Tiểu luận hóa học môi trường: Ô nhiễm nguồn nước

Tiểu luận hóa học môi trường Ô nhiễm nguồn nước trình bày các nội dung chính như: Khái niệm về ô nhiễm nước, những chất gây ô nhiễm nước điển hình, hậu quả của ô nhiễm nước, biện pháp ngăn ngừa và phòng tránh ô nhiễm nước,...

   H C VI N K  THU T QUÂN S Ọ Ệ Ỹ Ậ Ự

KHOA HÓA – LÝ K  THU T Ỹ Ậ

B  MÔN K  THU T MÔI TR Ộ Ỹ Ậ ƯỜ NG

       CH  Đ : Ô NHI M NGU N N Ủ Ề Ễ Ồ ƯỚ C

                 5   2.Nh ng ch t gây ô nhi m n ữ ấ ễ ướ c đi n hình ể

                 6   2.1.Ô nhi m do n ễ ướ c th i ả

                 6   2.1.1.Thành ph n c a n ầ ủ ướ c th i: ả

                6   2.1.2.Ki m soát các ngu n n ể ồ ướ c th i ả

                8   2.2.Ô nhi m n ễ ướ c b i các ch t h u c ở ấ ữ ơ

                9   2.2.1.Các h p ch t h u c  dùng làm ch t b o v  th c v t (pesticides) ợ ấ ữ ơ ấ ả ệ ự ậ

                10     2.2.2.Ch t t y r a (detergents) ấ ẩ ử

                14     2.2.3.Ô nhi m n ễ ướ c b i các ch t h u c  khác ở ấ ữ ơ

                18     2.2.4.Ô nhi m b i d u m ễ ở ầ ỏ

                 19     2.3.1.Ô nhi m b i các nguyên t  hóa h c ễ ở ố ọ

                20     2.3.2.Ô nhi m b i các ch t d u m  và vi khu n ễ ở ấ ầ ỡ ẩ

                26     2.3.4.Các khoáng axit là các tác nhân gây ô nhi m n ễ ướ c

                28     2.3.5.Các ch t c n l ng gây ô nhi m n ấ ặ ắ ễ ướ c

                28     4.H u qu  c a ô nhi m n ậ ả ủ ễ ướ c.

                31     5.Bi n pháp ngăn ng a và phòng tránh ô nhi m n ệ ừ ễ ướ c.

                 32    

       K T LU N Ế Ậ

                34           TÀI LI U THAM KH O Ệ Ả

                 35    

TR  L I CÂU H I PH N BI N Ả Ờ Ỏ Ả Ệ

                 36    

MỞ ĐẦU

Nước ­ ngu n tài nguyên vô cùng quý giá nh ng không ph i vô t n. M c dùồ ư ả ậ ặ  

lượng nước chi m h n 97% b  m t trái đ t nh ng lế ơ ề ặ ấ ư ượng nước có th  dùngể  cho sinh ho t và s n xu t r t ít, ch  chi m kho ng 3%. Nh ng hi n nayạ ả ấ ấ ỉ ế ả ư ệ  ngu n nồ ước này đang b  ô nhi m tr m tr ng do nhi u nguyên nhân mà nguyênị ễ ầ ọ ề  nhân chính là do ho t đ ng s n xu t và ý th c c a con ngạ ộ ả ấ ứ ủ ười

 Ngày nay, v n đ  ô nhi m môi trấ ề ễ ường, đ c bi t là ô nhi m ngu n nặ ệ ễ ồ ước đã 

và đang ngày càng tr  nên nghiêm tr ng   Vi t Nam. Trên các phở ọ ở ệ ương ti nệ  thông tin đ i chúng, chúng ta có th  d  dàng b t g p nh ng hình  nh, nh ngạ ể ễ ắ ặ ữ ả ữ  thông tin môi trường b  ô nhi m. B t ch p nh ng l i kêu g i b o v  môiị ễ ấ ấ ữ ờ ọ ả ệ  

trường, b o v  ngu n nả ệ ồ ước, tình tr ng ô nhi m càng lúc càng tr  nên tr mạ ễ ở ầ  

tr ng.ọ

Bài ti u lu n sau đây trình bày nh ng v n đ  c  b n và quan tr ng nh t trongể ậ ữ ấ ề ơ ả ọ ấ  

hi n tr ng môi trệ ạ ường hi n nay v  các ch t gây ô nhi m ngu n nệ ề ấ ễ ồ ước

M c đích th o lu n, đào sâu nghiên c u, tìm hi u, t  đó b  tr  cho môn h c ụ ả ậ ứ ể ừ ổ ợ ọ

“Hóa môi trường” trong nhà trường Đ i H c, Cao Đ ng. Chúng tôi, t p th  ạ ọ ẳ ậ ểnhóm 14 khoa Hóa H c K13 trọ ường H c vi n k  thu t Quân s ; v i nh ng ọ ệ ỹ ậ ự ớ ữ

hi u bi t và c  g ng tìm tòi đã hoàn thành bài ti u lu n này.ể ế ố ắ ể ậ

Trong quá trình làm không tránh được nh ng sai sót v  m t kĩ thu t trình bày, ữ ề ặ ậđánh máy… kính mong quý th y cô và các b n sinh viên thông c m. Chúng tôiầ ạ ả  

r t vui lòng nh n đấ ậ ược các ý ki n đóng góp nh m s a ch a nh ng khuy t ế ằ ử ữ ữ ế

đi m, giúp hoàn thi n bài ti u lu n này.ể ệ ể ậ

Mong đây s  là tài li u thi t th c và cung c p nh ng ki n th c c n thi t nh tẽ ệ ế ự ấ ữ ế ứ ầ ế ấ  cho các b n.ạ

NỘI DUNG

1. Khái niệm về ô nhiễm nước.

Hi n chế ương châu Âu v  nề ước đã đ nh nghĩa nị ước ô nhi m nh  sau:ễ ư

“Ô nhi m nễ ước là do con người gây nên m t bi n đ i nào đó làm thay đ i ộ ế ổ ổ

ch t lấ ượng c a nủ ướ ức t c là làm ô nhi m nễ ước và gây nguy hi m cho con ể

người, công nghi p, nông nghi p, th y s n, v i c  đ ng v t nuôi cũng nh  ệ ệ ủ ả ớ ả ộ ậ ư

đ ng v t hoang dã”.ộ ậ

Do ho t đ ng nhân t o hay t  nhiên ( phá r ng lũ l t, sói mòn, s  thâm nh p ạ ộ ạ ự ừ ụ ự ậ

c a các ch t th i đo th  ch t th i công nghi p  ) mà thành ph n c a nủ ấ ả ị ấ ả ệ ầ ủ ước trông môi trường th y quy n có th  thay đ i b i nhi u ch t th i đ a vào h  ủ ể ể ổ ở ề ấ ả ư ệ

th ng. ố

Th t ra nậ ước th i có kh  năng t  làm s ch h  th ng thông qua các quá trình ả ả ự ạ ệ ố

bi n đ i lí hóa sinh h c t  nhiên nh  h p ph , l ng l c, t o keo, phân tán ế ổ ọ ự ư ấ ụ ắ ọ ạ

bi n đ i có xúc tác sinh h c, phân ly, polyme hóa hay các quá trình trao đ i ế ổ ọ ổ

ch t… C  s  đ  các quá trình này đ t hi u qu  là c n có đ  oxi hòa tan. Khi ấ ơ ở ể ạ ệ ả ầ ủ

lượng ch t th i đ a vào môi trấ ả ư ường nước quá nhi u, về ượt quá kh  năng c a ả ủquá trình t  làm s ch thì k t qu  là nự ạ ế ả ước b  ô nhi m. khi đó đ  s  lý ô nhi m ị ễ ể ử ễ

c n s  d ng phầ ử ụ ương pháp nhân t o.ạ

Vi c nh n bi t nệ ậ ế ước b  ô nhi m có th  căn c  vào cac tr ng thái hóa h c, v tị ễ ể ứ ạ ọ ậ  

lí, sinh h c c a nọ ủ ước. Ví d  nh  khi nụ ư ước b  ô nhi m s  có mùi khó ch u, v  ị ễ ẽ ị ịkhông bình thường, màu khong trong su t, s  lố ố ượng cá và các th y sinh v t ủ ậkhác gi m, c  d i phát tri n mả ỏ ạ ể  ạnh nhi u mùn ho c có váng d  m  trên m t ề ặ ầ ỡ ặ

nước,…

Có th  nh n bi t nể ậ ế ước ô nhi m qua tr ng thái sinh h c c a nễ ạ ọ ủ ước v i các c p ớ ấ

b c khac nhau c a đ  ho i sinh và đ  dinh dậ ủ ộ ạ ọ ưỡng. Các b c c a đ  ho i sinh ậ ủ ọ ạ

có th  có nh ng đ c đi m sau:ể ữ ặ ể

­ Oligosaprob: Giàu ooxxi, không nhi m b n, có th  s  d ng đ  c p ễ ẩ ể ử ụ ể ấ

nước cho sinh ho t.ạ

­ β – mesosaprob: H i nhi m b n, lơ ễ ẩ ượng ooxxi hòa tan trong nước gi m ả

do nhu c u oxi sinh h c. Sinh v t trong nầ ọ ậ ước là các đ ng th c v t b c ọ ự ậ ậcao. S  lố ượng t o, vi khu n nh  h n 10ả ẩ ỏ ơ 6/cm3. S  d ng cho nuôi cá tử ụ ướ  itiêu, du l ch.ị

­ α­ mesosaprob: Nhi m b n, lễ ẩ ượng oxi trong nước gi m m nh do nhu ả ạ

c u oxi sainh h c cao, t o nên m t s  axit amin trong nầ ọ ạ ộ ố ước. S  lố ượng 

vi khu n t o n m vào kho ng 10ẩ ả ấ ả 6/cm3. Có các n m nấ ước th i, vi ả

khu n, và cá nh ẩ ỏ

­ Polysaprob: Nhi m b n n ng, lễ ẩ ặ ượng oxi trong nước gi m nhanh. Xu t ả ấ

hi n các quá trình lên men th i r a do ph n  ng kh  và phân ly, sinh khíệ ố ữ ả ứ ử  H2S và ch t l ng c n mùn h u c  Nấ ắ ặ ữ ơ ước ô nhi m s   nh hễ ẽ ả ưởng đ n ễ

ch t lấ ượng nước sinh ho t, t i s c kh e c ng đ ng, t i ch t lạ ớ ứ ỏ ộ ồ ớ ấ ượng các loài th y s n, tủ ả ưới tiêu cho nông nghi p,  nh hệ ả ưởng ch t lấ ượng s n ả

ph m công nghi p, gi m đ  b n các thi t b ẩ ệ ả ọ ề ế ị

Có nhi u ch t gây ô nhi m nề ấ ễ ước. Các tính ch t v t lý ( b c h i, hòa tan), hóa ấ ậ ố ơ

h c (đ c tính, kh  năng ph n  ng). ọ ộ ả ả ứ

2 Những chất gây ô nhiễm nước điển hình.

2.1 Ô nhiễm do nước thải.

Nước th i t  các ngu n sinh ho t, d ch v , ch  bi n th c ph m vàả ừ ồ ạ ị ụ ế ế ự ẩ  công nghi p có ch a hàng lo t các ch t gây ô nhi m bao g m c  vô c , h uệ ứ ạ ấ ễ ồ ả ơ ữ  

c , vi sinh… Khi đi vào ngu n nơ ồ ướ ẽc s  gây ô nhi m nễ ước

2.1.1.Thành phần của nước thải:

Thành ph n c a nầ ủ ước th i ph  thu c vào ngu n th i ra. ả ụ ộ ồ ả

­ Nước th i t  nhà máy s n xu t thu c b o v  th c v t: bari, cadimi,ả ừ ả ấ ố ả ệ ự ậ  

đ ng, asen, silic, CClồ 4, flo, clo, các ch t đ c h u c …ấ ộ ữ ơ

­ Nước th i t  nhà máy s n xu t phân bón có ch a kali, ammoniac, natriả ừ ả ấ ứ  photphat, các oxit, các kim lo i…ạ

­ Nước th i t  nhà máy hóa dả ừ ược có ch a: brom, boran, mu i amoni,ứ ố  kali, các axit, các lo i ki m, các oxit kim lo i, các h p ch t h u c …ạ ề ạ ợ ấ ữ ơ

­ Nước th i sinh ho t có ch a các ch t nh : ch t t y r a, các lo i mu i,ả ạ ứ ấ ư ấ ẩ ử ạ ố  các vi khu n, vi rút, các ch t h u c …ẩ ấ ữ ơ

Trong các lo i nạ ước th i thì nả ước th i sinh ho t có thành ph n đ nả ạ ầ ơ  

c u oxiầ ch t th i h u c , ch tấ ả ữ ơ ấ  

c n bã c a con ngặ ủ ười tiêu th  oxi hòa tanụcác ch t h u c  ấ ữ ơ

ít kh  năng phân ả

h y sinh h củ ọ ch t th i công nghi p,ấ ả ệ  

ch t th i sinh ho tấ ả ạ đ c h i cho th y sinh v tộ ạ ủ ậ

virut ch t th i c a con 

người

nguyên nhân gây b nh( có kh  ệ ảnăng ung th ), ch  y u ngăn c n ư ủ ế ảquá trình tái sinh nước th iả

các ch t t y r aấ ẩ ử các ch t t y r a sinh ấ ẩ ử

ch tấ đ  đ c h i trong nộ ộ ạ ước cao

ch t th i r nấ ả ắ m i ngu n th iọ ồ ả đ c h i đ i v i th y sinh v tộ ạ ố ớ ủ ậ

      B ng: m t s  thành ph n nả ộ ố ầ ước th i đô th ả ị

2.1.2.Kiểm soát các nguồn nước thải

Ki m soát các ngu n nể ồ ước th i là công vi c r t c n thi t nh m b o vả ệ ấ ầ ế ằ ả ệ môi trường. Các ngu n nồ ước th i dù có ngu n g c nào cũng ph i đả ồ ố ả ược x  lýử  

đ t tiêu chu n m i đạ ẩ ớ ược đ  vào ngu n nổ ồ ướ ực t  nhiên. Đ  x  lý nể ử ước th iả  

thường ph i s  d ng t ng h p các phả ử ụ ổ ợ ương pháp: c  h c, hóa h c, hóa lý, sinhơ ọ ọ  

h c.ọ

X  lý c  h c (x  lý s  b ). Cách x  lý này nh m lo i b  d u m , rác ử ơ ọ ử ơ ộ ử ằ ạ ỏ ầ ỡ

rưởi và các ch t r n l  l ng. Nấ ắ ơ ử ước th i cho ch y qua  ng xiphon đ  gom rác ả ả ố ể

rưởi, hút các màng d u m  n i trên m t nầ ỡ ổ ặ ước, sau đó l c qua lọ ướ ồi r i cho 

ch y t  t  qua ả ừ ừ

2 – 3 b  ch a cát s i đ  lo i các ch t b n không tan.ể ứ ỏ ể ạ ấ ề  Vi c x  lý c  h c làm:ệ ử ơ ọ

­ Tách các ch t không hòa tan,ấ  nh ng v t ch t có kích thữ ậ ấ ướ ớc l n đ a ưchúng ra kh i nỏ ước th i.ả

­ Lo i b  c n b n ra kh i nạ ỏ ặ ẩ ỏ ước th i.ả

­ Đi u hòa l u lề ư ượng và n ng đ  các ch t ô nhi m trong nồ ộ ấ ễ ước th i   ả ở

m cứ   n đ nh d  x  lý.ổ ị ễ ử

­  Nâng cao ch t lấ ượng và hi u quệ ả c a các bủ ước x  lý ti p theo.ử ế

X  lý b ng hòa h c và hóa lý. Cách x  lý này nh m thu h i các ch tử ằ ọ ử ằ ồ ấ  quý, đ  kh  các hóa ch t đ c có  nh hể ử ấ ộ ả ưởng x u t i các giai đo n làm s chấ ớ ạ ạ  sau đó nh  dùng các ph n  ng oxi hóa kh , ph n  ng k t t a hay ph n  ngư ả ứ ử ả ứ ế ủ ả ứ  phân h y đ  lo i b  các ch t đ c h i, ph n  ng trung hòa kèm theo quá trìnhủ ể ạ ỏ ấ ộ ạ ả ứ  

ng ng t  và nhi u hi n tư ụ ề ệ ượng v t lý khác nhau ( h p ph , bay h i, tuy nậ ấ ụ ơ ể  

n i…)ổ

X  lý b ng sinh h c. Cách x  lý này d a vào ho t đ ng c a các vi sinhử ằ ọ ử ự ạ ộ ủ  

v t (thậ ường dùng m t lo i mùn ho t hóa) đ  phân h y các h p ch t h u cộ ạ ạ ể ủ ợ ấ ữ ơ 

có trong nước

Cu i cùng đ  có nố ể ướ ạc s ch hoàn toàn, x  lý ti p b ng hóa h c và sinhử ế ằ ọ  

h c. Đ  lo i tri n đ  nito, photpho và các ch t khác còn sót l i qua các giaiọ ể ạ ể ể ấ ạ  

đo n x  lý trên, cu i cùng dùng ch t oxi hóa đ  lo i các vi khu n, vi trùng,ạ ử ố ấ ể ạ ẩ  

nước thu được đ t đ  s ch m i th i vào các ngu n nạ ộ ạ ớ ả ồ ước sông h …ồ

2.2 Ô nhiễm nước bởi các chất hữu cơ.

Hàng năm trên th  gi i s n xu t kho ng 60 tri u t n các h p ch t h uế ớ ả ấ ả ệ ấ ợ ấ ữ  

c , các ch t đó đơ ấ ược dùng làm nhiên li u, nguyên li u đ  s n xu t các ch tệ ệ ể ả ấ ấ  

c n cho cu c s ng. Trong quá trình s n xu t và tiêu th  lầ ộ ố ả ấ ụ ượng ch t h u cấ ữ ơ 

kh ng l  đó con ngổ ồ ười đã th i vào môi trả ường lượng ch t h u c  l n bi tấ ữ ơ ớ ế  

ch ng nào. Các ch t h u c  thừ ấ ữ ơ ường là ch t đ c, khá b n, đ c bi t là cácấ ộ ề ặ ệ  hidrocacbon th m, chúng gây ô nhi m n ng cho ngu n nơ ễ ặ ồ ước

Trong m c này không th  k  h t đụ ể ể ế ược các ch t h u c  gây ô nhi mấ ữ ơ ễ  

nước mà ch  gi i thi u m t s  ch t có  nh hỉ ớ ệ ộ ố ấ ả ưởng l n đ i v i ô nhi m nớ ố ớ ễ ước

2.2.1.Các hợp chất hữu cơ dùng làm chất bảo vệ thực vật

(pesticides)

Đó là nh ng h p ch t h u c  đữ ợ ấ ữ ơ ược s  d ng nh m m c đích b o vử ụ ằ ụ ả ệ 

th c v t ho c đ ng v t. Nh  chúng mà năng su t cây tr ng đự ậ ặ ộ ậ ờ ấ ồ ược tăng cao, tiêu di t đệ ược các vi khu n gây b nh h i đ ng v t (b nh s t rét, s t phátẩ ệ ạ ộ ậ ệ ố ố  ban…). Nh ng khi s  d ng các lo i thu c b o v  th c v t thì m t ph nư ử ụ ạ ố ả ệ ự ậ ộ ầ  chúng s  bay vào không khí gây ô nhi m khí quy n, m t ph n r i xu ng đ tẽ ễ ể ộ ầ ơ ố ấ  

r i đồ ượ ửc r a trôi vào nước gây ô nhi m môi trễ ường nước, có tác đ ng đ cộ ộ  

h i đ i v i ngạ ố ớ ười và v t nuôi.ậ

Hi n nay có kho ng 10 ngàn lo i thu c b o v  th c v t khác nhau, baoệ ả ạ ố ả ệ ự ậ  

g m: thu c tr  sâu (insecticides) dùng đ  di t côn trùng sâu b  phá ho i mùaồ ố ừ ể ệ ọ ạ  màng, thu c di t n m (fungicides) dùng đ  tiêu di t các lo i vi khu n, thu cố ệ ấ ể ệ ạ ẩ ố  

di t c  (herbicides) dùng đ  tiêu di t c  d i và các th c v t không mongệ ỏ ể ệ ỏ ạ ự ậ  

mu n,  thu c  di t  dong  t o  có  h i   (algicides),   thu c  tr   lo i  g m  nh mố ố ệ ả ạ ố ừ ạ ặ ấ  (edenticides)…

Trong nông nghi p, khi phun các lo i thu c b o v  th c v t cho cây thìệ ạ ố ả ệ ự ậ  

ch  kho ng 50% lỉ ả ượng thu c bám trên lá đ  di t sâu b , còn kho ng 50% thìố ể ệ ọ ả  bay vào không khí và r i xu ng đ t và nơ ố ấ ước. Thu c b o v  th c v t xâmố ả ệ ự ậ  

nh p vào ngu n nậ ồ ước, gây ô nhi m b ng nhi u cách:ễ ằ ề

­ Do quá trình r a trôi đ t nông nghi p, sau khi phun thu c xong b  m a;ử ấ ệ ố ị ư

­ Do gió th i trong quá trình phun thu c.ổ ố

­ Do các h t b i trong không khí có h p ph  thu c b o v  th c v t r iạ ụ ấ ụ ố ả ệ ự ậ ơ  vào nước, l ng đ ng xu ng tr m tích.ắ ọ ố ầ

­ Do nước th i.ả

­ Do phun thu c di t mu i…ố ệ ỗ

Các loài đ ng v t có th  b  nhi m đ c thu c tr  sâu tr c ti p ho c doộ ậ ể ị ễ ộ ố ừ ự ế ặ  

ăn các lo i th c v t hay đ ng v t b  nhi m thu c b o v  th c v t. Thu cạ ự ậ ộ ậ ị ễ ố ả ệ ự ậ ố  BVTV không nh ng tiêu di t nh ng loài sinh v t có h i và có khi tiêu di t cữ ệ ữ ậ ạ ệ ả 

nh ng sinh v t có ích ( nh  các sinh v t có tác d ng lo i tr  m t s  sâu b nh,ữ ậ ư ậ ụ ạ ừ ộ ố ệ  

các vi sinh v t phân h y các ch t th i, các ch t h u c  đ  chuy n hóa chúngậ ủ ấ ả ấ ữ ơ ể ể  thành phân bón…).

Các h p ch t đợ ấ ược dùng làm thu c b o v  th c v t đố ả ệ ự ậ ược x p thànhế  các d ng c  b n sau:ạ ơ ả

Nhóm h p ch t là d n xu t halogen (h u c ­ halogen). Các h p ch tợ ấ ẫ ấ ữ ơ ợ ấ  

h u c  thu c nhóm này có tác d ng di t sâu b nh r t tôt, nh ng chúng r tữ ơ ộ ụ ệ ệ ấ ư ấ  

b n v ng trong môi trề ữ ường t  nhiên, có th i gian bán h y dài, khi xâm nh pự ờ ủ ậ  vào c  th  sinh v t chúng ít b  đào th i ra ngoài mà đơ ể ậ ị ả ược tích t  trong các môụ  

d  tr  Vì v y tác d ng đ c h i c a h p ch t này r t l n.ự ữ ậ ụ ộ ạ ủ ợ ấ ấ ớ

Thu c nhóm này có th  k  đ n.ộ ể ể ế

Cl

Cl

Cl Cl

ho t đ ng bình thạ ộ ường c a th n kinh.ủ ầ

Thu c nhóm này có th  l y ví dộ ể ấ ụ

Photphat h u c       Malathionữ ơ

O C

Nhóm h p ch t cabamat, đây là lo i thu c tr  sâu cho cây r t t t, ít đ cợ ấ ạ ố ừ ấ ố ộ  

đ i v i đ ng v t có vú. Lo i h p ch t này kém b n trong môi trố ớ ộ ậ ạ ợ ấ ề ườ  ng

t  nhiên. Thu c nhóm này có th  l y ví d  Cacbaryl (sevin):ự ộ ể ấ ụ

O C

O NH(CH3)

Ph n  ng thái bi n lo i thu c h u c  – clo ch  y u là do ph n  ngả ứ ế ạ ố ữ ơ ủ ế ả ứ  dehalogen hóa. Trong quá trình thái bi n, t o ra m t s  s n ph m trung gianế ạ ộ ố ả ẩ  

O C

H3

O C

C

H2

O OH

C OOH

+ C2H5OH

Các enzym làm xúc tác s ng cho quá trình th y phân malathion ch  cóố ủ ỉ  trong loài đ ng v t có vú, nh ng l i không có   sâu b , côn trùng. Chính vìộ ậ ư ạ ở ọ  

v y malathion không đ c đ i v i loài đ ng v t có vú, nh ng l i r t đ c đ iậ ộ ố ớ ộ ậ ư ạ ấ ộ ố  

v i sâu b , côn trùng. Do v y có th  nói malathion là lo i thu c tr  sâu có tínhớ ọ ậ ể ạ ố ừ  

v i đ ng v t và ngớ ộ ậ ười:

Trong quá trình s n xu t TCDD có t o thành m t s  h p ch t th m vàả ấ ạ ộ ố ợ ấ ơ  

h p ch t h u c  halogen có ch a oxi cũng có tác d ng di t c  nh :ợ ấ ữ ơ ứ ụ ệ ỏ ư

O

Cl

Cl Cl

CH2 COOH

CH2

Cl O

H

Cl Cl

OH Cl

Dioxin (TCDD) có áp su t bay h i th p (1,7.10ấ ơ ấ ­6  mmHg   25ở 0C), đi mể  nóng ch y cao (305ả 0C), ít tan trong nước (0,2 µg/l). H p ch t này có tính  nợ ấ ổ  

đ nh nhi t cao (~ 700ị ệ 0C), đ   n đ nh hóa h c cao, kh  năng phân h y sinh h cộ ổ ị ọ ả ủ ọ  

r t kém. TCDD r t đ c đ i v i đ ng v t, li u lấ ấ ộ ố ớ ộ ậ ề ượng LD50( li u lề ượng LD50 là 

li u lề ượng c n dùng đ  làm ch t 50% đ i tầ ể ế ố ượng thí nghi m) ch  vào kho ngệ ỉ ả  0,6 µg/kg kh i lố ượng c  th  Khi ti p xúc v i TCDD gây ra ho i thơ ể ế ớ ạ ương da nghiêm tr ng, khi xâm nh p vào c  th , gây nhi m đ c kéo dài, di truy n quaọ ậ ơ ể ễ ộ ề  nhi u th  h , sinh con quái thai…ề ế ệ

2.2.2.Chất tẩy rửa (detergents)

Ch t t y r a là nh ng ch t có ho t tính b  m t cao, hòa tan t t trongấ ẩ ử ữ ấ ạ ề ặ ố  

nước và có s c căng b  m t nh ứ ề ặ ỏ

Vì v y, trong ch t t y r a bao gi  cũng có thành ph n chính là ch tậ ấ ẩ ử ờ ầ ấ  

ho t đ ng b  m t (chi m kho ng 10­30%), ch t ph  gia (kho ng 12%) vàạ ộ ề ặ ế ả ấ ụ ả  

m t s  ch t đ n khác.ộ ố ấ ộ

Ch t ho t đ ng b  m t là nh ng ch t làm gi m s c căng b  m t c aấ ạ ộ ề ặ ữ ấ ả ứ ề ặ ủ  

ch t l ng (ví d  nấ ỏ ụ ước), t o các huy n phù hay nhũ tạ ề ương b n v i các h tề ớ ạ  

ch t b n (các ghét), nh  đó mà tách đấ ẩ ờ ược ch t b n ra kh i v t c n làm s chấ ẩ ỏ ậ ầ ạ  (nh  qu n, áo…).ư ầ

+ Ch t ho t đ ng b  m t đấ ạ ộ ề ặ ượ ử ục s  d ng ph  bi n nh t là d ng anion.ổ ế ấ ạ

X: halogen hay nhóm anion g c axitố+ Ch t ho t đ ng b  m t không ion, đi n hình là ch t:ấ ạ ộ ề ặ ể ấ

O (CH2)8

C

Tùy theo ch t li u ch t c n t y r a mà ngấ ệ ấ ầ ẩ ử ười ta dùng ch t ho t đ ngấ ạ ộ  

b  m t khác nhau. Ví d  bông, len háo nề ặ ụ ước, dùng ch t t y r a có ch t ho tấ ẩ ử ấ ạ  

đ ng b  m t d ng anion, cation; v i v i nilon không háo nộ ề ặ ạ ớ ả ước dùng ch t t yấ ẩ  

r a có ch t ho t đ ng b  m t không ion hóa.ử ấ ạ ộ ề ặ

Ch t ph  gia là thành ph n b  xung vào ch t t y r a  đ  t o môiấ ụ ầ ổ ấ ẩ ử ể ạ  

trường ki m t i  u cho ch t ho t đ ng b  m t ho t đ ng, đ ng th i nó cũngề ố ư ấ ạ ộ ề ặ ạ ộ ồ ờ  

có tác d ng k t h p v i các ion Caụ ế ợ ớ 2+, Mg2+ có trong nước, làm gi m đ  c ngả ộ ứ  

c a nủ ước đ  giúp cho s  ho t đ ng c a các ch t ho t đ ng b  m t. Ch tể ự ạ ộ ủ ấ ạ ộ ề ặ ấ  

ph  gia thụ ường dùng là Na5P3O10, có c u trúc nh  sau:ấ ư

O

-O P

O

O

-O

5Na+

5-Ch t này khi th i vào môi trấ ả ường nước thì nó b  th y phân.ị ủ

P3O105 –   + 2H2O    2HPO42 –  + H2PO4 – 

Các s n ph m th y phân HPOả ẩ ủ 42­ và H2PO4­ không gây đ c h i gì, nh ngộ ạ ư  

nó l i là ch t dinh dạ ấ ưỡng c a th c v t nên gây ô nhi m do hi n tủ ự ậ ễ ệ ượng “phú 

dưỡng”, người ta đã thay th  nó b ng ch t natri nitrilotriaxetat (NTA):ế ằ ấ

CH2

COONa COONa

Ch t này r  ti n và b  phân h y nhanh chóng, xong ch t này hút  m nênấ ẻ ề ị ủ ấ ẩ  làm cho ch t t y r a d ng b t d  b  đóng bánh và có nghi v n gây m t sấ ẩ ử ạ ộ ễ ị ấ ộ ố 

b nh khi s  d ng.ệ ử ụ

Xà phòng là mu i natri c a các axit béo, nh  natri stearat Cố ủ ư 17H35COONa (g i chung là RCOONa v i R là g c hidro các bon m ch dài có s  nguyên tọ ớ ố ạ ố ử cacbon ≥15). Phân t  xà phòng có th  mô t  thành hai ph n: ph n anion –ử ể ả ầ ầ  COO­ tan được trong nước còn ph n g c R – k  nầ ố ị ước

Xà phòng có tác d ng t y r a là do ph n g c R­ không tan trong nụ ẩ ử ầ ố ướ  c,

nh ng tan trong các ch t h u c  (d u, m , ch t b n, các ghét…) trong khi đóư ấ ữ ơ ầ ỡ ấ ẩ  

ph n –COOầ ­ tan trong nước. Do v y xà phòng có kh  năng t o nhũ tậ ả ạ ương v iớ  các ch t b n h u c , kéo các ch t đó ra kh i v t b n, t o ra các mixel đi vàoấ ẩ ữ ơ ấ ỏ ậ ẩ ạ  trong nước

Khi s  d ng nử ụ ước c ng thì nó làm m t kh  năng t y r a c a xà phòngứ ấ ả ẩ ử ủ  

do có ph n  ng: ả ứ

2R – COONa+  +  Ca2+(Mg2+)     (RCOO)2Ca↓  +  2Na

K t t a này s  bám lên v i, do v y s  d ng xà phòng đ  gi t trongế ủ ẽ ả ậ ử ụ ể ặ  

nướ ức c ng v a làm m t tác d ng t y r a c a xà phòng l i v a làm m c v i. ừ ấ ụ ẩ ử ủ ạ ừ ụ ả

Khi s  d ng xà phòng thì nử ụ ước gi t th i vào môi trặ ả ường s  gây ôẽ  nhi m b i l  xà phòng th i vào nễ ở ẽ ả ước m t m t nó s  k t h p v i Caộ ặ ẽ ế ợ ớ 2+, Mg2+ 

có nhi u trong nề ướ ực t  nhiên s  k t t a, m t khác xà phòng d  b  phân h yẽ ế ủ ặ ễ ị ủ  sinh h c nên xà phòng đọ ược lo i hoàn toàn kh i môi trạ ỏ ường

Nh ng khi dùng các ch t t y r a t ng h p thì nó có  u đi m là s  d ngư ấ ẩ ử ổ ợ ư ể ử ụ  

được c  trong nả ước c ng (có nhi u Caứ ề 2+, Mg2+), nh ng nư ước th i sau khi sả ử 

d ng s  gây ô nhi m ngu n nụ ẽ ễ ồ ước. Ví d  ch t ABS:ụ ấ

CH3

CH2CH

CH2C

Kh  năng b  phân h y sinh h c r t kém vì có c u trúc m ch nhánh. Doả ị ủ ọ ấ ấ ạ  

đó khi th i vào nả ước nó t n t i r t lâu, làm gi m s c căng b  m t c a nồ ạ ấ ả ứ ề ặ ủ ướ  c,hình thành nh ng kh i b t kh ng l , các nhũ tữ ố ọ ổ ồ ương d u m , phá h y các viầ ỡ ủ  khu n h u ích. V i lý do đó ABS hi n nay b  c m dùng và đẩ ữ ớ ệ ị ấ ược thay thế 

b ng LAS:ằ

CH

SO3- (Na)+

(CH2)3 CH3(CH2)8

C

H3

Vòng benzene có th  đính   b t k  đi m nào trên m ch ankyl tr  haiể ở ấ ỳ ể ạ ừ  

đ u m ch. LAS không có m ch nhánh và không ch a cacbon có h i cho khầ ạ ạ ứ ạ ả năng phân h y sinh h c nên LAS có kh  năng phân h y sinh h c d  h n ABSủ ọ ả ủ ọ ễ ơ  

r t nhi u, vì v y m c đ  ô nhi m ngu n nấ ề ậ ứ ộ ễ ồ ước do LAS b  gi m đi nhi u.ị ả ề

Các ch t đ n thêm vào ch t t y r a đ  tăng kh i lấ ộ ấ ẩ ử ể ố ượng nh ng cũng đư ể tăng m t s  tính ch t c a xà phòng và c a ch t t y r a nh  ch t ch ng ănộ ố ấ ủ ủ ấ ẩ ử ư ấ ố  mòn (natrisilicat), ch t  n đ nh b t (các h p ch t amit), ch t gây l  l ng đấ ổ ị ọ ợ ấ ấ ơ ử ể 

t o huy n phù CMC (cacbosimetilxenlulozo), ch t hòa tan natri sunfat)…ạ ề ấ

2.2.3.Ô nhiễm nước bởi các chất hữu cơ khác.

T t c  các ch t h u c  có trong nấ ả ấ ữ ơ ước đ u làm gi m lề ả ượng oxi tan vào 

nước (DO), làm tăng ch  s  nhu c u oxi hóa sinh h c (BOD) và ch  s  nhu c uỉ ố ầ ọ ỉ ố ầ  oxi hóa hóa h c (COD). Nh  v y khi ch  s  DO trong nọ ư ậ ỉ ố ước gi m và ch  sả ỉ ố BOD, COD cao ch ng t  nứ ỏ ước b  ô nhi m b i các ch t h u c ị ễ ở ấ ữ ơ

Trong nước b  m t và nề ặ ước u ng có kho ng h n 100 lo i h p ch tố ả ơ ạ ợ ấ  

th m khác nhau, chúng gây mùi v  r t khó ch u c a nơ ị ấ ị ủ ước. T t nhiên các h pấ ợ  

ch t này m t ph n s  b  phân h y b i các quá trình quang hóa ho c sinh hóa.ấ ộ ầ ẽ ị ủ ở ặ  

Đ i v i ngố ớ ười và đ ng v t, các h p ch t th m này gây nên các b nh mãnộ ậ ợ ấ ơ ệ  tính, c p tính nh  ung th ,  nh hấ ư ư ả ưởng đ n h  th n kinh, m t, b nh ngoài da.ế ệ ầ ắ ệ

Các h p ch t hidrocabon th m đa vòng (PAH) đợ ấ ơ ược   hình thành khi nung các nguyên li u ch a cacbon v i hidro   nhi t đ  trên 700ệ ứ ớ ở ệ ộ 0C và không có 

h i nơ ước, chúng đi vào khí quy n và để ược h p th  trên b  m t các h t b iấ ụ ề ặ ạ ụ  

r n, sol khí r i r i vào nắ ồ ơ ước. PAH là ch t có kh  năng gây ung th  m nh. Cấ ả ư ạ ơ 

ch  gây ung th  ví d  c a benzopiren nh  sau:ế ư ụ ủ ư

OH

OH O

OH OH

OH

+

O

OH OH

(1)

Ph n  ng v i  ả ứ ớ

C  ch  gây ung th  c a benzopiren là do tăng m c chuy n hóa đ t bi nơ ế ư ủ ứ ể ộ ế  

có tính xúc tác men d n t i t o thành cation (1) có th  ph n  ng v i thànhẫ ớ ạ ể ả ứ ớ  

ph n trong nhân t  bào c a AND.ầ ế ủ

Nh ng h p ch t h u c  halogen phân t  th p nh  vinylclorua, các dungữ ợ ấ ữ ơ ử ấ ư  môi 1, 2 – dicloetan, tricloetan và tetracloetan… (hàng năm s n xu t t i 30ả ấ ớ  tri u t n chúng là nh ng ch t d  bay h i nên có t i 25% lệ ấ ữ ấ ễ ơ ớ ượng s n xu t ra bả ấ ị thoát vào môi trường). Vi c s  d ng Clệ ử ụ 2 làm ch t kh  trùng nấ ử ước u ng cũngố  

có th  t o thành các h p ch t Hể ạ ợ ấ 4­xCClx. Các h p ch t này đ u là nh ng ch tợ ấ ề ữ ấ  gây đ c h i. Trong khí quy n các h p ch t này b  phân h y do ph n  ngộ ạ ể ợ ấ ị ủ ả ứ  quang hóa và ph n  ng oxi hóa b i Oả ứ ở 3 và các ch t g c nh  OOHấ ố ư  , còn trong 

th y quy n nó l i b  phân h y b i vi sinh v t và ph n  ng th y phân.ủ ể ạ ị ủ ở ậ ả ứ ủ

2.2.4.Ô nhiễm bởi dầu mỏ

Ngu n g c ô nhi m d u m  trên nồ ố ễ ầ ỏ ước bi n là do:ể

­ S  rò r  c a các dàn khoan d u trên bi n;ự ỉ ủ ầ ể

­ S  rò r  c a các nhà máy l c d u, hóa d u đ t   g n bi n;ự ỉ ủ ọ ầ ầ ặ ở ầ ể

­ S  v n chuy n d u trên các t u ch  d u l n (do va ch m làm đ m t u,ự ậ ể ầ ầ ở ầ ớ ạ ắ ầ  

do r a t u, do b m d u lên t u và t  t u lên kho b  r i vãi…);ử ầ ơ ầ ầ ừ ầ ị ơ

­ Do d u t  các b n ch a bay h i, các nhiên li u cháy không h t bay vàoầ ừ ồ ứ ơ ệ ế  khí quy n, g p l nh ng ng t  r i theo m a r i xu ng sông ch y ra bi n…ể ặ ạ ư ụ ồ ư ơ ố ả ể

d u loang trên m t bi n s  t o thành m t màng m ng ngăn cách nầ ặ ể ẽ ạ ộ ỏ ước bi nể  

v i khí quy n, ngăn c n quá trình trao đ i oxi gi a bi n v i khí quy n.ớ ể ả ổ ữ ể ớ ể

Ô nhi m d u trên bi n s  gây  nh hễ ầ ể ẽ ả ưởng l n đ n các sinh v t bi n; ớ ế ậ ể

­ Vì trong d u có đ c t  nên nó s  h y ho i các vi sinh v t bi n;ầ ộ ố ẽ ủ ạ ậ ể

­ Gây r i lo n sinh lý làm cho các sinh v t ch t d n. D u th m ố ạ ậ ế ầ ầ ấ ướt lên 

da, lên long c a các sinh v t bi n, gi m kh  năng ch u l nh, hô h p… hayủ ậ ể ả ả ị ạ ấ  nhi m b nh do các hidrocacbon thâm nh p vào c  th  Đ i v i các loài chimễ ệ ậ ơ ể ố ớ  

bi n d u th m ể ầ ấ ướt lông làm cho nó ch t rét do b  lông không còn kh  năngế ộ ả  

gi  nhi t, lông b  th m d u chim r a lông và các ch t đ c s  ng m vào cữ ệ ị ấ ầ ỉ ấ ộ ẽ ấ ơ 

th ể

­ M t bi n b  màng d u che ph  s  ngăn c n oxi tan và v n chuy n trongặ ể ị ầ ủ ẽ ả ậ ể  

nước, ngăn ánh sáng chi u vào nế ước bi n nên thay đ i môi trể ổ ường s ng c aố ủ  các sinh v t bi n. ậ ể

2.3 Ô nhi m n c b i các ch t vô c ễ ướ ở ấ ơ

2.3.1. Ô nhi m b i các nguyên t  hóa h cễ ở ố ọ

Trong các ngu n nồ ướ ực t  nhiên, thường b  ô nhi m b i các kim lo iị ễ ở ạ  

n ng, kim lo i thặ ạ ường và các h p ch t vô c  khác. N u hàm lợ ấ ơ ế ượng c a chúngủ  trong nước nh  thì có tác d ng t t cho sinh trỏ ụ ố ưởng, phát tri n c a đ ng vàể ủ ộ  

th c v t   trong nự ậ ở ước và c  nh ng đ ng v t th c v t s  d ng ngu n nả ữ ộ ậ ự ậ ử ụ ồ ướ  c

đó. Nh ng n u chúng có hàm lư ế ượng cao s  gây tác đ ng x u đ i v i đ i s ngẽ ộ ấ ố ớ ờ ố  các sinh v t, qua chu i th c ăn t i đ ng v t s ng trên c n và con ngậ ỗ ứ ớ ộ ậ ố ạ ườ  i.Trong s  nh ng kim lo i gây đ c h i ph i k  đ n th y ngân (Hg), đ ng (Cu),ố ữ ạ ộ ạ ả ể ế ủ ồ  chì (Pb), cadimi (Cd), asen (As), crom (Cr), k m (Zn)… , nh ng anion gây đ cẽ ữ ộ  

h i là photphat (POạ 33­), sunfat (SO42­), nitrat (NO3­), amoni (NH4+), cacbonat (CO32­), sunfua (S2­)…, đa s  nh ng ch t này xâm nh p vào các ngu n nố ữ ấ ậ ồ ướ  c

do r a trôi, v t th i, nử ậ ả ước th i.ả

Th y ngân (Hg).ủ  Các d ng th y ngân có đ c tính không gi ng nhau vàạ ủ ộ ố  trong thiên nhiên, nó chuy n hóa thành các d ng khác nhau. Metyl th y ngân làể ạ ủ  

d ng đ c nh t, tan trong nạ ộ ấ ước. Vi khu n s ng trong bùn trong các ao h , t ngẩ ố ồ ổ  

h p ra CHợ 4 và th i ra h p ch t trung gian là metyl – cobanamin, ch t này tácả ợ ấ ấ  

d ng v i th y ngân t o thành đimetyl th y ngân (CHụ ớ ủ ạ ủ 3)2Hg, và trong môi 

trường axit nó bi n thành metyl th y ngân CHế ủ 3Hg+

Có hai ngu n g c gây ra ô nhi m th y ngân: t  nhiên và nhân t o.ồ ố ễ ủ ự ạ

Theo Fitzgerald (1984) thì hàng năm trên trái đ t có kho ng 6000 t n Hgấ ả ấ  

t  thoát ra môi trự ường, g p 3 l n lấ ầ ượng Hg có ngu n g c nhân t o. Ngu n Hgồ ố ạ ồ  nhân t o thoát ra ch  y u t  các ch t th i, nạ ủ ế ừ ấ ả ước th i, khó b i   các nhà mýả ụ ở  luy n kim; nhà máy pin, nhà máy s n xu t đèn hu nh quang, nhi t k , nhàệ ả ấ ỳ ệ ế