Đồ án: Nghiên cứu dự báo sự xuất hiện sương muối trên khu vực Tây Bắc bộ

Đồ án: Nghiên cứu dự báo sự xuất hiện sương muối trên khu vực Tây Bắc bộ nêu lên tổng quan về sương muối; cơ sở số liệu và phương pháp nghiên cứu; một số kết quả nghiên cứu về sự xuất hiện sương muối trên khu vực Tây Bắc bộ.

TR ƯỜ NG Đ I H C TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TR Ạ Ọ ƯỜ NG HÀ N I Ộ

KHOA KHÍ T ƯỢ NG TH Y VĂN Ủ

­­­­­­­­­­­­­­­­­­o0o­­­­­­­­­­­­­­­­­­

Hà N i – 2016 ộ

TR ƯỜ NG Đ I H C TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TR Ạ Ọ ƯỜ NG HÀ N I Ộ

KHOA KHÍ T ƯỢ NG TH Y VĂN Ủ

­­­­­­­­­­­­­­­­­­o0o­­­­­­­­­­­­­­­­­­

       Chuyên ngành :  Khí tượng h cọ

       Mã ngành  :  D440221

NG ƯỜ I H ƯỚ NG D N : PGS. TS. NGUY N VI T LÀNH Ẫ Ễ Ế

Hà N i ­2016 ộ

L I CAM ĐOANỜ

Tôi xin cam đoan đây là bài nghiên c u c a riêng tôi và đứ ủ ược s  hự ướ  ng

d n khoa h c c a PGS. TS. Nguy n Vi t Lành. Các n i dung nghiên c u, k tẫ ọ ủ ễ ế ộ ứ ế  

qu  trong đ  tài là trung th c và ch a đả ề ự ư ược công b  dố ướ ấ ỳi b t k  hình th c nàoứ  

dưới đây. Nh ng s  li u trong b ng bi u ph c v  cho vi c phân tích, nh n xét,ữ ố ệ ả ể ụ ụ ệ ậ  đánh giá được chính tác gi  thu th p t  các ngu n s  li u khác nhau. Ngoài ra đả ậ ừ ồ ố ệ ồ 

án còn tham kh o m t s  nh n xét đánh giá c a các tác gi  khác, c  quan t  ch cả ộ ố ậ ủ ả ơ ổ ứ  khác đ u có trích d n và chú thích ngu n g c. N u phát hi n có b t c  gian l nề ẫ ồ ố ế ệ ấ ứ ậ  nào tôi xin hoàn toàn ch u trách nhi m v  n i dung đ  án c a mình.ị ệ ề ộ ồ ủ

Hà N i, ngày 06 tháng 06 năm 2016ộ

Sinh viên th c hi nự ệ

Đ ng Thanh Maiặ

L I C M  NỜ Ả Ơ

  Th c t  cho th y r ng b t c  m t thành công nào đ u đự ế ấ ằ ấ ứ ộ ề ượ ạc t o ra không 

ch  d a trên s  n  l c c a b n thân mà còn g n li n v i s  đ ng viên, giúp đ  tỉ ự ự ỗ ự ủ ả ắ ề ớ ự ộ ỡ ừ 

người khác dù ít hay nhi u, dù gián ti p hay tr c ti p. T  lúc bề ế ự ế ừ ước chân cũng 

nh  b t đ u h c t p t i Trư ắ ầ ọ ậ ạ ường Đ i h c Tài nguyên Môi trạ ọ ường Hà N i cho t iộ ớ  nay, em đã nh n đậ ượ ấc r t nhi u s  quan tâm, giúp đ  c a các quý th y cô, giaề ự ỡ ủ ầ  đình và b n bè.ạ

 Em xin g i l i c m  n chân thành và s  tri ân sâu s c đ i v i các th y côử ờ ả ơ ự ắ ố ớ ầ  

c a Khoa Khí tủ ượng Th y văn­ Trủ ường Đ i h c Tài nguyên và Môi trạ ọ ường Hà 

N i, đã t n tình truy n đ t ki n th c trong nh ng năm em h c t p. V i v n ki nộ ậ ề ạ ế ứ ữ ọ ậ ớ ố ế  

th c đứ ược ti p thu trong quá trình h c không ch  là n n t ng cho quá trình nghiênế ọ ỉ ề ả  

c u đ  án mà còn là hành trang quý báu đ  em bứ ồ ể ước vào đ i m t cách v ng ch cờ ộ ữ ắ  

Trong quá trình làm đ  án, do trình đ  lý lu n cũng nh  kinh nghi m th cồ ộ ậ ư ệ ự  

ti n còn h n ch  nên bài đ  án không tránh kh i nh ng thi u sót, em r t mongễ ạ ế ồ ỏ ữ ế ấ  

nh n đậ ược ý ki n đóng góp c a th y cô đ  em h c thêm đế ủ ầ ể ọ ược nhi u kinhề  nghi m và s  hoàn thành t t h n bài đ  án.ệ ẽ ố ơ ồ

Sau cùng, em xin kính chúc quý Th y Cô trong Khoa Khí tầ ượng Th y vănủ  

và Th y Nguy n Vi t Lành th t d i dào s c kh e, nhi t huy t đ  ti p t c sầ ễ ế ậ ồ ứ ỏ ệ ế ể ế ụ ứ 

m nh cao đ p c a mình là truy n đ t ki n th c cho th  h  mai sau và luôn đ tệ ẹ ủ ề ạ ế ứ ế ệ ạ  

nh ng thành công trong s  nghi p c a mình.ữ ự ệ ủ

  Em xin chân thành cám  n!ơ

Hà N i, ngày 06 tháng 06 năm 2016ộ

Sinh viên th c hi nự ệ

1.1.1 Đ nh nghĩaị

              2  1.1.2 Nguyên nhân hình thành sương mu i ố

               2  1.1.3 Phân lo i sạ ương mu iố

              2  1.2 Đi u ki n t  nhiên c a khu v c nghiên c uề ệ ự ủ ự ứ

              3  1.2.1 V  trí đ a lýị ị

               3  1.2.2 Đ c đi m khí h uặ ể ậ

               4  

Do n m khu t bên sằ ấ ườn tây dãy Hoàng Liên S n l i   v  trí xa nh t v  phíaơ ạ ở ị ấ ề  tây lãnh th , vùng núi Tây B c có khí h u khác bi t rõ r t v i ph n còn l i ổ ắ ậ ệ ệ ớ ầ ạ

c a B c B  Có th  nói, trong các vùng khí h u đủ ắ ộ ể ậ ược phân chia c a mi n ủ ề

khí h u phía B c, vùng Tây B c th  hi n nhi u nét d  thậ ắ ắ ể ệ ề ị ường nh t v i khí ấ ớ

h u chung toàn mi n. Vùng khí h u Tây B c có th  chia làm 2 ti u vùng: ậ ề ậ ắ ể ể

ti u vùng B c Tây B c bao g m đ i b  ph n t nh Lai Châu t  Qu nh Nhai ể ắ ắ ồ ạ ộ ậ ỉ ừ ỳ

tr  lên và ti u vùng Nam Tây B c là ph n còn l i.ở ể ắ ầ ạ

               4  1.3 T ng quan tình hình nghiên c u trong và ngoài nổ ứ ước

              7  1.3.1 Tình hình nghiên c u ngoài nứ ước

               7  1.3.2 Tình hình nghiên c u trong nứ ước

               9  

CHƯƠNG II. C  S  S  LI U VÀ PHƠ Ở Ố Ệ ƯƠNG PHÁP NGHIÊN C UỨ

              13   2.1 C  s  s  li uơ ở ố ệ

              13   2.1.1 S  li u quan tr cố ệ ắ

              13    2.1.2 S  li u tái phân tíchố ệ

               14   2.2 Phu ng pháp nghiên c uơ ứ

              15   2.2.1 Phương pháp synop

               15   2.2.2 Phương pháp th ng kê khí h u c  b nố ậ ơ ả

               16   2.2.2.1 Phương pháp th ng kê và l c nhân t  ố ọ ố

               16   

Phương pháp th ng kê đố ượ ử ục s  d ng r t r ng rãi trong nghiên c u khí ấ ộ ứ

tượng, khí h u nói chung và nghiên c u d  bào th i ti t nói riêng. Trong ậ ứ ự ờ ế

th ng kê có r t nhi u phố ấ ề ương pháp đượ ử ục s  d ng d  xây d ng phể ự ương trình d  báo kh  năng xu t hi n c a hi n tự ả ấ ệ ủ ệ ượng khí tượng. Trong bài đ  ồ

án này, em dùng “phương pháp h i quy t ng bồ ừ ước” đ  xây d ng phể ự ương trình d  báo sự ương mu i trên khu v c Tây B c.ố ự ắ

              16         

              18   2.2.2.2 Xác đ nh ngị ưỡng d  báoự

              18   2.2.2.3 Đánh giá đ  chính xác c a phộ ủ ương trình

              19   

CHƯƠNG III. M T S  K T QU  NGHIÊN C UỘ Ố Ế Ả Ứ

               21   3.1 Hình th  th i ti t đi n hình gây sế ờ ế ể ương mu i di n r ng khu v c Tây ố ệ ộ ự

B c Bắ ộ

              21   3.1.1 Đ t sợ ương mu i di n ra trên di n r ng   h u h t các khu v c Tây ố ễ ệ ộ ở ầ ế ự

B c t  ngày 23/12/1999­28/12/1999ắ ừ

              22   3.1.2 Phân tích ngày xu t hi n sấ ệ ương mu i nh ng nhi t đ  t i th p >50Cố ư ệ ộ ố ấ

B ng 3.3. Th ng kê các y u t  khí tả ố ế ố ượng t i m t s  ngày mà giá tr  nhi t ạ ộ ố ị ệ

đ  >50Cộ

               30   3.2 Xây d ng phự ương trình d  báo sự ương mu i cho m t s  tr m đi n hình ố ộ ố ạ ể

khu v c Tây B cự ắ

              34   

3.2.1 T p các nhân t  d  báoậ ố ự

               34    3.2.2 Phương trình d  báo ự

              36   3.2.3 Đánh giá các phương trình d  báo d a trên chu i s  li u ph  thu cự ự ố ố ệ ụ ộ

              43   

Ph  l c 1. K t qu  ki m nghi m tháng 1, t i tr m Sìn Hụ ụ ế ả ể ệ ạ ạ ồ

               45                49   

DANH M C HÌNH Ụ

M C L CỤ Ụ

5

DANH M C HÌNH Ụ 8

DANH M C B NGỤ Ả 11

M  Đ UỞ Ầ 1

CHƯƠNG I. T NG QUAN V  SỔ Ề ƯƠNG MU IỐ 2

1.1 Đ nh nghĩa và phân lo i sị ạ ương mu iố 1.1.1 Đ nh nghĩaị 2

1.1.2 Nguyên nhân hình thành sương mu i ố 2

1.1.3 Phân lo i sạ ương mu iố 2

1.2 Đi u ki n t  nhiên c a khu v c nghiên c uề ệ ự ủ ự ứ 3

1.2.1 V  trí đ a lýị ị 3

1.2.2 Đ c đi m khí h uặ ể ậ 4

Do n m khu t bên sằ ấ ườn tây dãy Hoàng Liên S n l i   v  trí xa nh t v  phíaơ ạ ở ị ấ ề   tây lãnh th , vùng núi Tây B c có khí h u khác bi t rõ r t v i ph n còn l i ổ ắ ậ ệ ệ ớ ầ ạ c a B c B  Có th  nói, trong các vùng khí h u đủ ắ ộ ể ậ ược phân chia c a mi n ủ ề khí h u phía B c, vùng Tây B c th  hi n nhi u nét d  thậ ắ ắ ể ệ ề ị ường nh t v i khí ấ ớ h u chung toàn mi n. Vùng khí h u Tây B c có th  chia làm 2 ti u vùng: ậ ề ậ ắ ể ể ti u vùng B c Tây B c bao g m đ i b  ph n t nh Lai Châu t  Qu nh Nhai ể ắ ắ ồ ạ ộ ậ ỉ ừ ỳ tr  lên và ti u vùng Nam Tây B c là ph n còn l i.ở ể ắ ầ ạ 4

1.3 T ng quan tình hình nghiên c u trong và ngoài nổ ứ ước 7

1.3.1 Tình hình nghiên c u ngoài nứ ước 7

1.3.2 Tình hình nghiên c u trong nứ ước 9

CHƯƠNG II. C  S  S  LI U VÀ PHƠ Ở Ố Ệ ƯƠNG PHÁP NGHIÊN C UỨ 13

2.1 C  s  s  li uơ ở ố ệ 13

2.1.1 S  li u quan tr cố ệ ắ 13

 2.1.2 S  li u tái phân tíchố ệ 14

2.2 Phu ng pháp nghiên c uơ ứ 15

2.2.1 Phương pháp synop 15

2.2.2 Phương pháp th ng kê khí h u c  b nố ậ ơ ả 16

2.2.2.1 Phương pháp th ng kê và l c nhân t  ố ọ ố 16

Phương pháp th ng kê đố ượ ử ục s  d ng r t r ng rãi trong nghiên c u khí ấ ộ ứ tượng, khí h u nói chung và nghiên c u d  bào th i ti t nói riêng. Trong ậ ứ ự ờ ế th ng kê có r t nhi u phố ấ ề ương pháp đượ ử ục s  d ng d  xây d ng phể ự ương  trình d  báo kh  năng xu t hi n c a hi n tự ả ấ ệ ủ ệ ượng khí tượng. Trong bài đ  ồ án này, em dùng “phương pháp h i quy t ng bồ ừ ước” đ  xây d ng phể ự ương  trình d  báo sự ương mu i trên khu v c Tây B c.ố ự ắ 16

       18

2.2.2.2 Xác đ nh ngị ưỡng d  báoự 18

2.2.2.3 Đánh giá đ  chính xác c a phộ ủ ương trình 19

CHƯƠNG III. M T S  K T QU  NGHIÊN C UỘ Ố Ế Ả Ứ 21

3.1 Hình th  th i ti t đi n hình gây sế ờ ế ể ương mu i di n r ng khu v c Tây ố ệ ộ ự B c Bắ ộ 21

3.1.1 Đ t sợ ương mu i di n ra trên di n r ng   h u h t các khu v c Tây ố ễ ệ ộ ở ầ ế ự B c t  ngày 23/12/1999­28/12/1999ắ ừ 22

3.1.2 Phân tích ngày xu t hi n sấ ệ ương mu i nh ng nhi t đ  t i th p >50Cố ư ệ ộ ố ấ 30 B ng 3.3. Th ng kê các y u t  khí tả ố ế ố ượng t i m t s  ngày mà giá tr  nhi t ạ ộ ố ị ệ đ  >50Cộ 30

3.2 Xây d ng phự ương trình d  báo sự ương mu i cho m t s  tr m đi n hình ố ộ ố ạ ể khu v c Tây B cự ắ 34

3.2.1 T p các nhân t  d  báoậ ố ự 34

 3.2.2 Phương trình d  báo ự 36 3.2.3 Đánh giá các phương trình d  báo d a trên chu i s  li u ph  thu cự ự ố ố ệ ụ ộ 38

3.2.4 Đánh giá các phương trình d  báo d a trên chu i s  li u đ c l pự ự ỗ ố ệ ộ ậ 40

K T LU NẾ Ậ 42

TÀI LI U THAM KH O:Ệ Ả 43

Ph  l c 1. K t qu  ki m nghi m tháng 1, t i tr m Sìn Hụ ụ ế ả ể ệ ạ ạ ồ 45

  49

DANH M C B NGỤ Ả

B ng 2.1. T ng h p đánh giá d  báoả ổ ợ ự Error: Reference source not found

B ng 3.1. Nhi t đ  c c ti u t i các ngày có sả ệ ộ ự ể ạ ương mu i t  23­28/12/1999ố ừ Error: Reference source not found

B ng 3.2. M t s  y u t  khí tả ộ ố ế ố ượng lúc 13 giờ Error: Reference source not found

B ng 3.3. Th ng kê các y u t  khí tả ố ế ố ượng t i m t s  ngày mà giá tr  nhi t đ  ạ ộ ố ị ệ ộ

>50C Error: Reference source not found

B ng 3.4. Các y u t  ban đ u đ  l c nhân tả ế ố ầ ể ọ ố Error: Reference source not found

B ng 3.5. Phả ương trình d  báo cho t ng tháng c a t ng tr mự ừ ủ ừ ạ Error: Reference source not found

B ng 3.6. K t qu  đánh giá d  báo theo t n s  trên chu i s  li u ph  thu c (s  ả ế ả ự ầ ố ỗ ố ệ ụ ộ ố

li u th i k  2005­2012)ệ ờ ỳ Error: Reference source not found

B ng 3.7. K t qu  đánh giá hi u qu  d  báo theo U và H trên chu i s  li u ph  ả ế ả ệ ả ự ỗ ố ệ ụthu c th i k  2005­2012ộ ờ ỳ Error: Reference source not found

B ng 3.8. K t qu  th  nghi m d a trên chu i s  li u đ c l p th i k  2013­ả ế ả ử ệ ự ố ố ệ ộ ậ ờ ỳ2015 Error: Reference source not found

M  Đ U Ở Ầ

Mi n B c Vi t Nam là m t khu v c n m trong vùng nhi t đ i gió mùa cóề ắ ệ ộ ự ằ ệ ớ  mùa đông l nh.Vào mùa đông, trong nh ng ngày có không khí l nh m nh xâmạ ữ ạ ạ  

nh p xu ng lãnh th  Vi t Nam, đ c bi t là nh ng ngày có không khí l nh tăngậ ố ổ ệ ặ ệ ữ ạ  

cường liên t c, nhi t đ    đây xu ng r t th p, mang l i nh ng đ t rét đ m rétụ ệ ộ ở ố ấ ấ ạ ữ ợ ậ  

h i kéo dài. Thêm vào đó, trong nh ng năm g n đây, bi n đ i khí h u có chi uạ ữ ầ ế ổ ậ ề  

hướng làm cho di n bi n ngày càng ph c t p, gây ra nh ng bi n đ ng th i ti tễ ế ứ ạ ữ ế ộ ờ ế  khó d  đoán trự ước, t n su t các hi n tầ ấ ệ ượng th i ti t đ c bi t x y ra càng nhi u.ờ ế ặ ệ ả ề

Tây B c là m t khu v c có đ  cao khá l n nên n i đây thắ ộ ự ộ ớ ơ ường có mùa đông l nh r t đ c tr ng. Vào mùa đông, khi nh ng đ t không khí l nh m nh xâmạ ấ ặ ư ữ ợ ạ ạ  

nh p xu ng lãnh th  nậ ố ổ ước ta,   Tây B c thở ắ ường x y ra nh ng đ t sả ữ ợ ương mu i,ố  

có nh ng đ t x y ra trên di n r ng, làm  nh hữ ợ ả ệ ộ ả ưởng r t l n đ n đ n s n xu t vàấ ớ ế ế ả ấ  

đ i s ng. Nhi u nghiên c u cho th y, khi nhi t đ    vùng núi Tây B c xu ngờ ố ề ứ ấ ệ ộ ở ắ ố  

dưới 50C và đ   m không khí t  75 đ n 95% thì x y ra hi n tộ ẩ ừ ế ả ệ ượng sương mu i. ố

Sương mu i có  nh hố ả ưởng r t l n t i s n xu t và đ i s ng c a ngấ ớ ớ ả ấ ờ ố ủ ườ  idân. Khi sương mu i xu t hi n, cây tr ng b   nh hố ấ ệ ồ ị ả ưởng nhi u nh t, qua m tề ấ ộ  đêm xu t hi n sấ ệ ương mu i, hàng ngàn hecta cây tr ng, đ c bi t nh ng cây ch aố ồ ặ ệ ữ ứ  nhi u nề ước, có th  b  “cháy” c  lá và thân. Vì v y, hi u bi t để ị ả ậ ể ế ược hình th  th iế ờ  

ti t gây nên sế ương mu i và d  báo trố ự ước đượ ực s  xu t hi n sấ ệ ương mu i cho khuố  

v c Tây B c nh m gi m thi u thi t h i do sự ắ ằ ả ể ệ ạ ương mu i gây ra có m t ý nghĩa vôố ộ  cùng to l n đ i v i ngành Khí tớ ố ớ ượng Th y văn Vi t Nam. T  nh ng lí do đó emủ ệ ừ ữ  xin đượ ực l a ch n đ  tài nghiên c u cho đ  án t t nghi p c a mình là: ọ ề ứ ồ ố ệ ủ “Nghiên 

c u d  báo s  xu t hi n sứ ự ự ấ ệ ương mu i trên khu v c Tây B c Bố ự ắ ộ” v i m cớ ụ  tiêu:

(1) Xác đ nh đị ược hình th  synop thu n l i cho s  xu t hi n sế ậ ợ ự ấ ệ ương mu i;ố(2)  Xây d ng phự ương trình d  báo s  xu t hi n sự ự ấ ệ ương mu i v i th i h nố ớ ờ ạ  

24 gi  cho khu v c Tây B c B ờ ự ắ ộ

       N i dung c a đ  án, ngoài ph n m  đ u, k t lu n, tài li u tham kh o và ộ ủ ồ ầ ở ầ ế ậ ệ ả

ph  l c, đụ ụ ược b  c c thành 3 chố ụ ương: 

       Chương I: T ng quan v  sổ ề ương mu iố

       Chương II: S  li u và phố ệ ương pháp nghiên c uứ

       Chương III: M t s  k t qu  nghiên c uộ ố ế ả ứ

CHƯƠNG I. T NG QUAN V  SỔ Ề ƯƠNG MU IỐ

1.1 Đ nh nghĩa và phân lo i sị ạ ương mu iố

1.1.1 Đ nh nghĩa ị

Mùa đông do đ   m th p, ngoài lo i hình th i ti t gây m a nh , m aộ ẩ ấ ạ ờ ế ư ỏ ư  phùn còn có m t s  các lo i hình th i ti t đ c bi t khác nh : sộ ố ạ ờ ế ặ ệ ư ương mù, sươ  nggiá,  cũng xu t hi n nhi u. Sấ ệ ề ương mu i là hi n tố ệ ượng th i ti t nguy hi m vìờ ế ể  nhi t đ  quá th p s  làm ch t cây tr ng và  nh hệ ộ ấ ẽ ế ồ ả ưởng l n t i v t nuôi.ớ ớ ậ

Sương mu iố   là hi n tệ ượng h i nơ ước đóng băng thành các h t nh , r n,ạ ỏ ắ  

x p và tr ng nh  mu i ngay trên m t đ t hay b  m t cây c  ho c các v t thố ắ ư ố ặ ấ ề ặ ỏ ặ ậ ể khác khi không khí trên đó  m và l nh. ẩ ạ

Sương mu i thố ường xu t hi n vào ban đêm ho c g n sáng khi mà m t đ tấ ệ ặ ầ ặ ấ  

b c x  và ngu i l nh đi nhi u nh t. Do nhi t đ  quá th p h i nứ ạ ộ ạ ề ấ ệ ộ ấ ơ ước ch a trongứ  không khí ti p giáp   b  m t l nh s  ng ng t    tr ng thái băng, d oi d ng cácế ở ề ặ ạ ẽ ư ụ ở ạ ứ ạ  

h t nh  nh  nh ng tinh th  mu i. Do đó s ong mu i có th  th y c    trên m tạ ỏ ư ữ ể ố ư ố ể ấ ả ở ặ  

dưới các l p lá khô và trên các v t khác.ớ ậ

1.1.2 Nguyên nhân hình thành s ươ ng mu i  ố

Sương mu i thố ường hình thành vào nh ng đêm đông, tr i l ng gió, quangữ ờ ặ  mây, khi mà b c x  là nguyên nhân ch  y u c a quá trình l nh đi c a không khíứ ạ ủ ế ủ ạ ủ  

và các v t thậ ể, nhi t đ  không khí xu ng th p làm cho nhi t đ  b  m t các v tệ ộ ố ấ ệ ộ ề ặ ậ  

th  hay cây c    m t đ t đ t t i đi m sể ỏ ở ặ ấ ạ ớ ể ương đ  cho h i nủ ơ ước ng ng k t, vàư ế  

đi u ki n đ   m không khí thích h p.ề ệ ộ ẩ ợ  Nên nh  r ng nó không m n mà ch  tr ngớ ằ ặ ỉ ắ  

nh  mu i, g n gi ng v i l p tuy t   trong  khoang l nh c a t  l nh.ư ố ầ ố ớ ớ ế ở ạ ủ ủ ạ

Sương mu iố  là nh ng tinh th  băng đữ ể ược hình thành do h i nơ ước ng ngư  hoa khi nhi t đ  b  m t đ m xu ng dệ ộ ề ặ ệ ố ưới 00C trong nh ng đi u ki n tữ ề ệ ương tự 

nh  đi u ki n hình thành sư ề ệ ương, t c là khi nhi t đ  m t đ m l nh đi r t nhi uứ ệ ộ ặ ệ ạ ấ ề  

do b c x  Đi u ki n khí tứ ạ ề ệ ượng thu n l i cho sậ ợ ương mu i hình thành là tr i ítố ờ  

đ n quang mây, gió nh , ế ẹ

1.1.3 Phân lo i s ạ ươ ng mu i ố

Sương mu i đố ược phân lo i theo ngu n g c hình thành bao g m có 3 lo i:ạ ồ ố ồ ạ

Sương mu i b c x : Hình thành do m t đ t b c x  quá m nh làm choố ứ ạ ặ ấ ứ ạ ạ  nhi t đ  m t đ t gi m xu ng đ t ng t, nhi t đ  h  xu ng dệ ộ ặ ấ ả ố ộ ộ ệ ộ ạ ố ưới 00C. Lo i nàyạ  

thường được hình thành khi tr i quang mây, gió nh , đ   m không khí không caoờ ẹ ộ ẩ  

l m.ắ

Sương mu i bình l u: Là lo i số ư ạ ương mu i đố ược hình thành khi có bình 

l u l nh tràn v  làm cho nhi t đ  không khí và m t đ t h  xu ng nhanh chóng,ư ạ ề ệ ộ ặ ấ ạ ố  

ph m vi phân b  lo i sạ ố ạ ương mu i này r t r ng.ố ấ ộ

Sương mu i h n h p: Là số ỗ ợ ương mu i đố ược hình thành không ch  do sỉ ự xâm nh p c a không khí l nh mà còn do s  l nh đi vì b c x  c a m t đ t, sauậ ủ ạ ự ạ ứ ạ ủ ặ ấ  

nh ng đ t gió l nh tràn v  đ  1 – 2 ngày, n u tr i quang mây, gió nh , nhi t đữ ợ ạ ề ộ ế ờ ẹ ệ ộ không khí ti p t c gi m th p, thì r t d  xu t hi n sế ụ ả ấ ấ ễ ấ ệ ương mu i.ố

1.2 Đi u ki n t  nhiên c a khu v c nghiên c uề ệ ự ủ ự ứ

1.2.1 V  trí đ a lý ị ị

Tây B c, m t trong 7 vùng khí h u thu c mi n khí h u phía B c c a nắ ộ ậ ộ ề ậ ắ ủ ướ  c

ta, được gi i h n trong ph m vi t  20ớ ạ ạ ừ 047’N đ n 22ế 048’N và t  102ừ 009’E đ n 105ế 0 

52’E. Phía b c và tây b c giáp t nh Vân Nam (Trung Qu c), phía tây và tây namắ ắ ỉ ố  giáp Lào, phía đông giáp Hà Giang, B c K n và Thái Nguyên, phía nam và đôngắ ạ  nam giáp Thanh Hóa, Hà N i (Hà Tây cũ). V  m t hành chính, vùng Tây B c baoộ ề ặ ắ  

g m cácồ  t nh Lai Châu, Đi n Biên, S n La, Hòa Bình, Yên Bái và Lào Cai (hìnhỉ ệ ơ  1.1)

Đ a hình Tây B c hi m tr , có nhi u kh i núi và dãy núi cao ch y theoị ắ ể ở ề ố ạ  

hướng tây b c­đông nam. Dãy Hoàng Liên S n dài t i 180 km, r ng 30 km, v iắ ơ ớ ộ ớ  

m t s  đ nh núi cao trên t  2800 đ n 3000m. Dãy núi Sông Mã dài 500 km, cóộ ố ỉ ừ ế  

nh ng đ nh cao trên 1800m. Gi a hai dãy núi này là vùng đ i núi th p l u v cữ ỉ ữ ồ ấ ư ự  sông Đà (còn g i là đ a mángọ ị  sông Đà)

Hình 1.1. B n đ  hành chính khu v c Tây B c ả ồ ự ắ

Ngoài sông Đà là sông l n, vùng Tây B c còn có sông nh  và su i g m cớ ắ ỏ ố ồ ả 

thượng l u sông Mã. Trong đ a máng sông Đà còn có m t dãy cao nguyênư ị ộ  đá vôi 

ch y su t t  Phông Thạ ố ừ ổ đ n Thanh Hóa, và có th  chia nh  thành các cao nguyênế ể ỏ  

Tà Phình, M c Châu, Nà S n. Ngoài ra còn có các lòng ch oộ ả ả  nh  Đi n Biên,ư ệ  Nghĩa L , Mộ ường Thanh.Vùng Tây B c có hai con sông l n, đó là sông Đà vàắ ớ  sông Thao (t c sông H ng). Thứ ồ ượng ngu n c a sông Mã cũng   trên vùng đ tồ ủ ở ấ  Tây B c. Đi n Biên, Nghĩa L , Mắ ệ ộ ường Thanh là các b n đ a   Tây B c, còn Tàồ ị ở ắ  Phình, M c Châu và Nà S n là các cao nguyên [3].ộ ả

1.2.2 Đ c đi m khí h u ặ ể ậ

Do n m khu t bên sằ ấ ườn tây dãy Hoàng Liên S n l i   v  trí xa nh t v  phíaơ ạ ở ị ấ ề  tây lãnh th , vùng núi Tây B c có khí h u khác bi t rõ r t v i ph n còn l i c aổ ắ ậ ệ ệ ớ ầ ạ ủ  

B c B  Có th  nói, trong các vùng khí h u đắ ộ ể ậ ược phân chia c a mi n khí h u phíaủ ề ậ  

B c, vùng Tây B c th  hi n nhi u nét d  thắ ắ ể ệ ề ị ường nh t v i khí h u chung toànấ ớ ậ  

mi n. Vùng khí h u Tây B c có th  chia làm 2 ti u vùng: ti u vùng B c Tây B cề ậ ắ ể ể ể ắ ắ  bao g m đ i b  ph n t nh Lai Châu t  Qu nh Nhai tr  lên và ti u vùng Nam Tâyồ ạ ộ ậ ỉ ừ ỳ ở ể  

B c là ph n còn l i.ắ ầ ạ

a) Nhi t đ ệ ộ

Nhi t đ  trung bình năm vào kho ng 23ệ ộ ả 0C trong các thung lũng dưới th pấ  (đ  cao 200­300m), 20­22ộ 0C   500­700m, 18­19ở 0C   1000m và 16ở 0C. Mùa đông 

nhi t đ  tệ ộ ương đ i cao so v i vùng núi khác và trong các thung lũng dố ớ ưới th pấ  (cao 200­300m) nhi t đ  th m chí cao h n đ ng b ng 1ệ ộ ậ ơ ồ ằ 0C.

      Tháng c c ti u c a nhi t đ  là tháng 1, có nhi t đ  trung bình vào kho ngự ề ủ ệ ộ ệ ộ ả  17­18oC   vùng th p, 14­16ở ấ 0C   500­700m, 12­13ở 0C   1000m và 10ở 0C   1500m.ở  Còn nhi t đ  t i th p trung bình nh ng tháng này xu ng t i 12­13ệ ộ ố ấ ữ ố ớ 0C   vùng th p,ở ấ  9­110C   đ  cao trung bình, 7­8ở ộ 0C   1000m và 5­6ở 0C   1500m. Gi i h n t i th pở ớ ạ ố ấ  

c a nhi t đ  là 2­4ủ ệ ộ 0C trong các thung lũng dưới th p và xu ng dấ ố ưới 00C t  500­ừ600m tr  lên.ở

Mùa hè: ngay t  tháng 4 nhi t đ  đã lên cao, trung bình đã đ t m c x p xừ ệ ộ ạ ứ ấ ỉ 

250C trong các thung lũng dưới th p. T  tháng 5 đ n h t tháng 9, nhi t đ  trungấ ừ ế ế ệ ộ  bình tháng trong các thung lũng đ u về ượt quá 260C. Ba tháng có nhi t đ  cao nh tệ ộ ấ  

và x p x  nhau là các tháng 6, 7 và 8, trong đó nhi t đ  c c đ i năm thấ ỉ ệ ộ ự ạ ường x yả  

ra vào tháng 6. Nhi t đ  trung bình là 26­27ệ ộ 0C trong thung lũng, 24­250C   đ  caoở ộ  trung bình 500­700m, 230C   1000m, 20ở 0C   1500m. Tuy nhiên, nhi t đ  t i caoở ệ ộ ố  trung bình có giá tr  cao nh t và tháng 5 v i tr  s  t  33­34ị ấ ớ ị ố ừ oC trong các thung lũng, 30­310C   500­700m, 27­28ở 0C   1000m và 24­25ở 0C   1500m.ở

      Các giá tr  t i cao nhi t đ  tuy t đ i trong thung lũng Tây B c cũng đ tị ố ệ ộ ệ ố ắ ạ  

m c c c đoan h n đ ng b ng, thứ ự ơ ồ ằ ường vượt quá 41­420C, th m chí có n i nhậ ơ ư 

Mường Nhé đã t ng đo nhi t đ  t i cao lên t i 43ừ ệ ộ ố ớ 0C

Dao đ ng nhi t đ  ngày đêm c a nhi t đ  trong các thung lũng B c Tâyộ ệ ộ ủ ệ ộ ắ  

B c r t l n, trung bình năm c a biên đ  ngày lên t i 10­13ắ ấ ớ ủ ộ ớ 0C. Trên vùng núi cao biên đ  gi m nh ng cũng lên t i 8­9ộ ả ư ớ 0C (so v i đ ng b ng). Nh ng tháng mùaớ ồ ằ ữ  đông đ ng th i là nh ng tháng mùa khô nhi t đ  dao đông m nh nh t, trong đóồ ờ ữ ệ ộ ạ ấ  tháng 3 là tháng biên đ  có giá tr  c c đ i. Trong tháng 3 biên đ  ngày đ t t i 13­ộ ị ự ạ ộ ạ ớ

150C, th m chí 16­17ậ 0C trong các thung lũng sâu (Mường Nhé 18,10C). Ba tháng 

gi a mùa m a là th i kì dao đ ng nhi t đ  ngày đêm ít nh t song biên đ  ngàyữ ư ờ ộ ệ ộ ấ ộ  cũng đ t 8­9ạ 0C trong các thung lũng [3]

b) M a ư

­ Khu v c B c Tây B c: Là khu v c có lự ắ ắ ự ượng m a khá phong phú. Trênư  khu v c thu đự ượ ược l ng m a trung bình năm vư ượt quá 1800­2000mm. Đ c bi t,ặ ệ  

ph n c c Tây B c c a khu v c (Mầ ự ắ ủ ự ường Tè) là m t trong nh ng trung tâm m aộ ữ ư  

l n c a nớ ủ ước ta v i lớ ượng m a 2500­3000mm/năm. Tuy nhiên trong m t vàiư ộ  

thung lũng cá bi t lệ ượng m a cũng gi m đáng k , trung bình năm không đ nư ả ể ế  1500mm.

Mùa m a   đây b t đ u s m vào tháng 4 và k t thúc vào tháng 9, trong đóư ở ắ ầ ớ ế  

ba tháng 6, 7 và 8 có lượng m a l n nh t. Lư ớ ấ ượng m a mùa m a chi m đ n 90%ư ư ế ế  

t ng lổ ượng m a năm. T  tháng 10 đ n tháng 3 là mùa ít m a, đ c bi t là tháng 1ư ừ ế ư ặ ệ  

và tháng 12. Su t 6 tháng đó ch  có t  20­30 ngày m a, t ng lố ỉ ừ ư ổ ượng m a vàoư  kho ng 150­250mm, chi m 10% lả ế ượng m a c  năm.ư ả

­ Khu v c Nam Tây B c: Là khu v c tự ắ ự ương đ i ít m a v i lố ư ớ ượng m aư  trung bình năm ch  vào kho ng 1400­1600mm, không nh ng v y s  ngày m aỉ ả ữ ậ ố ư  cũng khá ít, trung bình năm ch  có kho ng 110­130 ngày.ỉ ả

Mùa m a b t đ u vào tháng 4 và k t thúc vào tháng 9, trong đó ba thángư ắ ầ ế  tháng 6, 7 và 8 có lượng m a l n nh t, đ c bi t là 6. Lư ớ ấ ặ ệ ượng m a trung bìnhư  tháng 6 x p x  300mm và gi m xu ng 250mm   nh ng n i ít m a. S  ngày m aấ ỉ ả ố ở ữ ơ ư ố ư  cũng khá nhi u, lên t i 20­25 ngày/tháng. Sáu tháng còn l i (t  tháng 10­ 3) làề ớ ạ ừ  

nh ng tháng ít m a, đ c bi t là tháng 1 và 12 v i lữ ư ặ ệ ớ ượng m a trung bình t  10­ư ừ20mm và t  4­5 ngày m a.ừ ư

c) Đ   m ộ ẩ

      Đ   m   đây tộ ẩ ở ương đ i th p so v i nhi u vùng khác, trung bình năm vàoố ấ ớ ề  kho ng 82%, tăng lên 84­85% trên các đèo cao.ả

      Ba tháng  m nh t trong năm là các tháng gi a mùa m a, trong đó c c đ iẩ ấ ữ ư ự ạ  

thường x y ra vào tháng 7 v i tr  s  lên t i 88­90%; còn khô nh t thả ớ ị ố ớ ấ ường x y raả  vào  tháng 3 v i tr  s  x p x  75%. ớ ị ố ấ ỉ

d) Mây

      So v i nh ng vùng khác c a B c B , vùng Tây B c tớ ữ ủ ắ ộ ắ ương đ i ít mây,ố  

lượng mây trung bình ch  vào kho ng 6,5­7/10. Ba tháng 6, 7 và 8 (nh ng thángỉ ả ữ  

m nh t) là nh ng tháng có l ng mây l n nh t v i l ng mây trung bình đ t

8,5­9/10. Tháng có lượng mây nh  nh t là tháng 3 (tháng khô nh t) v i lỏ ấ ấ ớ ượ  ngmây trung bình vào kho ng 4­5/10.ả

f) Gió

Thông thường gió   vùng núi Tây B c ph  thu c m nh m  vào đi u ki nở ắ ụ ộ ạ ẽ ề ệ  

đ a hình c a đ a phị ủ ị ương. Trong các thung lũng gió thường th i theo hổ ướng thung 

lũng, có khi đ i l p v i hố ậ ớ ướng gió quy mô l n,   đây t n su t l ng gió chi m t iớ ở ầ ấ ặ ế ớ  50­70% và t c đ  gió trung bình không quá 1m/s. Tuy nhiên,   nh ng n i tố ộ ở ữ ơ ươ  ng

đ i thoáng gió th nh hành hố ị ướng đông b c trong mùa đông và th nh hành hắ ị ướ  ngtây nam trong mùa hè, mùa hè thiên v  hề ướng tây và nam. 

1.3 T ng quan tình hình nghiên c u trong và ngoàiổ ứ  nước

1.3.1 Tình hình nghiên c u ngoài n ứ ướ c

       Sương mu i   nhi u th  ti ng trên th  gi i, nh  ti ng Anh "hoar frost",ố ở ề ứ ế ế ớ ư ế  trong đó "hoar" là "tr ng nh  tóc hoa râm" ti ng Trung là "b ch sắ ư ế ạ ương", b ch làạ  

tr ng, ti ng Pháp là "gelée blanche", "blanche" là tr ng. Có n i cho r ng có 2 lo iắ ế ắ ơ ằ ạ  

sương mu i: "hoar frost" và "rime", nh ng v i "rime", không khí  m ban đ uố ư ớ ẩ ầ  

ng ng k t thành các h t nư ế ạ ước, sau  đó m i b  l nh  đi đ  tr  thành các h tớ ị ạ ể ở ạ  băng, được hình thành b i s  đóng băng c a nh ng gi t nở ự ủ ữ ọ ước siêu l nh trongạ  

sương mù lên các v t th  r n. Sậ ể ắ ương mu i là hi n tố ệ ượng nguy hi m đ i v i s nể ố ớ ả  

xu t nông nghi p. Trấ ệ ước m c đ  nguy h i c a sứ ộ ạ ủ ương mu i đ i v i s n xu tố ố ớ ả ấ  nông nghi p nhi u nệ ề ước trên th  gi i nh  Nga, Trung, Qu c, M , Brazil,  đãế ớ ư ố ỹ  

ti n hành nghiên c u v  sế ứ ề ương mu i, đánh giá tác h i c a thiên tai trong đó cóố ạ ủ  

sương mu i, băng giá trên c  s  các d  li u khí tố ơ ở ữ ệ ượng quan tr c, d  li u vi nắ ữ ệ ễ  thám.   Nh t B n (kurosu et al,1995),   Trung Qu c (shao et al, 2001,Li et al,Ở ậ ả ở ố  

2003, Bingbai et al. 2005)  Các nhà nghiên c u đã trình bày theo các hứ ướng bao 

g m phân tích d  li u vi n thám là hàm c a các thông s  sinh lí c a cây tr ng vàồ ữ ệ ễ ủ ố ủ ồ  thay đ i theo th i gian c a chúng, gi i thích các quan sát b ng mô hình lí thuy tổ ờ ủ ả ằ ế  [23]

       V i m c đ  nguy h i c a sớ ứ ộ ạ ủ ương mu i nh  v y nên t i nhi u nố ư ậ ạ ề ước trên 

th  gi i nh  Nga, Trung Qu c, M , Brazil,…. đã ti n hành nghiên c u v  sế ớ ư ố ỹ ế ứ ề ươ  ng

mu i, đánh giá tác h i c a số ạ ủ ương mu i, số ương giá trên c  s  các d  li u khíơ ở ữ ệ  

tượng quan tr c, d  li u vi n thám.   Brazill, các nhà khoa h c đã xây d ng b nắ ữ ệ ễ Ở ọ ự ả  

đ  phân b  sồ ố ương mu i cho vùng Nam Brazill, vùng có nhi t đ  tháp nh t nố ệ ộ ấ ướ  c(hình 1.2); theo đó nh ng vùng có t n su t xu t hi n sữ ầ ấ ấ ệ ương mu i l n đố ớ ược c nhả  báo m t cách rõ ràng.ộ

    Hỡnh 1.2 Phõn b  s ố ươ ng mu i   Nam Brazill ố ở

B ng   vi c   s   d ng   s   li u   nh   v   tinh   NOAA/AVHRR,   C.ằ ệ ử ụ ố ệ ả ệ  Domenikiotis, M. và cs. [22] cũng đó xõy d ng b n đ  nguy c  sự ả ồ ơ ương mu iố  cho lónh th  Hy L p. Cỏc tỏc gi  đó xỏc đ nh đổ ạ ả ị ược m i quan h  gi a ngố ệ ữ ưỡ  ngnhi t đ  làm xu t hi n sệ ộ ấ ệ ương mu i v i cỏc t  h p phỏt x  khỏc nhau c a cỏcố ớ ổ ợ ạ ủ  kờnh nhi t h ng ngo i, t  đú xõy d ng đệ ồ ạ ừ ự ược b n đ  phõn b  sả ồ ố ương mu iố  trong thỏng 3 trờn toàn lónh th  (hỡnh 1.3).ổ

Hỡnh 1.3. Bản đồ nguy cơ sư ng ơ  mu i ố  thỏng 3 c a ủ  Hy Lạp

G. V. Điưmiưt ưriườưva khi nghiờn c u tỡnh hỡnh băng giỏưsơ ứ ương mu i   khuố ở  

v c Mỏtscova đó nh n m nh vai trũ c a đ a hỡnh và đ c đi m c a đ t. Bà choự ấ ạ ủ ị ặ ể ủ ấ  cho r ng, c n ph i xỏc đ nh đằ ầ ả ị ược nh ng vựng nguy hi m v  băng giỏư sữ ể ề ươ  ng

mu i nh t. Bà đó dựng nh ng s  li u quan tr c nhi u năm c a m ng lố ấ ữ ố ệ ắ ề ủ ạ ưới tr mạ  khớ tượng b  m t đ  xỏc đ nh nh ng khu v c trong đú x y ra m t cỏch cú hề ặ ể ị ữ ự ả ộ ệ 

th ng [24].ố

1.3.2 Tình hình nghiên c u trong n ứ ướ c

  Mi n B c Vi t Nam là n i h ng ch u nh ng thi t h i to l n do sề ắ ệ ơ ứ ị ữ ệ ạ ớ ươ  ng

mu i gây ra nên trong nhi u năm qua, hi n tố ề ệ ượng này đã thu hút s  t p trungự ậ  nghiên c u c a nhi u nhà khí tứ ủ ề ượng trong nước nên cũng đã thu được m t sộ ố thành t u nh t đ nh.ự ấ ị

   Ph m Ng c Toàn và Phan T t Đ c cho r ng, so v i t t c  các vùng khác,ạ ọ ấ ắ ằ ớ ấ ả  vùng Cao B ng, L ng S n là n i sằ ạ ơ ơ ương mu i x y ra nhi u nh t và tr m tr ngố ả ề ấ ầ ọ  

nh t, vì mùa đông   đây ch ng nh ng r t l nh, l i khô hanh, quang đãng và gióấ ở ẳ ữ ấ ạ ạ  

y u là nh ng đi u ki n thu n l i cho s  hình thành sế ữ ề ệ ậ ợ ự ương mu i. Nh t là trongố ấ  

nh ng d ng đ a hình trũng và khu t, sữ ạ ị ấ ương mu i càng có kh  năng xu t hi n. ố ả ấ ệ Ở vùng th p, hàng năm thấ ường g p 1­2 ngày sặ ương mu i năm rét nh t có th  t i 4­ố ấ ể ớ

5 ngày, thường t p trung trong tháng 1 và tháng 12.   vùng cao, trung bình m iậ Ở ỗ  năm có 3­4 ngày sương mu i, nh ng năm rét h n số ữ ơ ương mu i có th  xu t hi nố ể ấ ệ  hàng ch c ngày và ngay c  tháng 11 và tháng 2 cũng có th  xu t hi n sụ ả ể ấ ệ ươ  ng

mu i [15].ố

Theo Ph m Vũ Anh và Nguy n Vi t Lành [1], băng giá, sạ ễ ế ương mu i x yố ả  

ra khi lưỡi áp cao l nh l c đ a  nh hạ ụ ị ả ưởng đ n nế ước ta là kh i không khí l nh vàố ạ  khô. Chúng thường là nh ng kh i không khí c c đ i, th m chí có ngu n g c B cữ ố ự ớ ậ ồ ố ắ  Băng Dương. Tr i qua m t ch ng đả ộ ặ ường đi dài và bi n tính trên l c đ a châu Áế ụ ị  chúng v n còn khá l nh và khô. Khi xâm nh p xu ng mi n B c Vi t Nam ẫ ạ ậ ố ề ắ ệ ở vùng biên gi i phía b c tr  s  khí áp thu đớ ắ ị ố ược khá cao, kho ng trên dả ưới 1030mb, 

tr i quang mây, đ   m dờ ộ ẩ ưới 50% (s  li u lúc 7 gi  sáng VN). Trong  nh ng ngàyố ệ ờ ữ  

nh  v y vi c d  báo nhi t đ  t i th p có vai trò quan tr ng đ  quy t đ nh dư ậ ệ ự ệ ộ ố ấ ọ ể ế ị ự báo băng giá và sương mu i. N u nhi t đ  không khí d  báo xu ng dố ế ệ ộ ự ố ưới 50C thì 

c n ph i đ c bi t chú ý d  báo băng giá và sầ ả ặ ệ ự ương mu i và khi đó nhi t đ  m tố ệ ộ ặ  

đ t và đ c bi t nhi t đ  c a nh ng b  m t màu s m nh  lá cây, phân bón (phânấ ặ ệ ệ ộ ủ ữ ề ặ ẫ ư  chu ng) đã có th  xu ng đ n 0ồ ể ố ế 0C

Khi nghiên c u v  kh  năng xu t hi n sứ ề ả ấ ệ ương mu i   khu v c Tây B c,ố ở ự ắ  Nguy n H ng S n và cs. đã xác nh n r ng, sễ ồ ơ ậ ằ ương mu i xu t hi n và các thángố ấ ệ  mùa đông t  tháng 11 đ n tháng 3 năm sau nh ng t p trung ch  y u vào tháng 12ừ ế ư ậ ủ ế  

và tháng 1. Su ng mu i có xu th  tăng d n theo đ  cao đ a hình, càng lên cao t nơ ố ế ầ ộ ị ầ  

su t xu t hi n sấ ấ ệ ương mu i càng nhi u.   đ  cao dố ề Ở ộ ưới 600m không  nh hả ưở  ng

b i sở ương mu i ho c n u có  nh hố ặ ế ả ưởng ch   nh hỉ ả ưởng   c p đ  nh ; trên 800mở ấ ộ ẹ  

m c đ   nh hứ ộ ả ưởng c a sủ ương mu i   c p đ  n ng và r t n ng. Khi gió mùaố ở ấ ộ ặ ấ ặ  đông b t đ u  nh hắ ầ ả ưởng đ n nế ước ta thì sau 2­4 ngày, sương mu i xu t hi n ố ấ ệ ở Tây B c. Thông thắ ường khi nhi t đ  t i th p t i l u khí tệ ộ ố ấ ạ ề ượng có nhi t đ  ≤ 5ệ ộ 0C thì xu t hi n sấ ệ ương mu i do nhi t đ  b  m t thố ệ ộ ề ặ ường th p h n nhi t đ  khôngấ ơ ệ ộ  khí   đ  cao 2m (đ  cao b u nhi t bi u) [12,13].ở ộ ộ ầ ệ ể

Bên c nh nh ng công trình trên, m t hạ ữ ộ ướng nghiên c u đứ ược nhi u nhàề  Khí tượng quan tâm gi i quy t, đó là nghiên c u d  báo b ng phả ế ứ ự ằ ương pháp 

th ng kê. Theo hố ướng nghiên c u này g m có nhi u tác gi  nh : Nguy n Vi tứ ồ ề ả ư ễ ế  Lành, Nguy n Vi t Phong, Lèo Văn Xuân, Lê Thu Hà,…ễ ế

Th i gian đ u, các công trình nghiên c u theo phờ ầ ứ ương pháp th ng kê chố ủ 

y u mang tính ch t th  công, v i phế ấ ủ ớ ương pháp th ng kê đ n gi n.ố ơ ả

Năm 2000, Lèo Văn Xuân đã xây d ng phự ương trình và bi u đ  d  báoể ồ ự  nhi t đ  t i th p đ  đ a ra c nh báo sệ ộ ố ấ ể ư ả ương mu i cho khu v c S n La. Hai y uố ự ơ ế  

t  ch n vào phố ọ ương trình là nhi t đ  (T) và đi m sệ ộ ể ương (Td) lúc 13 gi  V iờ ớ  ngu n s  li u t  năm 1961­1999, ông đã xây d ng đồ ố ệ ừ ự ược phương trình nh  sau:ư

0,88+ 0,1*T +0,02*Td=0

Sau đó căn c  vào đ  h t đi m sứ ộ ụ ể ương lúc 13 gi , k t h p v i giá tr  đờ ế ợ ớ ị ộ 

m t ng đ i xây d ng bi u đ  d a trên ph ng pháp ch m đi m. N u r i vào

vùng có sương mu i thì ta d  báo 24 gi  t i (tính t  19 gi  cùng ngày) có số ự ờ ớ ừ ờ ươ  ng

mu i và ngố ượ ạc l i [21]

B ng phằ ương pháp hàm phân bi t, Nguy n Vi t Phong đã ch n nh ngệ ễ ế ọ ữ  ngày gió có hướng E­NE đ  xây d ng phể ự ương trình đường th ng phân chia haiẳ  vùng vó và không có m a nh , m a phùn t  tháng 12­3 cho khu v c thành phư ỏ ư ừ ự ố Vinh, v i các bi n d  báo là nhi t đ  không khí (T) và nhi t đ  đi m sớ ế ự ệ ộ ệ ộ ể ương (Td) lúc 13 gi  nh  sau:ờ ư

0,579340­0,0739*T + 0,0581*Td= 0

Có th  nh n th y r ng các phể ậ ấ ằ ương pháp trên là nh ng phữ ương pháp th ngố  

kê h t s c đ n gi n và ch a th t s  thu n ti n cho d  báo nghi p v  vì cònế ứ ơ ả ư ậ ự ậ ệ ự ệ ụ  mang tính th  công nên s  d n đ n nh ng sai s  khi ch m đi m có ho c khôngủ ẽ ẫ ế ữ ố ấ ể ặ  lên gi n đ  [11].ả ồ

Đ  kh c ph c nh ng đi m h n ch  trên, có r t nhi u công trình nghiênể ắ ụ ữ ể ạ ế ấ ề  

c u đứ ược các tác gi  l a ch n phả ự ọ ương pháp thông kê hi n đ i d a trên c  sệ ạ ự ơ ở chu i s  li u có s n, d  dàng khai thác t  các trung tâm d  báo t nh và v i sỗ ố ệ ẵ ễ ừ ự ỉ ớ ố 

lượng bi n không h n ch  đ  sây d ng phế ạ ế ể ự ương trình d  báo. Phự ương pháp th ngố  

kê này đã đem l i hi u qu  nh t đ nh.ạ ệ ả ấ ị

Nguy n Vi t Lành đã xây d ng phễ ế ự ương trình d  báo dông nhi t cho t nhự ệ ỉ  

Vi t Trì, b ng vi c đ a vào phệ ằ ệ ư ương trình 25 nhân t  d  tuy n, k t qu  thu đố ự ể ế ả ượ  c

phương trình d  báo cu i cùng là 6 bi n nh  sau:ự ố ế ư

PVT=1,41611­0,01297*T01p+0,06967*C1­0,00131*d85+0,00904*Td07p­0,00144*TTd13v+0,00263*DtaP07p

N u Pế VT   0 ta d  báo chi u tói ngày đó có m a dông, còn n u Pự ề ư ế VT < 0, ta 

d  báo hôm đó không có m a.ự ư

K t qu  c a phế ả ủ ương trình đ oc ki m nghi m trên chu i s  li u phự ể ệ ố ố ệ ụ thu c (1988­1999) có  đ  chính xác (U) là 75,5% và đ  tin c y H= 0,46%. V iộ ộ ộ ậ ớ  chu i s  li u đ c l p (2000­2001) k t qu  có đ  chính xác chung lên t i 77,14%ỗ ố ệ ộ ậ ế ả ộ ớ  [4]

B ng vi c khai thác chu i s  li u t  1991­2001 t i L ng S n, Nguy n Thằ ệ ỗ ố ệ ừ ạ ạ ơ ễ ị Thuyên và cs. đã s  d ng phử ụ ương trình h i quy nhi u bi n đ  xây d ng phồ ề ế ể ự ươ  ngtrình d  báo nhi t đ  t i th p cho khu v c L ng S n trong tháng 12, 1 và 2 v iự ệ ộ ố ấ ự ạ ơ ớ  

vi c đ a vào ban đ u các bi n không h n ch , k t qu  phệ ư ầ ế ạ ế ế ả ương trình nh  sau:ư

Cũng b ng phằ ương pháp h i quy nhi u bi n, Lê Thu Hà và c ng s  đãồ ề ế ộ ự  

ti n hành xây d ng phế ự ương trình d  báo m a cho khu v c S n La trong các thángự ư ự ơ  1,2,3. V i vi c đ a vào 34 nhân t  ban đ u, k t qu  phớ ệ ư ố ầ ế ả ương trình thu được:

y=0,038861+0,014208*X1­0,000086*X2+0,004773*X3+0,000512*X4­0,001312*X5+0,001502*X6

Theo đó, n u giá tr  phế ị ương trình >0, thì ta d  báo trong vòng 24 gi  t i cóự ờ ớ  

m a, còn n u giá tr  c a phư ế ị ủ ương trình ≤ 0 thì ta d  báo trong 24 gi  t i khôngự ờ ớ  

m a. K t qu  đư ế ả ược đánh giá d a trên chu i s  li u ph  thu c là có đ  chính xácự ỗ ố ệ ụ ộ ộ  90,8% và đ  tin c y H= 0,31. Đánh giá trên chu i s  li u th c t  cho k t quộ ậ ỗ ố ệ ự ế ế ả 

tương đ i cao v i đ  chính xác dao đ ng t  86,4­90,8% [6].ố ớ ộ ộ ừ

Trong công trình nghiên c u v  đi u ki n gây m a trên khu v c B cứ ề ề ệ ư ự ắ  Trung B  trong các tháng mùa đông, Nguy n Vi t Lành đã s  d ng phộ ễ ế ử ụ ương pháp 

h i quy t ng bồ ừ ước đ  xây d ng phể ự ương trình d  báo m a trong b n tháng, thángự ư ố  

12, 1, 2 và 3 cho 10 tr m t i khu v c B c Trung B  d a trên chu i s  li u tạ ạ ự ắ ộ ự ỗ ố ệ ừ 1990­2003. B ng vi c đ a vào ban đ u các nhân t  không gi i h n. Sau quá trìnhằ ệ ư ầ ố ớ ạ  tính toán, k t qu  đế ả ược đánh giá d a trên chu i s  li u ph  thu c thì phự ỗ ố ệ ụ ộ ươ  ngtrình đ t đ  chính xác trung bình 79,04%, và đ  tin c y có giá tr  là 0,50. Ti p t cạ ộ ộ ậ ị ế ụ  đanh giá k t qu  trên chu i s  li u ph  thu c thì các phế ả ỗ ố ệ ụ ộ ương trình có đ  chínhộ  xác trung bình là trên 75% [7]

T  k t qu  c a các công trình nghiên c u trên em nh n th y r ng: vi cừ ế ả ủ ứ ậ ấ ằ ệ  

th ng kê theo phố ương pháp hi n đ i, d a trên chu i s  li u đ  dài, đ ng th iệ ạ ự ỗ ố ệ ủ ồ ờ  

đ a vào phư ương trình không gi i h n s  bi n đem l i hi u qu  nh t đ nh, và có ýớ ạ ố ế ạ ệ ả ấ ị  nghĩa l n trong vi c d  báo.ớ ệ ự

Nhìn nh n trên phậ ương di n c a v n đ  nghiên c u trong bài đ  án, emệ ủ ấ ề ứ ồ  

th y r ng, sấ ằ ương mu i là hi n tố ệ ượng được m t s  tác gi  quan tâm nghiên c u,ộ ố ả ứ  

nh ng các công trình đó ch  y u s  d ng phư ủ ế ử ụ ương pháp phân tích synop ho cặ  

b ng các phằ ương pháp th ng kê đ n gi n nên vi c đ a s  lố ơ ả ệ ư ố ượng nhân t  d  báoố ự  vào đ  tính toán r t h n ch  và mang tính ch  quan. Đ  kh c ph c nh ng đi mể ấ ạ ế ủ ể ắ ụ ữ ể  

h n ch  này, trong bài đ  án c a mình em ch n phạ ế ồ ủ ọ ương pháp th ng kê hi n đ i,ố ệ ạ  xây d ng phự ương trình d  báo sự ương mu i d a trên phố ự ương pháp h i quy t ngồ ừ  

bước, b ng vi c s  d ng chu i s  li u s n có, d  khai thác t i các trung tâm dằ ệ ử ụ ỗ ố ệ ẵ ễ ạ ự báo t nh và v i s  lỉ ớ ố ượng bi n đ a vào không gi i h n đ  xây d ng các phế ư ớ ạ ể ự ươ  ng

trình d  báo sự ương mu i cho khu v c Tây B c trong các tháng t  tháng 11 đ nố ự ắ ừ ế  tháng 2.

CHƯƠNG II. C  S  S  LI U VÀ PHƠ Ở Ố Ệ ƯƠNG PHÁP NGHIÊN C UỨ

2.1 C  s  s  li uơ ở ố ệ

2.1.1 S  li u quan tr c ố ệ ắ

S  li u ban đ u là m t trong nh ng n n t ng c a các phố ệ ầ ộ ữ ề ả ủ ương pháp th ngố  

kê. S  li u ban đ u bao g m các y u t  c u thành và đ  dài c a chu i. Trongố ệ ầ ồ ế ố ấ ộ ủ ỗ  

đi u ki n nề ệ ước ta hi n nay, khi mà chúng ta ch a có đệ ư ược nh ng t p s  li uữ ậ ố ệ  

kh o sát đ y đ  có tính ch t chuyên sâu, vi c khai thác s  li u cho m c đíchả ầ ủ ấ ệ ố ệ ụ  nghiên c u bài toán d  báo sứ ự ương mu i c n ph i xu t phát t  tình hình th c tố ầ ả ấ ừ ự ế 

c a các ngu n s  li u và ch t lủ ồ ố ệ ấ ượng c a s  li u.       ủ ố ệ

Nguyên t c chung c a phắ ủ ương th c khai thác s  li u là khai thác tri t đứ ố ệ ệ ể các ngu n s  li u s n có và có kh  năng đáp  ng đồ ố ệ ẵ ả ứ ược yêu c u c a bài toán đ tầ ủ ặ  

ra. 

Th c t  hi n nay   Vi t Nam, s  li u ban đ u ph c v  cho m c đíchự ế ệ ở ệ ố ệ ầ ụ ụ ụ  nghiên c u và d  báo th i ti t đang là m t trong nh ng v n đ  h t s c thi u. Cứ ự ờ ế ộ ữ ấ ề ế ứ ế ơ 

s  s  li u hi n có c a chúng ta ch  y u là s  li u quan tr c khí tở ố ệ ệ ủ ủ ế ố ệ ắ ượng m t đ tặ ấ  

t  m ng lừ ạ ưới đài tr m, đ  gi i quy t bài toán đ t ra, không còn cách nào khácạ ể ả ế ặ  ngoài vi c khai thác s  li u quan tr c khí tệ ố ệ ắ ượng m t đ t t  tr m thu c vùngặ ấ ừ ạ ộ  nghiên c u đứ ượ ưc l u tr  trong các báo bi u BKT­1.ữ ể

Nh  đã nói   trên đ  tài t p trung nghiên c u d  báo sư ở ề ậ ứ ự ương mu i  trongố  

nh ng tháng mùa đông nên   đây em  l y s  li u c a các tháng 11, 12, 1 và 2ữ ở ấ ố ệ ủ  trong BKT­1 c a 4 tr m khí tủ ạ ượng trong khu v c, đó là các tr m: Sìn H , M cự ạ ồ ộ  Châu, S n La, Cò Nòi. ơ

S  dĩ ch n b n tr m trên là do: Tuy c  4 tr m trên đ u là tr m   vùngở ọ ố ạ ả ạ ề ạ ở  núi cao, v i đ  cao tớ ộ ương đ i l n, tuy nhiên gi a 4 tr m này có đ  cao khácố ớ ữ ạ ộ  nhau, trong đó cao nh t là Sìn H (1500m), M c Châu (1000m), Cò Nòi (700­ấ ồ ộ

800m), S n La (600m). Nh ng t i đó l i có s  khác bi t c  th : N u Sìn H làơ ư ạ ạ ự ệ ụ ể ế ồ  khu v c có mi n núi mang nét đ c tr ng c a các dãy núi cao, còn   M c Châuự ề ặ ư ủ ở ộ  

l i là khu v c mi n núi đá vôi, nh ng l i k p gi a thung lung sông Đà và sôngạ ự ề ư ạ ẹ ữ  

Mã. Cò Nòi là vùng núi ph c t p xen k  b i nh ng dãy núi đá và đ i. Chính sứ ạ ẽ ở ữ ồ ự khác bi t đó, c ng v i ngu n s  li u quan tr c th c t  th y r ng đây là b nệ ộ ớ ồ ố ệ ắ ự ế ấ ằ ố  

tr m có s  xu t hi n sạ ự ấ ệ ương mu i l n nh t trong khu v c Tây B c B  Tố ớ ấ ự ắ ộ ừ 

nh ng lí do trên em ch n 4 tr m: Sìn H , M c Châu, Cò Nòi, S n La đ  xâyữ ọ ạ ồ ộ ơ ể  

d ng phự ương trình d  báo.ự

Đ c đi m c a t p s  li u BKT­ 1 là l u tr  t t c  các s  li u quan tr cặ ể ủ ậ ố ệ ư ữ ấ ả ố ệ ắ  khí tượng m t đ t vào 4 k  quan tr c chính là 1, 7, 13 và 19 gi  Các y u t  c nặ ấ ỳ ắ ờ ế ố ầ  

được khai thác bao g m các nhóm nhi t đ , đi m sồ ệ ộ ể ương, khí áp, bi n áp 24 gi ,ế ờ  

hướng gió và t c đ  gió, lố ộ ượng mây t ng quan lúc 1, 7, 13 gi , s  ngày có sổ ờ ố ươ  ng

mu i xu t hi n cũng nh  nhi t đ  t i th p ngày. ố ấ ệ ư ệ ộ ố ấ

V  đ  dài c a chu i s  li u, đ  dài chu i đề ộ ủ ỗ ố ệ ộ ỗ ược khai thác d a trên nguyênự  

t c s  d ng đ n m c t i đa kh  năng đáp  ng c a các ngu n s  li u s n có c aắ ử ụ ế ứ ố ả ứ ủ ồ ố ệ ẵ ủ  khu v c c n nghiên c u. Đ  dài c a chu i không l y quá dài đ  tránh nh ng daoự ầ ứ ộ ủ ỗ ấ ể ữ  

đ ng c a bi n trình nhi u năm gây ra nh ng cũng không độ ủ ế ề ư ược quá ng n đ  b oắ ể ả  

đ m tính  n đ nh th ng kê. Nhi u k t qu  nghiên c u ch  ra r ng, đ i v i nh ngả ổ ị ố ề ế ả ứ ỉ ằ ố ớ ữ  bài toán d  báo, chu i s  li u không nên l y dài h n 18 năm và không l y ng nự ỗ ố ệ ấ ơ ấ ắ  

h n 6 năm [9]. Trên c  s  đó, đ  b o đ m tính đ ng nh t, t t c  các lo i s  li uơ ơ ở ể ả ả ồ ấ ấ ả ạ ố ệ  

đ u đề ược khai thác cùng m t th i k  t  năm 2005­2015.ộ ờ ỳ ừ

 2.1.2 S  li u tái phân tích ố ệ

  Qua tham kh o các công trình nghiên c u trong nh ng năm g n đây, emả ứ ữ ầ  

nh n th y r ng, t p s  li u tái phân tích c a Trung tâm Qu c gia D  báo Môiậ ấ ằ ậ ố ệ ủ ố ự  

trường (NCEP ­ The National Center for Environmental Prediction) và Trung tâm 

Qu c gia Nghiên c u Khí quy n (NCAR­ The National Center for Atmosphericố ứ ể  Research) được nhi u nhà khí tề ượng trên th  gi i s  d ng và đã đ t đế ớ ử ụ ạ ược nh ngữ  

k t qu  r t kh  quan. ế ả ấ ả

T p s  li u tái phân tích này là m t t p s  li u có đ  dài l n và đ c bi tậ ố ệ ộ ậ ố ệ ộ ớ ặ ệ  

là có tính liên t c nên s  d ng r t thu n ti n. Theo không gian, s  li u đụ ử ụ ấ ậ ệ ố ệ ượ ư  c l u

gi  dữ ướ ại d ng mã GRIB (Grid Binary)

Đ  phân gi i theo phộ ả ương ngang có hai lo i lạ ưới: (1) lưới Gaussian, có 94 

đi m lể ưới theo kinh tuy n và 192 đi m lế ể ưới theo vĩ tuy n, m i đi m cách nhauế ỗ ể  1,8750 và (2) lưới kinh vĩ có đ  phân gi i ngang là 2,5 x 2,5ộ ả 0 kinh vĩ đ  ộ

Đ  phân gi i theo phộ ả ương th ng đ ng cũng có hai lo i: (1) trên các m cẳ ứ ạ ự  

Bài đ  án s  d ng ngu n s  li u tái phân tích c a các trồ ử ụ ồ ố ệ ủ ường gió (uwnd, vwnd), đ  cao đ a th  v  (hgt), nhi t đ  (air) c a Trung tâm Qu c gia D  báo Môiộ ị ế ị ệ ộ ủ ố ự  

trường (NCEF) được dowload t i website: ạ      

đượ ử ục s  d ng là s  li u ngày t i các m c khí áp chính là m c m t đ t (b  m t),ố ệ ạ ự ự ặ ấ ề ặ  

850, 700, 500mb c a các y u t : đ  cao đ a th  v  tính b ng đ ­ca­mét đ a th  vủ ế ố ộ ị ế ị ằ ề ị ế ị (dam); các thành ph n v n t c gió u và v tính b ng m/s, v i n n là thang màuầ ậ ố ằ ớ ề  nhi t đ ệ ộ

 Phân tích các b n đ  đả ồ ường đ ng áp, đ ng đ  cao đ a th  v  và đẳ ẳ ộ ị ế ị ườ  ngdòng,t c đ  gió. Qua đó xác đ nh các trung tâm tác đ ng. T  b n đ  hình th  th iố ộ ị ộ ừ ả ồ ế ờ  

ti t và b n đ  phân tích v  trí và cế ả ồ ị ường đ  các trung tâm thu n l i nh t cho vi cộ ậ ơ ấ ệ  hình thành sương mu i trên khu v c Tây B c.ố ự ắ

2.2.2 Ph ươ ng pháp th ng kê khí h u c  b n ố ậ ơ ả

2.2.2.1 Ph ươ ng pháp th ng kê và l c nhân t   ố ọ ố

Phương pháp th ng kê đố ược s  d ng r t r ng rãi trong nghiên c u khíử ụ ấ ộ ứ  

tượng, khí h u nói chung và nghiên c u d  bào th i ti t nói riêng. Trong th ng kêậ ứ ự ờ ế ố  

có r t nhi u phấ ề ương pháp đượ ử ục s  d ng d  xây d ng phể ự ương trình d  báo khự ả năng   xu t   hi n   c a   hi n   tấ ệ ủ ệ ượng   khí   tượng   Trong   bài   đ   án   này,   em   dùngồ  

“phương pháp h i quy t ng bồ ừ ước” đ  xây d ng phể ự ương trình d  báo sự ương mu iố  trên khu v c Tây B c.ự ắ

Nguyên t c ki m tra đánh giá đ  l a ch n công th c d  báo t t nh t ngoàiắ ể ể ự ọ ứ ự ố ấ  

vi c d a vào tiêu chu n hi u qu  d  báo còn ph i căn c  vào s  lệ ự ẩ ệ ả ự ả ứ ố ượng bi nế  tham gia vào phương trình h i quy. N u phồ ế ương trình sau cho hi u qu  d  báoệ ả ự  cao h n phơ ương trình trước nh ng m c đ  cao h n không đáng k  mà s  bi n cóư ứ ộ ơ ể ố ế  

m t trong đó l i tăng lên thì v n không đặ ạ ẫ ượ ực l a ch n. M t trong nh ng đi uọ ộ ữ ề  

ki n ràng bu c quan tr ng khi th c hi n phép l c là ch t lệ ộ ọ ự ệ ọ ấ ượng c a phủ ương trình 

h i quy. Sau m i bồ ỗ ước tính, trước khi đ a vào đánh giá hi u qu  đ  l a ch n,ư ệ ả ể ự ọ  các phương trình h i quy thu đồ ược đ u ph i đề ả ược ki m nghi m theo ti u chu nể ệ ể ẩ  

F v i m c ý nghĩa nào đó. Đi u đó cho phép l a ch n đớ ứ ề ự ọ ượ ổ ợc t  h p bi n có sế ố 

lượng bi n ít nh t có th  mà v n b o đ m đế ấ ể ẫ ả ả ược đ  tin c y c a công th c dộ ậ ủ ứ ự báo

Có nhi u phề ương pháp l c nhân t  Phọ ố ương pháp h i quy t ng bồ ừ ước [14] 

là m t trong nh ng phộ ữ ương pháp thường được s  d ng.  u đi m c a phử ụ Ư ể ủ ươ  ngpháp này là l a ch n đự ọ ượ ậc t p nh ng nhân t  tữ ố ương quan v i nhau kém nh ngớ ư  

l i quan h  ch t ch  v i y u t  d  báo. Tiêu chu n l c c a phạ ệ ặ ẽ ớ ế ố ự ẩ ọ ủ ương pháp này có 

th  căn c  vào h  s  tể ứ ệ ố ương quan riêng ho c h  s  tặ ệ ố ương quan b i. Theo [14] nóiộ  chung không th  kh ng đ nh để ẳ ị ược là tiêu chu n nào t t h n, ch  có trong quá trìnhẩ ố ơ ỉ  

th c hành gi i bài toán ngự ả ườ ử ụi s  d ng m i có th  ch  ra đớ ể ỉ ược.Phương pháp này 

được ti n hành nh  sau: ế ư

Bước 1: Tính các h  s  tệ ố ương quan toàn ph n rầ yi gi a y u t  d  báo y v iữ ế ố ự ớ  các nhân t  d  báo xố ự i (i=1, 2, , m), Sau đó ch n trong chúng h  s  tọ ệ ố ương quan nào có giá tr  tuy t đ i l n nh t. Gi  s :ị ệ ố ớ ấ ả ử

yi m i 1

Khi đó bi n xế 1 là nhân t  có tác đ ng chính lên y và ta xây d ng phố ộ ự ươ  ngtrình h i qui:ồ

y(1)=a0(1) +a1(1)  x1       (2.2)

Tương  ng v i phứ ớ ương trình (2.2) ta tính được chu n sai th ng d  sẩ ặ ư (1): 

1mn

Q

trong đó, Q là t ng bình phổ ương các sai s , (n­m­1) là s  b c t  do c a Q. ố ố ậ ự ủ

Bước 2: tính các h  s  tệ ố ương quan riêng ryi.1 (i=2, 3, , m) và cũng ch n họ ệ 

s  có giá tr  l n nh t trong chúng. Gi  s :ố ị ớ ấ ả ử

m i 2

Khi đó ta ch n ti p bi n xọ ế ế 2 và xây d ng phự ương trình h i qui:ồ

y(2)=a0(2) +a1(2)x1 +a2(2)x2  (2.5)

Tương  ng v i nó ta cũng tính đứ ớ ược chu n sai th ng d  sẩ ặ ư (2). Đ n đây ta cóế  

phương trình h i qui hai bi n (2.5) mà đ  chính xác c a nó đồ ế ộ ủ ược đánh giá b i sở (2)

Bước 3: So sánh giá tr  chu n th ng d  sị ẩ ặ ư (2) v i sớ (1). 

N u:       ế ε

s

ss

(2)

(1) (2)

(2.6)

thì bi n xế 2 s  b  b  qua và m t bi n khác trong s  các bi n còn l i s  đẽ ị ỏ ộ ế ố ế ạ ẽ ượ ự  c l a

ch n đ  xây d ng phọ ể ự ương trình h i qui (2.5) và b t đ u tính t  bồ ắ ầ ừ ước 2.   đây, Ở

là m t s  dộ ố ương tu  ý ta đ a vào đ  đánh giá xem n u khi ta tăng thêm bi n choỳ ư ể ế ế  

phương trình h i qui thì đ  chính xác c a nó có tăng lên đáng k  hay không. Hayồ ộ ủ ể  nói cách khác, khi thêm vào phương trình h i qui m t bi n m i thì s  đóng gópồ ộ ế ớ ự  thông tin c a nó làm gi m sai s  đủ ả ố ược bao nhiêu ph n trăm, n u m c đ  gi mầ ế ứ ộ ả  không vượt quá   thì có th  b  qua nó. ể ỏ

Tuy nhiên,  ry2.1  có giá tr  l n nh t trong s  các ị ớ ấ ố ryi.1 , do đó nhân t  số ẽ 

được đ a vào ti p theo thay th  xư ế ế 2, ch ng h n xẳ ạ 3, s  là nhân t  tho  mãn đi uẽ ố ả ề  

ki n:ệ

yi.12 m i 3

r

N u t t c  các nhân t  còn l i đ u tho  mãn (2.6) thì quá trình h i qui sế ấ ả ố ạ ề ả ồ ẽ 

k t thúc và phế ương trình h i qui (2.2) là k t qu  cu i cùng.ồ ế ả ố

N u: ế

ss

(2)

(1) (2)

      (2.7)

thì nhân t  xố 2 s  đẽ ược ch n. Khi đó ta l i tính ti p các h  s  tọ ạ ế ệ ố ương quan ryi.12 (i = 

3, 4, , m) và qui trình đượ ặ ạ ắ ầc l p l i b t đ u nh  bư ước 2. 

Quá trình c  ti p t c nh  v y cho đ n khi h t t t c  các nhân t  ho c tứ ế ụ ư ậ ế ế ấ ả ố ặ ự 

(2)

1)

­ (k (k)

         Trong th c t , khi th c hi n bài toán h i quy t ng bự ế ự ệ ồ ừ ước, người ta cũng 

thường hay s  d ng h  s  tử ụ ệ ố ương quan b i đ  thay cho h  s  tộ ể ệ ố ương quan riêng

Áp d ng c  th  đ i v i bài toán d  báo sụ ụ ể ố ớ ự ương mu i trên khu v c Tây B cố ự ắ  Bộ

Y u t  d  báo: Sế ố ự ương mu i ố

         Vi c d  báo th c hi n vào chi u hôm trệ ự ự ệ ề ước nên nhân t  d  báo đố ự ượ ấ  c l y

là lượng mây t ng quan, hổ ướng gió, t c đ  gió, nhi t đ  đi m số ộ ệ ộ ể ương, hi u nhi tệ ệ  

đ  và đi m sộ ể ương, nhi t đ  t i th p, đ   m không khí, khí áp lúc 1 gi , 7 gi , 13ệ ộ ố ấ ộ ẩ ờ ờ  

gi  c a ngày hôm trờ ủ ước

2.2.2.2 Xác đ nh ng ị ưỡ ng d  báo ự

        Ngưỡng d  báo yự 0 có th  để ược xem nh  là các ch  tiêu d  báo khi ta tínhư ỉ ự  

được các giá tr  y t  t p các nhân t  d  báo. Đ  xác đ nh giá tr  ngị ừ ậ ố ự ể ị ị ưỡng d  báo yự 0 

t  h  th c nh n đừ ệ ứ ậ ược c a hàm y s  d ng t p s  li u quan tr c c a các nhân tủ ử ụ ậ ố ệ ắ ủ ố 

xi ta tính được giá tr  ị ướ ược l ng c a y, sau đó tính t n su t các kho ng giá tr  c aủ ầ ấ ả ị ủ  

y đ i v i hai l p có số ớ ớ ương mu i (yố c) và không có sương mu i (yố k):

N

ny

yc ;       

N

ny

 Trong đó: yc(y), yk(y) là t n su t xu t hi n và không xu t hi n sầ ấ ấ ệ ấ ệ ương mu i  ngố ứ  

v i các kho ng giá tr  c a y;ớ ả ị ủN: là dung lượng m u;ẫ

n+ và n­ là s  l n x y ra số ầ ả ương mu i và không x y ra số ả ương mu i  khiố  tính v i các hàm y.ớ

Trên c  s  đó, ngơ ở ưỡng d  báo yự 0 được xác đ nh nh  là giá tr  c a y mà t iị ư ị ủ ạ  

đó t n su t x y ra và không x y ra sầ ấ ả ả ương mu i b ng nhau:ố ằ

y0= y[ yc(y) = yk(y)]

 N u y > yế 0 s  d  báo có sẽ ự ương mu i, n u y ≤ yố ế 0 s  d  báo có không sẽ ự ương mu iố  

2.2.2.3 Đánh giá đ  chính xác c a ph ộ ủ ươ ng trình

      Hi n nay có r t nhi u nguyên t c đ  đánh giá đ  chính xác d  báo [4].ệ ấ ề ắ ể ộ ự  

Đ i v i nh ng bài toán d  báo y u t  nh  lố ớ ữ ự ế ố ư ượng m a hay nhi t đ ,  thì vi cư ệ ộ ệ  đánh giá đ  chính xác d  báo độ ự ược d a trên c  s  so sánh giá tr  d  báo v iự ơ ở ị ự ớ  giá tr  quan tr c. Khi đó, sai s  tuy t đ i ho c sai s  tị ắ ố ệ ố ặ ố ương đ i thố ường đượ  cdùng đ  đánh giá.ể

         Khi xây d ng phự ương trình d  báo hi n tự ệ ượng th i ti t, thông thờ ế ường, vi cệ  đánh giá đ  chính xác độ ược d a trên c  s  đánh giá k  thu t c a phự ơ ở ỹ ậ ủ ương pháp 

d  báo l a ch n. Đ i v i bài toán d  báo sự ự ọ ố ớ ự ương mu i   đây, vi c đánh giá kố ở ệ ỹ thu t s  căn c  vào m c đ  đúng hay sai c a b n tin d  báo khi s  d ng m tậ ẽ ứ ứ ộ ủ ả ự ử ụ ộ  

phương trình d  báo nào đó trong s  các phự ố ương trình trên

Ký hi u Fệ 2  và F1  là các pha th i ti t tờ ế ương  ng v i có sứ ớ ương mu i vàố  không sương mu i x y ra trong th c t , Pố ả ự ế 2 và P1 là d  báo có và không có các phaự  

đó. Khi đó, n u ti n hành d  báo N l n (  đây, m i ngày ti n hành d  báo m tế ế ự ầ ở ỗ ế ự ộ  

l n), ta s  nh n đầ ẽ ậ ược nh ng tình hu ng đữ ố ược d n ra trong b ng 2.1.ẫ ả

Trong đó: n11  là s  l n d  báo không có số ầ ự ương mu i và th c t  cũngố ự ế  không có sương mu i;ố

n22 là s  l n d  báo có số ầ ự ương mu i và th c t  cũng có số ự ế ươ  ng

mu i;ố

n12 là s  l n d  báo không có số ầ ự ương mu i nh ng th c t  l i cóố ư ự ế ạ  

sương mu i (d  báo sót);ố ự

n21 là s  l n d  báo có số ầ ự ương mu i nh ng th c t  l i không cóố ư ự ế ạ  

sương mu i (d  báo kh ng);ố ự ố

N10 là s  l n d  báo không xu t hi n số ầ ự ấ ệ ương mu i;ố

N20 là s  l n d  báo có số ầ ự ương mu i;ố

N01 là s  l n th c t  không số ầ ự ế ương mu i;ố

N02 là s  l n th c t  có số ầ ự ế ương mu i;ốKhi đó, xác su t khí h u c a pha th i ti t có sấ ậ ủ ờ ế ương mu i là ố 2 =  N02/ N 

và pha th i ti t không có sờ ế ương mu i  là ố 1 = N0 1/ N. 

Ta đ t: Uặ 11= P(P1/F1) = n11/ N01 là xác su t d  báo đúng pha th i ti t khôngấ ự ờ ế  

V  nguyên t c, c n ph i l a ch n m t phề ắ ầ ả ự ọ ộ ương pháp d  báo nào đó choự  

đánh giá k  thu t d  báo không thôi thì v n ch a đ , b i ta có th  m c ph iỹ ậ ự ẫ ư ủ ở ể ắ ả  

nh ng sai l m l n khi đánh giá các phữ ầ ớ ương trình d  báo, đ c bi t là đ i v iự ặ ệ ố ớ  

nh ng phữ ương trình d  báo các hi n tự ệ ượng khí tượng được xem là ít x y ra. ả

Th t v y, n u xét m t hi n tậ ậ ế ộ ệ ượng khí tượng nào đó có xác su t xu t hi nấ ấ ệ  khí h u là 15%, gi  s  N =100. Khi đó, n u trong c  100 l n làm d  báo, ta luônậ ả ử ế ả ầ ự  

d  báo là hi n tự ệ ượng đó không x y ra thì khi thay nả 11 = 85, n22 = 0 vào công th cứ  trên ta có U = 85%.Nh  v y, tuy có đ  chính xác toàn ph n là 85% nh ng ý nghĩaư ậ ộ ầ ư  

k  thu t cũng nh  ý nghĩa th c t  c a nó r t th p. Đ  lo i tr  sai l m đó,ỹ ậ ư ự ế ủ ấ ấ ể ạ ừ ầ  Bagrov N. A. [4] đã đ a ra m t tiêu chu n n a g i là tiêu chu n đ  tin c y H.ư ộ ẩ ữ ọ ẩ ộ ậ  

Đ  tin c y H độ ậ ược xác đ nh nh  sau:ị ư

U ­ U0

H =  

1 ­ U0

Trong đó, U0 được g i là đ  chính xác toàn ph n c a d  báo ng u nhiênọ ộ ầ ủ ự ẫ  

và được xác đ nh theo công th c sau:ị ứ

CHƯƠNG III. M T S  K T QU  NGHIÊN C UỘ Ố Ế Ả Ứ

3.1 Hình th  th i ti t đi n hình gây sế ờ ế ể ương mu i di n r ng khu v c Tây ố ệ ộ ự

B c Bắ ộ

Đ  hi u bi t thêm v  hình th  synop thu n l i cho s  hình thành sể ể ế ề ế ậ ợ ự ươ  ng

mu i trên đ a bàn nghiên c u, đ  án ti n hành xây d ng b  b n đ  trong nh ngố ị ứ ồ ế ự ộ ả ồ ữ  

ngày có sương mu i di n r ng và số ệ ộ ương mu i xu t hi n khi nhi t đ  t i l u khíố ấ ệ ệ ộ ạ ề  

tượng trên 70C. 

3.1.1 Đ t s ợ ươ ng mu i di n ra trên di n r ng   h u h t các khu v c Tây B c ố ễ ệ ộ ở ầ ế ự ắ  

t  ngày 23/12/1999­28/12/1999 ừ

Năm 1999 là năm đ oc coi là năm mà hi n tự ệ ượng sương mu i di n ra trênố ễ  

di n r ng gây ra thi t h i r t l n cho ngệ ộ ệ ạ ấ ớ ười dân n i đây. Hàng trăm nghìn héctaơ  lúa, hoa màu và cây công nghi p b  h ng n ng. Di n bi n nhi t đ  t i th p t i 4ệ ị ỏ ặ ễ ế ệ ộ ố ấ ạ  

tr m khí tạ ượng được ch n nghiên c u đọ ứ ược d n ra trong b ng 3.1.ẫ ả

B ng 3 ả  Nhi t đ  c c ti u t i các ngày có s ệ ộ ự ể ạ ươ ng mu i t  23­28/12/1999 ố ừ

  Sìn Hồ M c Châu ộ  S n La ơ Cò Nòi23.12.199

T  b ng 3.1 ta th y, nhiêt đ  th p nh t x y ra vào ngày 23/12/1999 t i Sìnừ ả ấ ộ ấ ấ ả ạ  

H là ­3,2ồ 0C, nhi t đ  cao nh t x y ra vào ngày 28/12/1999 cũng là 4,0ệ ộ ấ ả 0C; nhi tệ  

đ  th o mãn đ  hình thành sộ ả ể ương mu i. Vì v y, trong su t 6 ngày này, t i c  4ố ậ ố ạ ả  

tr m đ u có sạ ề ương mu i.ố

Di n bi n c a đ t sễ ế ủ ợ ương mu i này có th  đố ể ược tóm t t nh  sau: Ngàyắ ư  20/12/1999 m t đ t không khí l nh v i cộ ợ ạ ớ ường đ  r t m nh tăng cộ ấ ạ ường xu ngố  

Vi t Nam, đ t không khí l nh này đã gây ra m a nh  cho Trung B , gió m nhệ ợ ạ ư ỏ ộ ạ  12­18m/s, gi t 24m/s (có 19obs >12m/s, 9obs > 15m/s, 1 obs >18m/s). Nhi t đậ ệ ộ trung bình ngày gi m 2­3 đ  đ c bi t   Sìn H ­3,2ả ộ ặ ệ ở ồ 0C [16]. Tr i rét kéo dài liênờ  

t c trong nhi u ngày,   vùng núi nhi u n i và nhi u ngày có nhi t đ  th p nh tụ ề ở ề ơ ề ệ ộ ấ ấ  

dưới 00C. Đây là đ t không khí l nh gây ra s  ngày rét nhi u nh t trong năm, trợ ạ ố ề ấ ị 

s  nhi t đ  t i th p gi m xu ng t i âm đ  Đ t không khí l nh kéo dài t  ngàyố ệ ộ ố ấ ả ố ớ ộ ợ ạ ừ  20/12/1999­28/12/1999 làm n n nhi t gi m m t cách m nh m , toàn b  khu v cề ệ ả ộ ạ ẽ ộ ự  Tây B c n m tr n trong lắ ằ ọ ưỡi áp cao l nh l c đ a. T  ngày 23/12/1999 sạ ụ ị ừ ươ  ng

mu i hình thành trên di n r ng và kéo dài 6 ngày. Di n bi n c a m t s  y u tố ệ ộ ễ ế ủ ộ ố ế ố khí tượng trong 6 ngày t i hai tr m S n La và M c Châu (hai tr m có khí áp)ạ ạ ơ ộ ạ