việc khiến cậu bé phải rời ngôi nhà của bác Các-lô màđến các nơi khác với tham vọng sẽ có được nhiều tiền hơn Trên hành trìnhphiêu lưu của mình, Buratino gặp nhiều biến cố và đã đến được với ngôi nhàcủa cô bé tóc xanh Ma-vi-na Cô bé tóc xanh cứu Buratino khỏi tay kẻ cướp,dạy dỗ cậu bé rất cẩn thận, như một người chị đang dạy dỗ em Vốn ưathích hoạt động, thích tự do, Buratino dường như không thể hòa hợp vớikhông gian này Nhân vật buộc phải tìm cách thoát khỏi nó Cô bé tóc xanhthương Buaratino hết mực nhưng cậu luôn tỏ ra ương bướng không chịunghe lời Cảm thấy vô cùng ấm ức và khó chịu khi bị nhốt trong buồng kín,

Buratino đã trốn ra ngoài qua một cái lỗ chuột ở góc nhà ngay trong đêm.Cậu bé di chuyển sang một

không gian mới, không gian của rừng vắng, ao sâu với những trò lừa gạt củachú dơi cũng như của mèo Ba-di-li-ô và cáo A-li-xa.

Trong không gian nghệ thuật, gia đình là không gian biểu trưng cho thếgiới an toàn, ấm áp, yêu thương; là nơi đi về của con người để tận hưởngcuộc sống bình yên sau những sóng gió bên ngoài

Trong truyện phiêu lưu, không gian đó lại là hiện thân của một thế giới

vô cùng chật chội, khó có thể là môi trường tốt cho cái tôi du hành của nhânvật phiêu lưu tồn tại Chính vì vậy họ thường rời bỏ không gian này để đếnvới những khoảng trời rộng lớn hơn bên ngoài Cũng như Rôbinson rời bỏngôi nhà của mình để đến phiêu lưu nơi biển cả, Đônkihôtê rời bỏ gia đìnhmình để rong ruổi khắp đất nước Tây Ba Nha Buratino cũng rời bỏ ngôi nhàcủa cô bé tóc xanh để đến với xứ Ngu Si - nơi có điều hứa hẹn với nhữngđồng tiền vàng Buratino rời bỏ sự quan tâm, chăm sóc, yêu thương của cô

bé tóc xanh để đến với khu rừng, đến với xứ Ngu Si, sẵn sàng đối mặt vớinhững khó khăn, thách thức

Không gian gia đình không xuất hiện theo suốt tiến trình tác phẩm,theo dấu chân phiêu lưu của cậu bé Buratino Không gian gia đình xuất hiện

ở đầu tác phẩm trong căn nhà của cha Các- lô và nhà của cô bé tócxanh Cuộc phiêu lưu của Buratino kết thúc, không gian gia đình lại xuấthiện một lần nữa Đó chính là không gian trong căn nhà của bác Các-lô.Lần này không gian gia đình xuất hiện một cách khác, ấm cúng, vui vẻhơn bao giờ hết Trong một chuyến phiêu lưu khá dài của mình Buratinotrải qua nhiều biến cố, qua nhiều khó khăn thử thách Có khi là phải tự mìnhgiải thoát nhưng có những lúc lại có nguời trợ giúp Cuối cùng Buratino cùngcác bạn trở về căn nhà của cha Các-lô với chiếc chìa khóa vàng và mở đượcmột cánh cửa bên trong chứa những điều vô cùng bí mật và kì diệu

1.1.2 Không gian con đường.

“Con đường là nơi gặp gỡ, nơi xảy ra sự kiện, nơi làm quen conđường chạy quanh nhiều tuyến cốt truyện, gắn bó thế giới vào một khối Đó

là điểm thắt chặt và hoàn thành các sự kiện” [12, tr.88] Trong tác phẩm

Chiếc chìa khóa vàng hay chuyện li kì của Buratino không gian con đường là

một kiểu không gian quan trọng đã được A.Tônxtôi xây dựng một cáchthành công Đó là không gian con đường từ nhà đến trường của cậu bé Nhânvật Buratino được Tônxtôi xây dựng đi trên con đường đi học với đầy niềmvui sướng trong lòng, không hề quan tâm đến mọi thứ xung quanh cho dù là

cả những đồ ăn hấp dẫn “dọc đường nó chẳng hề để mắt nhìn quà bánh

bày trong cái tủ hàng: nào bánh bích quy mật ong, nào bánh ngọt, cả những con gà bằng đường phèn cắm vào que nữa Nó cũng chả thiết nhìn bọn trẻ con thả diều ” [tr.23] Lúc này cậu bé chắc đang háo hức đến trường, đến

lớp lắm, để gặp thầy cô, được vui đùa cùng các bạn Dẫu sao Buratino cũngchỉ là một cậu bé vì vậy mà không thể tránh khỏi những cám dỗ hết sức thúvị: những chiếc bánh ngọt, những con gà bằng đường phèn trên đường ấy.Gần đến trường bỗng nhiên cậu bé người gỗ thấy có tiếng nhạc rất sôi động,càng đến gần trường tiếng nhạc càng rõ hơn Mặc dù rất nhớ lời của cha Các-

lô dặn và lời hứa “con đi học rồi ngày sau lớn lên con mua đền cha một nghìn

cái áo rõ đẹp ” [tr.22] Nhưng với sự tò mò vốn có của mình Buratino đã

chạy theo tiếng nhạc và tự an ủi mình: “trường chẳng biến đi đâu được mà

sợ Mình ra ngó qua, nghe kèn trống một lúc rồi chạy đến lớp cũng vừa”

[tr.24] Con đường lầm lỡ của cậu bé xuất phát từ đây Buratino ham chơi,

tò mò, bằng mọi cách phải đạt được mong muốn của mình Cậu bé sẵnsàng đánh đổi cả thứ dường như là quý giá nhất đối với mình và cả cha Các-

lô nữa Tại sao đó lại là thứ quý giá với cả cha Các lô ư? Bởi để có được

quyển sách vỡ lòng đó cho Buratino đến trường thì bác Các-lô đã phải bánchiếc áo duy nhất khoác

trên người mình Với mong muốn nhỏ nhoi rằng Buratino được đếntrường học hành bằng bạn bằng bè và để cuộc sống sau này sẽ không phảinghèo túng như bác bây giờ Cha Các-lô thật là một người có tình yêuthương vô bờ bến và sự hi sinh cao cả dành cho Buratino Buratino tìm mọicách để có được tấm vé, lúc đầu hỏi vay không được, khóc lóc van nài cũngkhông xong, cuối cùng đành phải bán quyển sách vỡ lòng cho chú bé trênđường Có được tấm vé trên tay, cậu bé người gỗ vui mừng khôn xiết chạyvội đến mua vé vào rạp Với chi tiết đó, ta thấy ngoài sự nghịch ngợm,ương bướng, tò mò thì Buratino cũng không kém phần thông minh, khônkhéo.

Ngoài không gian con đường từ nhà đến trường học, A.Tônxtôi còn xâydựng không gian con đường từ nhà Lão Ca-ra-ba Ba-ra-ba về nhà Đây cũngchính là con đường sự kiện, con đường mở ra sự gặp gỡ của Buratino với hai

gã ăn xin là mèo Ba-di-li-ô và cáo A-li-xa Con đường từ nhà Lão Ca-ra-baBa-ra-ha về nhà cha Các-lô là con đường khiến Buratino gặp phải những biến

cố và đưa cậu bé đến với hành trình phiêu lưu

Cậu bé khoái chí quá ngồi ngay hàng ghế đầu xem, bất ngờ thay nhữngcon rối đang biểu diễn trên sân khấu kia lại chính là những người bạn củamình Tất cả nhận ra Buratino vui mừng khôn xiết, ôm hôn, hát hò và cùngnhau nhảy múa trên sân khấu, làm không khí trở nên rất sôi động.Lão Caraba Baraba độc ác xuất hiện bắt Buratino về và nhốt vào kho chứa đồ,treo lên một cái đinh Cậu bé hết sức sợ hãi khi Caraba Baraba kia định chomình vào bếp để nướng chín hai con gà cùng với một con thỏ Với sự giúpsức của hai người bạn là Ác-lơ-canh và Pi-e-rô trong đoàn múa rối cùng

sự thông minh, khéo léo của mình Buratino đã xin được lão Caraba Barabatha mạng cho Chi tiết tấm vải trên đó có vẽ lò sưởi, vẽ cái chảo đang sôi trênngọn lửa đã giúp Buratino thoát chết Caraba Baraba nghe Buratino nói đến

đây thì đã kích động “Hắt xì hơi!” một cái rõ mạnh khiến cho “Pi-e-rô bắn

sang bên

trái, ác-lơ-canh bắn sang bên phải, còn Buratino quay tít như con quay”

[tr.33] Không những tha chết, Lão Caraba Baraba còn cho cậu bé thêm năm

đồng tiền vàng, không quên dặn đi ngủ sớm sáng mai về kẻo muộn Sau tấmvải đó chắc hẳn phải chứa một điều gì đó bí mật thì lão Caraba Baraba mớithay đổi thái độ như vậy bởi lão ta vốn là người mà ai nấy đều khiếp sợ Mộtcon người tham lam, xấu xa và đầy tham vọng như Caraba sẽ khônghành động dễ dàng nếu như không có lợi cho bản thân lão

Bước trên đường với niềm vui sướng, Buratino vừa đi vừa nhảy nhót,

nắm chặt năm đồng tiền vàng và lẩm bẩm một mình: “mình sẽ mua một

cái áo mới cho bố Mình sẽ mua một đống tướng những bánh mật ong, những con gà bằng đường phèn” [tr.35], cậu bé hết sức đáng yêu, lúc này

đã biết nghĩ đến cha của mình Buratino đang đắm chìm trong suy nghĩ đóbỗng dưng gặp hai lão ăn xin là mèo Ba-di-li-ô và cáo A-li-xa Hai gã ăn xinnày đã lấn ná làm quen, chúng biết Buratino có năm đồng tiền vàng thì đã

nghĩ ngay ra kế lừa gạt để cướp “chú bé này, chú đã thông minh lại còn

ngoan ngoãn Chú có thích được nhiều tiền gấp mười thế này không?”

[tr.37] A.Tônxtôi đã xây dựng hai nhân vật mèo Ba-di-li-ô và cáo A-li-xa làhai kẻ xấu xa, ranh mãnh và đầy tham vọng Buratino cũng chỉ muốn cóthật nhiều tiền mang về cho cha Các-lô nên đã mắc vào bẫy của hai tên ănxin ranh mãnh kia Chính từ đây cậu bé trải qua hành trình phiêu lưu đếnđến với ước mong của mình

Không gian con đường được A.Tônxtôi xây dựng cho nhân vật phiêulưu đó còn là con đường từ khi rời quán cơm “Ba cá bống” đến xứ Ngu si.Trên đường đi, cậu bé gặp con chim đêm Xpơ –lút –sơ –ca Chim đã buôngnhững lời rào đón cho Buratino về cáo và mèo Nhưng với cá tính ngangbướng, nhất định không chịu nghe lời, lại tin người quá nên Buratino đã bỏ

ngoài tai những lời khuyên của chú chim Cuối cùng cậu bé rơi vào tay bọncướp và bị chúng truy đuổi dã man.