Nâng cao chất lượng bộ môn ngữ văn thông qua việc dạy học theo chủ đề các văn bản văn học trong chương trình ngữ văn 10 ở trường thpt chuyên hoàng lê kha

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO TÂY NINH TRƯỜNG THPT CHUYÊN HOÀNG LÊ KHA SÁNG KIẾN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BỘ MÔN NGỮ VĂN THÔNG QUA VIỆC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ CÁC VĂN BẢN VĂN HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH N

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO TÂY NINH TRƯỜNG THPT CHUYÊN HOÀNG LÊ KHA



SÁNG KIẾN

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

BỘ MÔN NGỮ VĂN THÔNG QUA VIỆC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ CÁC VĂN BẢN VĂN HỌC

TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 10

Ở TRƯỜNG THPT CHUYÊN HOÀNG LÊ KHA

Nhóm thực hiện:

Tây Ninh, ngày 4 tháng 2 năm 2018

Giáo viên: NGUYỄN THỊ NGỌC HÂN

Tây Ninh, tháng 2 - 2017

PHỤ LỤC

MỤC LỤC

A PHẦN NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN `

II NỘI DUNG CỤ THỂ

CHƯƠNG I: MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ VÀ CÁC BƯỚC XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ

1 Chủ đề

2 Dạy học theo chủ đề

CHƯƠNG II: TỔ CHỨC THỰC HIỆN DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ CÁC VĂN BẢN VĂN HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 10

1 Chọn chủ đề dạy học

2 Tổ chức thực hiện dạy học theo chủ đề các văn bản văn học trong chương trình Ngữ văn 10

2.1 Thực hiện dạy học theo chủ đề

2.2 Kiểm tra, đánh giá việc học theo chủ đề thông qua bài kiểm tra định kỳ

3 Kết quả thực hiện dạy học theo chủ đề

B PHẦN TỔNG KẾT

C PHỤ LỤC

D TÀI LIỆU THAM KHẢO

E MỤC LỤC

F NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ VÀ XẾP LOẠI

SÁNG KIẾN A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tên sáng kiến: NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BỘ MÔN NGỮ VĂN THÔNG QUA VIỆC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ CÁC VĂN BẢN VĂN HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 10 Ở TRƯỜNG THPT CHUYÊN HOÀNG LÊ KHA

2 Sự cần thiết, mục đích của việc thực hiện sáng kiến

Giáo dục phổ thông nước ta, đặc biệt là ở THPT chuyên đang chuyển từ chương trình định hướng nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Nghĩa là từ chỗ quan tâm học sinh học được cái gì đến chỗ học sinh học như thế nào và làm được cái gì? Để hướng tới mục đích này thầy trò phải thực hiện bằng được công việc chuyển từ phương pháp dạy học nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất

Năm học 2017 - 2018 đánh dấu bước chuyển mình của ngành giáo dục nước nhà

Dù chúng ta đang thực hiện chương trình giáo dục cũ, nhưng phải làm sao cho giáo viên

và học sinh phải tiếp cận và nắm bắt được tinh thần của chương trình mới, cách giáo dục

mới bởi cũng lực lượng này sẽ đảm đương sự nghiệp đổi mới nền giáo dục trong một vàinăm tới.

Trong nhiều năm qua, chúng tôi đã kiên trì để tự thay đổi mình trong cách dạy và

học Chúng tôi đúc kết nó trong đề tài “Nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn qua việc dạy và học theo chủ đề các văn bản văn học trong chương trình Ngữ văn 10 ở trường THPT chuyên Hoàng Lê Kha” Việc tiến hành dạy và học theo chủ đề các văn bản văn

học ở THPT chuyên là yêu cầu bắt buộc bởi nó gắn liền với việc thực hiện hệ thống cácchuyên đề do bộ GD – ĐT quy định và tổ bộ môn lựa chọn Dạy học theo chủ đề sẽ giúphọc sinh hệ thống hóa kiến thức đã học, liên kết các đơn vị kiến thức trong tinh thần của

“chủ đề” Điều quan trọng là dạy học theo phương pháp này sẽ giúp các em chủ độngsáng tạo trong học tập - phát huy được vai trò tích cực của học sinh Học sinh hoạt độngtheo tổ, nhóm dưới sự hướng dẫn của giáo viên, sản phẩm của các em sẽ được trình bàytại lớp và các thành viên ở các tổ nhóm khác sẽ có cơ hội phản biện, đưa ra quan điểmcủa mình Chúng tôi đã ghi nhận các buổi trao đổi thảo luận của các em thực sự sôi nổi

và hào hứng Đây là sự cần thiết và là mục đích của việc thực hiện sáng kiến

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài trước hết là chương trình Ngữ văn lớp 10 hệTHPT chuyên và cơ bản với những vấn đề cụ thể theo tinh thần của “chủ đề” qua từngchương, bài, giai đoạn văn học, các tác phẩm, thể loại…

Về phía học sinh (tổ, nhóm) cũng là đối tượng nghiên cứu của đề tài Chúng tôiphân loại học sinh theo khả năng, sở trường để các em thực hiện nhiệm vụ của mình màgiáo viên phân công

4 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài chủ yếu là lớp 10 chuyên văn trường THPT vànhóm lớp 10 trường THPT chuyên Hoàng Lê Kha

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong đề tài này chúng tôi chủ yếu sử dụng phương pháp luận văn học sử, phươngpháp so sánh (lịch đại, đồng đại), phương pháp loại hình (thể tài, thể loại) Ngoài rachúng tôi cũng sử dụng phương pháp phân tích tổng kết kinh nghiệm, phương pháp phânloại, thống kê và hệ thống hóa Các phương pháp này giúp xác định rõ chủ đề và cách đisâu vào bản chất của vấn đề

Để thực hiện đề tài chúng tôi tiến hành dự giờ, trắc nghiệm các bài tập, đàm thoạitrong thực hiện các chủ đề cụ thể

B PHẦN NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận và thực tiễn

1 Cơ sở lý luận

Đề tài của chúng tôi dựa trên những quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước

về đổi mới giáo dục và đào tạo Báo cáo chính trị đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI nhấn

mạnh: “Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi kiểm tra theo hướng hiện đại, nâng cao chất lượng toàn diện…”

Nghị quyết số 29-NQ/TW của BCH TW nêu rõ “Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy và học thoe hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc…”

Nghị quyết số 44/ NQ-CP ban hành chương trình hành động khẳng định “ Đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra đánh giá kết quả giáo dục theo hướng đánh giá năng lực của người học; kết hợp đánh giá cả quá trình với đánh giá cuối kỳ, cuối năm theo mô hình của các nước có nền giáo dục phát triển”…

Việc dạy học theo chủ đề cũng là một khâu quan trọng trong đổi mới căn bản, toàn diệnnền giáo dục

2 Cơ sở thực tiễn

Đề tài của chúng tôi dựa trên cơ sở thực tiễn giảng dạy và học tập trong nhiều nămqua trước yêu cầu cấp bách việc đổi mới phương pháp Trong thực tế, chương trình hiệnhành của bộ môn Ngữ văn THPT tiến hành theo thể loại Giảng dạy theo hệ thống này cóđiểm mạnh của nó song cũng bộc lộ những hạn chế nhất định Đó là các tác phẩm nhiềukhi bị tách ra khỏi hoàn cảnh lịch sử, người tiếp nhận không nhận thức được những tácđộng của những yếu tố khách quan hình thành tác phẩm Tác phẩm văn học được tiếpnhận có khi rời rạc, thiếu hệ thống vì thế giảng dạy theo chủ đề sẽ tạo được sự liên kếtgiữa các đơn vị kiến thức, khắc phục những hạn chế đã nêu

II NỘI DUNG CỤ THỂ

CHƯƠNG I: MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ VÀ CÁC

BƯỚC XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ

1 Chủ đề

1.1 Chủ đề (tiếng Anh: Theme, tiếng Pháp: subjet) được hiểu là vấn đề cơ bản, vấn đề

trung tâm được tác giả nêu lên, đặt ra qua nội dung cụ thể của tác phẩm văn học – theo

Từ điển Wiki Nói cách khác, chủ đề là những vấn dề được nhà văn tập trung soi rọi, nêulên trong tác phẩm mà nhà văn cho là quan trọng nhất

Chủ đề của tác phẩm văn học gắn liền với hiện thực khách quan và ý đồ sáng tácchủ quan của tác giả Cơ sở nền tảng của những tác phẩm văn học có giá trị luôn xuấtphát từ thực tế cuộc sống, và từ thực tế đó, nhà văn phát hiện ra những vấn đề cốt yếu,quan trọng mang tính cấp thiết của đời sống, đưa nó vào tác phẩm và đồng thời tìm cách

lí giải nó M.Gorki đã từng nhận định: “Chủ đề là cái tư tưởng nảy sinh trong kinhnghiệm của tác giả, do cuộc sống gợi lên, làm tổ trong kho ấn tượng của anh ta, nhưngchưa định hình và thể hiện thành hình tượng”

Trong mối quan hệ giữa đề tài với chủ đề thì đề tài đóng vai trò là nền tảng để pháttriển chủ đề Nếu đề tài là hiện tượng, phạm vi đời sống được thể hiện trong văn bản vănhọc, trả lời câu hỏi văn bản viết cái cái gì thì chủ đề là vấn đề cơ bản được thể hiện xuyênsuốt trong văn bản văn học Chẳng hạn, văn bản Sử thi Đăm Săn: đề tài là chiến tranhgiữa các cộng đồng, bộ tộc người, còn chủ đề là khẳng định vai trò của vị tù trưởng anhhùng Đăm Săn, con người lí tưởng của cộng đồng trong sự nghiệp bảo vệ và mở rộng địabàn cư trú

- Trong tác phẩm, chủ đề thường được bộc lộ qua nhan đề của tác phẩm, ví dụ:

“Đại cáo bình Ngô” của Nguyễn Trãi, “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” của Thân

Nhân Trung,…

- Chủ đề bộc lộ trực tiếp trong lời phát biểu của tác giả, được đặt ra qua việc miêu

tả các biến cố, các cảnh ngộ dữ dội, khác thường, Ví dụ: Trong truyện cười Nhưng nó

phải bằng hai mày, qua các chi tiết: “Cải vội xòe năm ngón tay, ngẩng mặt nhìn thầy lí, khẽ bẩm…” “Thầy lí cũng xòe năm ngón tay trái úp lên trên năm ngón tay mặt nói:

“Tao biết mày phải… nhưng nó phải…bằng hai mày!”, người đọc có thể nhận ra truyện

giễu cợt việc xử kiện ở chốn công đường dưới thời phong kiến

- Tuy nhiên, cùng một đề tài nhưng mỗi nhà văn lại nêu ra chủ đề, tư tưởng khácnhau, thậm chí đối lập nhau Ví dụ:

- Chủ đề thường được biểu hiện qua hệ thống hình tượng, hệ thống nhân vật, nhất

là qua hình tượng nhân vật chính Trong Sử thi Đăm Săn, tác phẩm đã khẳng định vai tròcủa vị tù trưởng anh hùng Đăm Săn

Chủ đề bao giờ cũng được hình thành và được thể hiện trên cơ sở đề tài Do vănbản văn học là một thế giới sống động, đa diện, cho nên ngoài đề tài, chủ đề chính, vănbản thường có các đề tài, chủ đề phụ nhất là đối với những tác phẩm có nội dung cụ thểrộng lớn, cốt truyện phức tạp phân thành nhiều tuyến, khối lượng nhân vật phong phú

Với Sử thi Đăm Săn, đặt ra nhiều vấn đề, trong đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây, đề tài

phụ là cuộc sống của tộc người Ê-đê, chủ đề phụ là biểu hiện sự lớn mạnh, giàu có về củacải vật chất Sự phân biệt chính xác chủ đề chính và các chủ đề phụ sẽ giúp cho sự nhìnnhận, đánh giá tác phẩm giảm thiểu độ sai lệch

Trong nghiên cứu văn học hiện đại, chủ đề còn được xem là phạm vi quan tâm chủquan của nhà văn với thế giới, gắn với quan niệm thế giới của tác giả (Do giới hạn của

đề tài, nên vấn đề này chúng tôi không đi sâu bàn luận.)

2 Dạy học theo chủ đề

2.1 Dạy học theo chủ đề là phương pháp tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến

thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên các mốiliên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần củamôn học đó làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đóhọc sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức và vậndụng vào thực tiễn

Chúng ta biết rằng, mỗi phương pháp, cách thức tổ chức dạy học đều có những ưuthế và những hạn chế riêng Nhưng xét theo yêu cầu, định hướng của giáo dục hiện nay làlàm cho nội dung kiến thức trở nên hấp dẫn và có ý nghĩa trong cuộc sống, là rèn luyện kĩnăng sống, nhất là kĩ năng giải quyết vấn đề, nội dung chương trình dạy luôn được cập

nhật kịp thời, mới mẻ cho người học Do vậy, người dạy cần phải xác định mục tiêu giáodục, mô hình dạy học trong thời đại mới.

2.2 Những ưu thế của việc dạy học theo chủ đề

Từ thực tế giảng dạy và qua nghiên cứu tài liệu, chúng tôi nhận thấy việc dạy họctheo chủ đề có những lợi thế hơn so với cách dạy truyền thống ở những điểm sau:

1/ Các nhiệm vụ học tập được giao cho học sinh và các em chủ động tìm hướnggiải quyết vấn đề với sự hỗ trợ, hợp tác của giáo viên

2/ Kiến thức thu được có mối liên hệ mạng lưới quan hệ chặt chẽ với nhau, khôngrời rạc, một chiều

3/ Mức độ hiểu biết của các em sau phần học không chỉ là hiểu, biết, vận dụng mà còn biết phân tích, tổng hợp, đánh giá.

4/ Kết thúc một chủ đề học sinh có một tổng thể kiến thức mới, tinh giản, gần gũivới thực tiễn

5/ Hiểu biết của học sinh có thể vượt ra ngoài khuôn khổ nội dung, chương trìnhhọc do quá trình tìm kiếm, xử lý thông tin ngoài nguồn tài liệu chính thức của các em

2.3 Các bước để thực hiện một chủ đề trong dạy học theo chủ đề

● Bước 1: Xác định chủ đề

Trong chương trình Ngữ văn 10 nâng cao, chúng tôi chọn những bài học nào cóliên quan chặt chẽ nhau Từ những nội dung liên quan đó, chúng tôi định hình chủ đề sẽdạy và soạn thành một giáo án Dạy học theo chủ đề Thông thường một chủ đề có thểthực hiện từ 4 – 6 tiết, chỉ dành cho lớp chuyên

Ví dụ:

- Xét theo tiến trình phát triển của văn học Việt Nam, chương trình Ngữ văn 10 cóthể có hai chủ đề lớn: Văn học dân gian và văn học trung đại

- Xét theo thể loại, văn học dân gian có thể gồm các chủ đề: truyện dân gian, thơ

ca dân gian và sân khấu dân gian

- Xét về nội dung và hoàn cảnh sáng tác, văn học trung đại gồm hai chủ đề lớn:chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân đạo

● Bước 2: Định hướng thời lượng cho kiến thức sẽ thực hiện

Theo định hướng giáo dục hiện nay, Bộ đã cho phép chúng ta có quyền co giãnthời gian cho các bài học Cụ thể khi ta dạy học theo chủ đề, ta có thể định lượng thờigian phù hợp với lượng kiến thức mà giáo viên tổ chức cho học sinh nắm Điều này giúpgiáo viên chủ động hơn trong tổ chức dạy học Tuy nhiên, người dạy cần tính toán việctăng, giảm thời lượng cho từng bài học một cách hợp lý nhất

Mặt khác, việc tăng hay giảm thời lượng cho mỗi chủ đề dạy học tác động đếnviệc cấu trúc lại chương trình Do đó, đòi hỏi giáo viên phải định lượng lại thời gian chomỗi hoạt động, mỗi đơn vị kiến thức trong chủ đề

● Bước 3: Tiến hành xây dựng chủ đề dựa trên các nội dung đã được xác định tích hợp

Từ yêu cầu kiến thức (theo chuẩn), ở những bài học cùng chủ đề, giáo viên cầnxác định rõ giữa chúng có liên quan ở những nội dung cụ thể nào Điều này đòi hỏi ngườidạy ở tiết học trước, phải định hình những nội dung nào để học sinh chuẩn bị cho những

tiết học sau Khi dạy tiết học sau, giáo viên cho học sinh vận dụng những gì từ tiết họctrước để học sinh tìm hiểu bài mới Và như thế, các em sẽ hệ thống, củng cố lại kiến thứcnào đã được nắm bắt, được học Tất cả những nội dung này được thể hiện cụ thể ở hệthống câu hỏi, những vấn đề đặt ra cho học sinh thực hiện trong nội dung chuẩn bị ở nhà,trong tiết học Trên cơ sở đó, giáo viên tiến hành xây dựng chủ đề dựa trên các nội dung

đã được xác định tích hợp

Yêu cầu: Tên chủ đề phải bao quát những đơn vị kiến thức muốn tích hợp, kết cấunội dung chủ đề phải hợp lý, các đơn vị kiến thức trong chủ đề phải được sắp xếp theomức độ nhận thức từ dễ đến khó, đơn giản đến phức tạp hoặc nhóm các chủ đề nhỏ phùhợp với nhiệm vụ được giao cho học sinh; chủ đề xây dựng vừa đúng, đủ, phù hợp vàđảm bảo chuẩn kiến thức, kĩ năng trong chương trình, cũng như các năng lực cần xâydựng, kiểm tra, đánh giá đối với học sinh

● Bước 4: Tiến hành soạn Kế hoạch dạy học theo chủ đề đã xây dựng, chuẩn bị đồ dùng dạy học, phương tiện dạy học

Có thể tham khảo theo mẫu Kế hoạch dạy học sau:

Tên chủ đề: ………

Số tiết:………

* Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết theo bài học

* Bước 2: Xây dựng nội dung chủ đề bài học

* Bước 4: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu của mỗi loại câu hỏi/bài tập cốt lõi có thể

sử dụng để kiểm tra, đánh giá năng lực và phẩm chất của HS trong dạy học

Bảng mô tả các năng lực cần phát triển

Nội dung chủ

đề

Mức độ nhậnbiết

Mức độ thônghiểu

Mức độ vận dụng và vận dụngcao

* Bước 5: Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả

Nội dung chủ đề Mức độ nhận

biết

Mức độ thônghiểu

Mức độ vận dụng và vận dụngcao

* Bước 6: Thiết kế tiến trình dạy học

a Xác định các văn bản được dùng dạy học đọc hiểu theo chủ đề (xác định tiêuchí) và vấn đề trọng tâm cần đọc hiểu ở văn bản

b Chuẩn bị của GV và HS

- Thời gian dạy: ……… tiết

- Chuẩn bị của GV:

+ Kế hoạch bài học

+ Đồ dùng dạy học, Phiếu học tập…

- Chuẩn bị của HS: Chuẩn bị bài ở nhà theo chú ý lưu ý- dặn dò của GV

Tuy nhiên, đối với chủ đề là một bài dạy, thời lượng là 1 tiết hoặc nhiều tiết (bài

có từ hai nội dung trở lên), giáo viên có thể vận dụng kế hoạch bài dạy theo qui định hiệnhành

- Hoạt động 5: Hoạt động mở rộng, bổ sung, phát triển ý tưởng sáng tạo

● Bước 5: Kiểm tra, đánh giá việc học theo chủ đề với những câu hỏi/ bài tập phù hợp

Sau khi dạy học theo chủ đề giáo viên có thể tiến hành kiểm tra, đánh giá việc họctheo chủ đề với những câu hỏi/ bài tập phù hợp

2.4 Thống kê chủ đề dạy học các văn bản văn học trong chương trình Ngữ văn 10 nâng cao

Truyện dân gian Cổ tích Tấm Cám, Chữ Đồng Tử

Truyện cười Tam đại con gà, Nhưng nó phải bằng

hai màyThơ ca dân gian Ca dao Ca dao yêu thương tình nghĩa, Ca dao

than thân, Ca dao hài hước, châmbiếm

Tục ngữCâu đố

Tục ngữ về đạo đức, lối sốngSân khấu dân gian Chèo

Chủ nghĩanhân đạo

Chinh phụ ngâm khúc (ĐTC), Cungoán ngâm (NGT), Truyện Kiều (ND),Độc Tiểu Thanh kí (ND), Ngọc Hoađối mặt với bạo chúa,…

Đại Việt sử lược, Đại Việt sử kí toànthư (LVH), (NSL), Phẩm bình nhânvật lịch sử, Hiền tải là nguyên khí củaquốc gia (TNT), Tựa trích diễm thi tập(HĐL),…

Truyền kỳ Truyền kỳ mạn lục (Nguyễn Dữ)

Tóm lại, dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thếcho lớp học truyền thống Nó là sự kết hợp giữa mô hình truyền thống và hiện đại, ở đógiáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn họcsinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩathực tiễn Nó chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiềulĩnh vực mà trung tâm là tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp với những vấn đề,thực hành gắn liền với thực tiễn Với mô hình này, học sinh có nhiều cơ hội làm việcnhóm để giải quyết những vấn đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thứckhác nhau Các em thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức, lại có điều kiện minh họakiến thức mình vừa nhận được và đánh giá khả năng tiếp thụ, giao tiếp của mình ở mức

độ nào Chẳng những thế các em còn được rèn luyện nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năngsống Vì thế việc học của các em trở nên có giá trị hơn

Dạy học theo chủ đề ở bậc trung học là sự cố gắng tăng cường tích hợp kiến thức,làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều; là sự tích hợp vào nội dungnhững ứng dụng kĩ thuật và thực tế đời sống làm cho nội dung bài học có ý nghĩa hơn,hấp dẫn hơn Nghĩa là, người dạy cần thổi hơi thở cuộc sống vào những kiến thức cổđiển, phả hồn “cuộc sống thật” trong các bài học

CHƯƠNG II: TỔ CHỨC THỰC HIỆN DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ CÁC VĂN BẢN VĂN HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 10

Chúng tôi có cùng quan điểm với một số nhà nghiên cứu khi cho rằng dạy họctheo chủ đề thiên về nội dung dạy học hơn là phương pháp dạy học Trên cơ sở xây dựngnội dung dạy học theo chủ đề, chính nó lại tác động trở lại làm thay đổi rất nhiều đến việclựa chọn phương pháp dạy học nào là phù hợp, hoặc cải biến các phương pháp sao chophù hợp với nó

Do giới hạn của đề tài, căn bản trong quá trình xây dựng chủ đề chúng tôi chủ yếuhướng đến quá trình tích hợp nội dung văn bản (đơn môn) văn học Việt Nam trong quátrình dạy và lựa chọn một vài phương pháp, kỹ thuật học tích cực như: làm việc nhóm,thuyết trình, phản biện, hình thức kiểm tra đánh giá nhằm nâng cao chất lượng dạy học

+ Chủ đề văn học dân gian

+ Chủ đề văn học trung đại

- Xét theo thể loại, văn học dân gian có thể gồm các chủ đề:

+ Chủ đề truyện dân gian

+ Chủ đề thơ ca dân gian

+ Chủ đề sân khấu dân gian

- Xét về nội dung và hoàn cảnh sáng tác, văn học trung đại gồm hai chủ đề lớn: + Chủ đề chủ nghĩa yêu nước

+ Chủ đề chủ nghĩa nhân đạo

Cũng có thể kết hợp nhiều tiêu chí để có một chủ đề dạy học lớn/ nhỏ Chẳng hạn,chủ đề Truyện dân gian ta có thể có các chủ đề hẹp hơn: Truyện cổ tích, Truyện cười

Với cách phân chia bài học theo chủ đề như trên, chúng ta sẽ có rất nhiều chủ đềdạy học theo nhiều tiêu chí khác nhau Với đề tài này, chúng tôi chọn hai chủ đề: Chủ đềtruyện cười và Chủ đề chủ nghĩa yêu nước để xây dựng các chủ đề dạy học theo địnhhướng Mục tiêu của đề tài này là qua các chủ đề dạy học nhằm nâng cao chất lượng bộmôn Ngữ văn

Hai chủ đề đã chọn đều thuộc phân môn Đọc văn Trước hết giáo viên phải thôngqua việc hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản, giúp các em không chỉ hình thành và pháttriển những phẩm chất như lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm với đất nước, tinh thần lạcquan, yêu đời, vui sống… mà còn hình thành và phát triển các năng lực đọc hiểu, tạo lậpvăn bản

2.Tổ chức thực hiện dạy học theo chủ đề các văn bản văn học trong chương trình Ngữ văn 10

2.1 Thực hiện dạy học theo chủ đề

Từ đợt tập huấn chuyên môn trung tuần tháng 9 được triển khai tại tỉnh nhà, kếthợp với quá trình dạy học thực tiễn, đọc nghiên cứu tài liệu, tổ Ngữ văn chúng tôi đã tíchcực soạn giảng mẫu kế hoạch bài học theo tinh thần mới Trong đó, chúng tôi đã dạy thửnghiệm một vài chủ đề và đạt được kết quả khá khả quan Sau đây là một vài mẫu Kếhoạch bài học mà chúng tôi đã thực hiện ở lớp 10 Văn:

Mẫu 1: Kế hoạch bài học

Ngày soạn: 20/9/2017

Số tiết: 02

Môn: Đọc văn

Chủ đề: TRUYỆN CƯỜI DÂN GIAN VIỆT NAM

Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết theo bài học

Kĩ năng đọc hiểu truyện dân gian Việt Nam: truyện cười

Bước 2: Xây dựng chủ đề bài học

- Gồm các văn bản truyện dân gian-truyện cười: Tam đại con gà, Nhưng nó phải bằng hai mày.

- Tích hợp các bài học: Miêu tả và biểu cảm trong bài văn tự sự, Hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ.

- Thời lượng: 2 tiết

- Thời điểm thực hiện chủ đề: Tuần 7 – lớp 10 Văn

* Kiến thức:

- Những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của các truyện cười dân gian

- Đặc điểm cơ bản của truyện cười dân gian Việt Nam

* Kĩ năng:

- Đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại:

+ Nghệ thuật gây cười của truyện cười (đặc trưng thể loại)

+ Nhận diện được ý nghĩa phê phán của truyện cười

+ Nhận diện và phân tích hành động nhân vật truyện

+ Nhận diện và phân tích nghệ thuật truyện cười: mâu thuẫn trái tự nhiên, tínhkịch, hành động tự bộc lộ…

+ Nghệ thuật diễn xướng

- Khái quát những đặc điểm của truyện cười

- Vận dụng kiến thức đã học về truyện cười để hiểu các tác phẩm khác, nêu lên nhữngkiến giải, suy nghĩ về nội dung, nghệ thuật của các truyện cười học trong chủ đề; rút ranhững bài học về lí tưởng sống, cách sống từ tác phẩm đã đọc và liên hệ, vận dụng vàothực tiễn cuộc sống của bản thân

* Thái độ:

- Lạc quan, yêu cuộc sống, ham học

- Đấu tranh chống cái xấu, cái tiêu cực,… trong xã hội

- Có ý thức rèn luyện phẩm chất đạo đức: trung thực, biết nhận sai sửa sai, dám nhận racái sai lầm của bản thân

- Nhận thức rõ trách nhiệm của bản thân

Bước 4: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu của mỗi loại câu hỏi/bài tập cốt lõi có thể để sử dụng để kiểm tra,

đánh giá năng lực và phẩm chất của HS trong dạy học.

Mức độ nhận biết Mức độ thông hiểu Mức độ vận dụng và vận dụng

cao

Nêu những nét chính

về thể loại truyện cười

Chỉ ra những đặc điểm củathể loại truyện cười trongtác phẩm

Nêu những hiểu biết thêm về đặctrưng của thể loại truyện cười

Nêu nội dung của hai

truyện cười được học

Phân tích ý nghĩa tư tưởngcủa hai truyện cười

Nêu những bài học thực tiễn rút

ra từ tác phẩm được học

Chỉ ra được các chi

tiết, sự việc tiêu biểu

Cắt nghĩa, giải thích giá trị,

ý nghĩa của các chi tiết, sự

Đánh giá giá trị, ý nghĩa của cácchi tiết, sự việc tiêu biểu đặc sắc

-Nêu tác dụng của hìnhtượng nhân vật truyện trongviệc giúp tác giả dân gianthể hiện cái nhìn, quanđiểm về con người, cuộcsống.

- Đánh giá cách xây hình tượngnhân vật truyện

-Nêu cảm nhận, ấn tượng riêngcủa bản thân về hình tượng nhânvật truyện

- Nhận xét về giá trị tư tưởng củatác phẩm thể hiện qua hìnhtượng nhân vật chính

Bước 5: Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả

Mức độ nhận biết Mức độ thông hiểu Mức độ vận dụng và vận

dụng cao

- Nêu mục đích của

truyện cười

- Các loại truyện cười

dân gian Việt Nam?

- Nêu các tình huống gây

cười trong truyện “ Tam

đại con gà”.

- Nêu các tình huống gây

cười trong truyện “

Nhưng nó phải bằng hai

mày”.

- Chỉ ra ý nghĩa của nhữngmâu thuẫn trái tự nhiêntrong cách ứng xử củanhân vật thầy đồ trong

truyện “ Tam đại con gà”.

- Phân tích tính kịch thểhiện trong lời nói và hànhđộng của nhân vật lítrưởng trong truyện “

Nhưng nó phải bằng hai mày”

Những hiểu biết của em vềmục đích, ý nghĩa của truyệncười dân gian Việt Nam nóichung

- Nêu nội dung của

truyện cười “ Tam đại

con gà”.

- Nêu nội dung của

truyện cười “ Nhưng nó

phải bằng hai mày”.

- Phân tích ý nghĩa tưtưởng của truyện cười

“Tam đại con gà”.

- Phân tích ý nghĩa tưtưởng của truyện cười

“Nhưng nó phải bằng hai mày”.

- Nêu bài học thực tiễn rút ra

từ tác phẩm “Tam đại con gà”.

- Nêu bài học thực tiễn rút ra

từ tác phẩm “Nhưng nó phải bằng hai mày”.

- Chỉ ra các chi tiết, sự

việc tiêu biểu/ đặc sắc

của truyện cười “ Tam

đại con gà”.

- Chỉ ra các chi tiết, sự

việc tiêu biểu/ đặc sắc

của truyện cười “ Nhưng

nó phải bằng hai mày”.

- Lời giải thích của thầy đồ

cuối truyện “Tam đại con gà” có ý nghĩa/giá trị gì?

- Hành động, lời nói của lítrưởng trong truyện

“Nhưng nó phải bằng hai mày” gợi cho em những

suy nghĩ gì về bản chất củanhân vật?

- Hành động khấn thổ công

của thầy đồ trong truyện “Tam đại con gà” và lời nói, hành

động của lí trưởng trong

truyện “Nhưng nó phải bằng hai mày” gợi cho em những

suy nghĩ về cách xây dựngchi tiết, sự việc trong truyệncười dân gian và truyện cười

- Hình tượng nhân vậttruyện trong việc giúp tácgiả dân gian thể hiện cáinhìn, quan điểm về conngười, cuộc sống.

- Cách xây hình tượng nhânvật truyện trong tác phẩm

Tam đại con gà

và Nhưng nó phải bằng hai mày có giá trị gì?

- HS diễn xướng, diễn hoạtcảnh sau khi học hai truyện

truyện cười: Tam đại con gà

và Nhưng nó phải bằng hai mày.

Bước 6: Thiết kế tiến trình dạy học

a Xác định các văn bản được dùng dạy học đọc hiểu theo đặc trưng thể loại và vấn đềtrọng tâm cần đọc hiểu ở văn bản:

- Bài Tam đại con gà: Nghệ thuật gây cười, ý nghĩa tiếng cười.

+ Bản chất của nhân vật "thầy" qua những việc gây cười và ý nghĩa phê phán của truyện:cái dốt không che đậy được, càng giấu càng lộ ra, càng làm trò cười cho thiên hạ

+ Kết cấu truyện ngắn gọn, chặt chẽ; lối kể chuyện tự nhiên, kết thúc truyện bất ngờ; sửdụng hiệu quả nghệ thuật phóng đại, "nhân vật tự bộc lộ"

+ Thái độ của nhân dân đối với những sự việc, vấn đề xảy ra trong đời sống

- Bài Nhưng nó phải bằng hai mày- tương tự bài trên và thêm nội dung:

+ Truyện ngắn gọn, chặt chẽ, lối kể chuyện tự nhiên, kết thúc bất ngờ Thủ pháp chơichữ, kết hợp giữa ngôn ngữ và hành động của các nhân vật

+ Sự kết hợp giữa lời nói và động tác trong việc thể hiện bản chất tham nhũng của thầy lí

và tình cảnh vừa đáng thương vừa đáng trách của người lao động khi lâm vào cảnh kiệntụng

Ngoài những yếu tố trên, ở mỗi văn bản, các yếu tố còn lại vẫn được HS tìm hiểu theođịnh hướng của GV nhưng không phải trọng tâm bài học

Chuẩn bị bài ở nhà theo các phiếu học tập và chú ý lưu ý - dặn dò của GV

HOẠT ĐỘNG CỦA GV VÀ HS NỘI DUNG CẦN ĐẠT

I Hoạt động 1: Khởi động

GV chia lớp học thành 2 nhóm tham gia trò

chơi: Tìm hiểu về truyện dân gian Việt Nam

Nội dung: Quan sát hình ảnh GV đưa ra gọi

tên và xác định thể loại các truyện dân gian đã

học trong chương trình Ngữ văn 6 mà em đã

+ Nhóm gọi tên truyện và xác định đúng thể

loại nhiều hơn thì giành chiến thắng

- GV trình chiếu một số hình ảnh để học sinh

nêu tên và xác định thể loại truyện dân gian

HS nêu đúng tên và xác định đúng thểloại truyện dân gian đã học trongchương trình Ngữ văn 6

Hoạt động 2: Hình thành kiến thức (GV

hướng dẫn HS đọc hiểu 2 văn bản Tam đại con

gà, Nhưng nó phải bằng hai mày).

truyện cười trào phúng

* Trong khi đọc (mức độ 2):

Kĩ thuật phát vấn

II Đọc- hiểu văn bản

1 Truyện “Tam đại con gà”

GV: Đọc văn bản “Tam đại con gà” (phân vai

- Suy nghĩ của em về thông điệp được gửi gắm

trong câu chuyện?

- Nếu ở vào hoàn cảnh tương tự nhân vật thầy

đồ, em sẽ xử lý tình huống như thế nào?

GV nhận xét và chốt lại vấn đề theo định

hướng đã chuẩn bị

2 GV hướng dẫn HS tìm hiểu chi tiết truyện

“Nhưng nó phải bằng hai mày”

* Trong khi đọc (mức độ 2):

GV hướng dẫn HS tìm hiểu văn bản theo đặc

trưng thể loại qua hình thức hoạt động cá nhân:

- Nội dung: HS tìm hiểu về nghệ thuật gây cười

của văn bản theo hệ thống câu hỏi gợi dẫn của

giáo viên

+ Mâu thuẫn để tạo ra tiếng cười trong truyện?

+ Nghệ thuật dẫn dắt tiếng cười

+ Thầy Lí dùng ngôn ngữ nói và cử chỉ có nhất

a/ Mâu thuẫn tiềm tàng:

- Mâu thuẫn: “Xấu hay làm tốt, dốt haynói chữ”

→ Khẳng định: mâu thuẫn trái tựnhiên:

Thầy đồ dốt >< khoe giỏi

b/ Nghệ thuật dẫn dắt tiếng cười:

- Thầy đồ được mời về dạy vỡ lòng chotrẻ

- Thầy dốt đến chữ tối thiểu trong sáchcũng không biết (chữ “kê” – 18 nét).Trò hỏi, thầy nói liều “dủ dỉ là con dùdì”

- Thầy không tra sách vở, không hỏi ai

mà tìm đến Thổ Công gieo quẻ: “Thổ Công cho ba đài được cả ba”.

→ Cho trò đọc to (dốt nhưng cho mình

là giỏi)

- Khi biết mình dốt thì tìm cách chốngchế (giấu dốt)

→ Cách lí giải “Tam đại con gà” củathầy đồ giấu dốt đã tạo ra tiếng cườiđỉnh điểm

a/ Mâu thuẫn tiềm tàng:

- Lí trưởng nổi tiếng xử kiện giỏi