giáo án tốt vật lí 9 tiết 24 - bài 22

HSTB: Bố trí thí nghiệm:Như hình 22.1SGK đặt dây dẫn song song với trục của kim nam châm HSTB-K: Tiến hành thí nghiệm: Cho dòng điện chạy qua dây dẫn , quan sát hiện tượng xảy ra.. HSK-G

Ngày soạn : 12/11/2008

Tiết 24 - Bài 22 :

I- MỤC TIÊU:

1-Kiến thức:

- Mô tả thí nghiệm về tác dụng từ của dòng điện

- Nắm được sự tồn tại của từ trường

- Nhận biết được từ trường

2 Kĩ năng:

- Lắp đặt thí nghiệm và quan sát

- Kỹ năng nhận biết từ trường

- Vận dụng kiến thức về từ trường để giải các bài tập có liên quan

3- Thái độ:

- Ham thích tìm hiểu hiện tượng vật lý

- Có ý thức bảo vệ môi trường , tránh những tác hại do việc sử dụng những thiết bị do sóng điện từ gây ra : điện thoại di động, trạm phát sóng của đài phát thanh,

II- CHUẨN BỊ:

1- Chuẩn bị của giáo viên:

+ Mỗi nhóm học sinh :một biến thế nguồn , một kim nam châm được đặt trêm giá có trục thẳng đứng, một công tắc , một đoạn dây dẫn bằng Constantan dài 40 cm , 5 đoạn dây nối , một biến trở và một Ampe kế

+ Bảng phụ chi bài tập củng cố và ô chữ

Phương án tổ chức : Quan sát thí nghiệm , hỏi đáp, hoạt động nhóm, …

2- Chuẩn bị của học sinh:

- Học bài và làm bài tập theo hướng dẫn của giáo viên

- Nghiên cứu trước bài 22 “Tác dụng từ của dòng điện – Từ trường”

III- HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC :

1.Ổn định tình hình lớp(1ph):

- Điểm danh học sinh trong lớp

- Sự chuẩn bị của các nhóm

2 Kiểm tra bài cũ: (5ph)

H?: Nam châm có đặc điểm gì ? Khi hai nam châm đặt gần nhau thì hiện tượng gì xảy ra ?

Hãy nêu phương pháp xác định từ cực của nam châm ? Nếu cưa đôi thanh nam châm thì mỗi phần

có phải là một nam châm hay không ?

HSTB-K: -Nam châm là vật có đặc tính hút sắt hay bị sắt hút Bất kỳ một nam châm nào cũng có hai

cực, khi để tự do cực luôn chỉ về hướng Bắc gọi là cực Bắc , còn cực kia luôn chỉ về hướng Nam gọi là cực Nam

- Khi đặt hai nam châm lại gần nhau thì chúng tương tác với nhau :

+ Các cực cùng tên thì đẩy nhau

+ Các cực khác tên thì hút nhau

- Dùng một nam châm đã phân cực , bằng cách cho chúng tương tác với nhau (hoặc để cho nó ở trạng thái tự do)

- Mỗi phần được cắt ra vẫn là một nam châm

GV: + Cho lớp nhận xét

+ Đánh giá ghi điểm

3 Giảng bài mới:

a/ Giới thiệu bài: (1ph)

GV: Ở bài học trước các em đã tìm hiểu về tính chất từ của nam châm Ở lớp 7 chúng ta đã biết , cuộn

dây có dòng điện chạy qua có tác dụng từ Nếu dòng điện chạy qua dây dẫn thẳng hay dây dẫn có hình dạng bất kỳ nó có tác dụng từ hay không ? Để tìm hiểu vấn đề này hôm nay chúng ta cùng sang bài 22 “Tác dụng từ của dòng điện – từ trường”  Bài mới

b/ Tiến trình bài dạy:

11ph

Hoạt động 1:Hướng dẫn học sinh

tìm hiểu lực từ:

- Yêu cầu học sinh đọc sách giáo

khoa tìm hiểu cách bố trí thí

nghiệm trong hình 22.1 trang 61

SGK

- Gọi học sinh nêu mục đích thí

nghiệm , cách bố trí và tiến hành

thí nghiệm

- Yêu cầu học sinh mắc mạch

điện theo hình 22.1 SGK  tiến

hành thí nghiệm , quan sát để trả

lời C1

 Quan sát các nhóm làm thí

nghiệm (Lưu ý học sinh bố trí thí

nghiệm sao cho đoạn dây dẫn AB

song song với trục của kim nam

châm(kim nam châm nằm dưới

dây dẫn), kiểm tra điểm tiếp xúc

trước khi đóng công tắc  quan

sát hiện tượng xảy ra với kim nam

châm Ngắt công tắc  quan sát

vị trí của kim nam châm lúc này)

H?: Kim nam châm bị lệch khỏi vị

trí ban đầu chứng tỏ điều gì ?

-> Thông báo :Giáo Viên: Khổng Văn Thắng Lực đó gọi là lực

từ Ta nói dòng điện có tác dụng

từ

H?: Kim nam châm trở về vị trí

ban đầu khi ngắt dòng điện chứng

tỏ điều gì ?

Hoạt động 1: Tìm hiểu lực từ:

- Cá nhân nghiên cứu sách giáo khoa tìm hiểu cách bố trí thí nghiệm trong hình 22.1 trang 61 SGK

HSK: Mục đích thí nghiệm: Tìm

hiểu xem dòng điện chạy qua dây dẫn có tác dụng từ hay không?

HSTB: Bố trí thí nghiệm:Như

hình 22.1SGK (đặt dây dẫn song song với trục của kim nam châm)

HSTB-K: Tiến hành thí nghiệm:

Cho dòng điện chạy qua dây dẫn , quan sát hiện tượng xảy ra

- Làm việc theo nhóm mắc mạch điện

- Làm thí nghiệm theo nhóm , quan sát hiện tượng và trả lời câu

C1 (chú ý các lưu ý của giáo viên)

C1: Khi cho dòng điện chạy qua

dây dẫn  Kim nam châm bị lệch

đi và không còn song song với dây dẫn nữa Khi ngắt dòng điện

 Kim nam châm lại trở về vị trí cũ

HSK-G: Kim nam châm bị lệch

khỏi vị trí ban đầu chứng tỏ khi dòng điện chạy qua dây dẫn thẳng sinh ra lực tác dụng lên kim nam châm thử

- Cả lớp lắng nghe

HSK: Kim nam châm trở về vị trí

ban đầu khi ngắt dòng điện chứng tỏ dòng điện không chạy qua dây

I/ Lực từ:

1 Thí nghiệm:

Đặt dây dẫn song song với trục của kim nam châm

Hình 22.1

-> Thông báo :Giáo Viên: Khổng Văn Thắng Dòng điện chạy

qua dây dẫn bất kì cũng có hiện

tượng như vậy (cũng có tính chất

từ)

dẫn thẳng nên không sinh ra lực tác dụng lên kim nam châm

- Cả lớp lắng nghe và ghi vở kết luận

2 Kết luận :

Dòng điện chạy qua dây dẫn thẳng hay dây dẫn có hình dạng bất kì , đều gây ra tác dụng lực lên kim nam châm đặt gần nó gọi là lực từ Ta nói dòng điện có tác dụng từ

16ph Hoạt động 2:Hướng dẫn học sinh tìm hiểu từ trường:

- Trong thí nghiệm trên nam châm

được bố trí nằm dưới và song song

với dây dẫn thì chịu tác dụng của

lực từ Có phải chỉ vị trí đó mới có

lực từ tác dụng lên kim nam châm

hay không ?

H?: Làm thế nào để chứng minh

được điều này ?

- Yêu cầu học sinh bố trí thí

nghiệm theo hướng dẫn (chia các

bạn trong nhóm làm đôi , một nửa

tiến hành thí nghiệm với dây dẫn

có dòng điện , một nửa tiến hành

với thanh nam châm)  Thống

nhất trả lời câu C2 , C3 ?

H?: Thí nghiệm trên chứng tỏ

không gian xung quanh nam châm

và xung quanh dòng điện có gì

đặc biệt?

 Thông báo:Giáo Viên: Khổng Văn Thắng Ta nói không gian

đó có từ trường

H?: Từ trường tồn tại ở đâu?

-> Chốt lại

Hoạt động 2: Tìm hiểu từ trường:

- Cả lớp lắng nghe

HSK: Đưa nam châm thử đến các

vị trí khác nhau xung quanh dây dẫn có dòng điện

- Làm thí nghiệm quan sát, thảo luận và cử đại diện trả lời:

C 2 : Khi đưa kim nam châm đến

các vị trí khác nhau xung quanh dây dẫn có dòng điện hoặc xung quanh thanh nam châm  kim nam châm bị lệch khỏi hướng Bắc-Nam địa lí

C 3 : Ở mỗi vị trí, sau khi kim nam

châm đã đứng yên, xoay cho nó lệch khỏi hướng vừa xác định, buông tay, kim nam châm luôn chỉ một hướng xác định

 Lớp tham gia nhận xét

HSTB-K: Thí nghiệm đó chứng

tỏ không gian xung quanh nam châm và xung quanh dòng điện có khả năng tác dụng lực từ lên kim nam châm đặt trong nó

- Cá nhân chú ý lắng nghe

HSTB-K: Không gian xung quanh

nam châm và xung quanh dòng điện tồn tại một từ trường

- Cả lớp lắng nghe và ghi vở

2 / Từ trường :

1 Thí nghiệm :

Đưa kim nam châm đến các vị trí khác nhau xung quanh dây dẫn có dòng điện hoặc xung quanh thanh nam châm

2 Kết luận :

- Không gian xung

Hình 22.1

H?: Tại mỗi vị trí trong từ trường

hướng chỉ của kim nam châm có

giống nhau không ?

-> Chốt lại

Thông báo và khắc sâu cho học

sinh: Trong không gian , từ trường

và điện trường tồn tại trong một

trường thống nhất là điện từ

trường Sóng điện từ là sự lan

truyền của điện từø trường biến

thiên trong không gian Các sóng

radio, sóng vô tuyến, ánh sáng

nhìn thấy , tia X, tia gama cũng là

sóng điện từ Các sóng điện từ

truyền đi mang theo năng lượng.

Năng lượng sóng điện từ phụ thuộc

vào tần số và cường độ sóng 

Các biện pháp giáo dục học sinh

bảo vệ môi trường :Xây dựng

các trạm phát sóng điện từ xa khu

dân cư.

Sử dụng điện thoại di động hợp

lí, đúng cách, không sử dụng điện

thoại di động để đàm thoại quá

lâu (hàng giờ) để giảm thiểu tác

hại của sóng điện từ đối với cơ

thể, tắt điện thoại khi ngủ hoặc để

xa người

Giữ khoảng cách giữa các trạm

phát sóng , phát thanh truyền hình

một cách thích hợp

 Tăng cường sử dụng truyền hình

cáp , điện thoại cố định Chỉ sử

dụng điện thoại di động khi thật

cần thiết

H?: Người ta không nhận biết trực

tiếp từ trường bằng giác quan 

Vậy làm thế nào để nhận biết

được từ trường ? (Giáo viên có thể

gợi ý: Từ các thí nghiệm đã làm ở

HSTB: Tại mỗi vị trí nhất định

trong từ trường , kim nam châm đều chỉ một hướng xác định

- Cả lớp lắng nghe và ghi vở

- Cá nhân chú ý lắng nghe, ghi nhớ để thực hiện ø Có ý thức bảo vệ môi trường , tránh những tác hại do việc sử dụng những thiết bị có sóng điện từ gây ra

HSK-G: Dùng nam châm thử để

nhận biết : Đưa kim nam châm vào vùng không gian cần kiểm tra Nếu có lực từ tác dụng lên nam châm thử , thì nơi đó có từ trường

quanh nam châm và xung quanh dòng điện có khả năng tác dụng lực từ lên kim nam châm đặt trong nó Ta nói không gian đó có từ trường

- Tại mỗi vị trí nhất định trong từ trường , kim nam châm đều chỉ một hướng xác định

trên, hãy rút ra cách dùng kim

nam châm (nam châm thử) để

phát hiện từ trường ?).

-> Chốt lại

H?: Vì sao kim nam châm chỉ theo

hướng Bắc , Nam của địa lý ?

- Cả lớp lắng nghe và ghi vở

HSG: Trái đất là một nam châm

khổng lồ Xung quanh nó có từ trường gây ra lực từ tác dụng lên kim nam châm

3 Cách nhận biết từ trường :

Dùng kim nam châm (nam châm thử), nơi nào trong không gian có lực từ tác dụng lên kim nam châm thì nơi đó có từ trường

9ph Hoạt động 3:Hướng dẫn học sinh vận dụng- củng cố :

- Gọi học sinh đọc ghi nhớ SGK

- Yêu cầu học sinh nhắc lại cách

bố trí và tiến hành thí nghiệm

chứng tỏ xung quanh dòng điện có

từ trường

->Thông báo:Giáo Viên: Khổng Văn Thắng Thí nghiệm này

được gọi là thí nghiệm Ơ-xtét do

nhà bác học người Đan Mạch

Ơ-tét tiến hành năm 1820 Kết qủa

của thí nghiệm này đã mở đầu cho

bước phát triển mới của điện từ

học thế kỉ XIX và XX

- Yêu cầu học sinh lần lượt hoàn

thành các câu hỏi C4, C5, C6

SGK?

Hoạt động 3:

Vận dụng- củng cố:

HSY: Đọc ghi nhớ SGK

-> Cả lớp lắng nghe

HSTB: Nêu lại cách bố trí và

tiến hành thí nghiệm chứng tỏ xung quanh dòng điện có từ trường

- Cá nhân chú ý lắng nghe và ghi nhớ

- Hoạt động cá nhân

HSTB-Y:C4: Để phát hiện ra

trong dây dẫn AB có dòng điện hay không ta đặt kim nam châm lại gần dây dẫn AB, nếu kim nam châm lệch khỏi hướng Nam-Bắc thì dây dẫn AB có dòng điện và ngược lại

HSTB-K:C5: Đặt kim nam châm

ở trạng thái tự do, khi đã đứng yên kim nam châm luôn chỉ hướng Nam-Bắc chứng tỏ xung quanh Trái Đất có từ trường

HSTB:C6: Tại một điểm trên bàn

làm việc , người ta thử đi thử lại vẫn thấy kim nam châm luôn nằm

III- Vận dụng:

C4: Nếu kim nam châm

lệch khỏi hướng Nam-Bắc thì dây dẫn AB có dòng điện và ngược lại

C5: Đặt kim nam châm

ở trạng thái tự do, khi đã đứng yên kim nam châm luôn chỉ hướng Nam-Bắc chứng tỏ xung quanh Trái Đất có từ trường

C6: Có thể kết luận

không gian xung quanh nam châm có từ trường

 Tổ chức cho lớp nhận xét

- Treo bảng phụ bài tập 22.3 SBT

và yêu cầu học sinh hoàn thành

- Gọi học sinh trả lời 22.3 SBT

 Hướng dẫn thảo luận chung ở

lớp  kết qủa

- Treo bảng phụ ô chữ và tổ chức

cho lớp tham gia trò chơi Đội nào

tìm ra từ hàng dọc trước thì giáo

viên cộng điểm cho đội đó

1 Tên của dụng cụ dùng để nhận

biết từ trường

2 Nam châm hoặc dòng điện có

khả năng tác dụng lên kim

nam châm đặt trong nó

3.Tác dụng của dòng điện lên kim

nam châm gọi là

4 Mọi nơi trên đều tồn

tại từ trường

5 Nam châm có khả năng hút

những kim loại thuộc

6 Tên của nhà bác học đã tìm ra

thí nghiệm chứng tỏ xung quanh

dòng điện có từ trường

7 Dụng cụ dùng để xác định

phương hướng khi đi vào rừng sâu

hoặc ngoài biển khơi

8 Khi đặt hai nam châm gần nhau,

các từ cực đẩy nhau

-> Qua từ hàng dọc học sinh vừa

tìm được giáo viên khắc sâu cho

học sinh khái niệm từ trường và

cách nhận biết từ trường

dọc theo một hướng xác định , không trùng với hướng Nam – Bắc Chứng tỏ không gian xung quanh nam châm có từ trường

 Lớp tham gia nhận xét

- Cá nhân quan sát và hoàn thành bài tập

HSTB: Trả lời 22.3 (có giải thích

cách chọn)

 Lớp tham gia nhận xét và thống nhất kết qủa

- Chia đội theo sự phân công của giáo viên và tham gia trò chơi

- Cá nhân chú ý lắng nghe và ghi nhớ

Bài tập 22.3 SBT:

Từ trường không tồn tại

ở đâu ?

C : Xung quanh điện

tích đứng yên

4 – Dặn dò học sinh chuẩn bị cho tiết học tiếp theo: (2 phút)

Về nhà : + Học bài, học thuộc phần ghi nhớ SGK

+ Đọc kĩ các bài tập vận dụng và “ phần có thể em chưa biết ”

+ Làm bài tập 22.1 – 22.4 trong sách bài tập.

+ Hướng dẫn: BT 21.4 : Mắc hai cực của viên pin vào dây dẫn để cho dòng điện chạy qua dây

dẫn Đưa kim nam châm lại gần dây dẫn để thử  Kết quả

Û

Ø

+ Chuẩn bị bài sau : Làm thế nào để hình dung ra từ trường và nghiên cứu từ tính của nó một cách dễ dàng ? Các em về nhà tìm hiểu thông qua bài 23: “ Từ phổ – Đường sức từ ”

IV – RÚT KINH NGHIỆM, BỔ SUNG: