Dạy học đọc hiểu văn bản “vợ nhặt” ở trường trung học phổ thông theo quan điểm tích hợp (2017)

Chương trình Trung học Phổ thông, môn Ngữ văn, năm 2002 do Bộ Giáo dục và Đào tạo dự thảo đã ghi rõ: “Lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo để tổ chức nội dung chương trình, biên

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

**************

NGUYỄN HUYỀN TRANG

DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

“ VỢ NHẶT” Ở TRƯỜNG

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Ngữ văn

Người hướng dẫn khoa học

ThS VŨ NGỌC DOANH

HÀ NỘI – 2017

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành sâu sắc nhất tới ThS Vũ Ngọc Doanh,người đã luôn quan tâm, động viên và tận tình hướng dẫn tác giả trong quá trìnhthực hiện khóa luận này

Tác giả cũng xin được gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo trong Tổ Phương phápdạy học Ngữ văn cùng tất cả các thầy cô trong khoa Ngữ văn đã tạo điều kiện thuậnlợi cho tác giả trong quá trình học tập và nghiên cứu

Do năng lực nghiên cứu có hạn, khóa luận chắc chắn không tránh khỏi nhữngthiếu sót Rất mong sự chỉ bảo, góp ý của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2017

Tác giả khóa luận

Nguyễn Huyền Trang

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp Đại học với đề tài “ Dạy học đọc hiểu vănbản “ Vợ nhặt” ở trường Trung học Phổ thông theo quan điểm tích hợp” là côngtrình nghiên cứu của cá nhân tôi

Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình

Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2017

Tác giả khóa luận

Nguyễn Huyền Trang

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Bố cục 6

PHẦN NỘI DUNG 7

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DẠY HỌC THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 7

1.1 Cơ sở lí luận trong dạy học tích hợp 7

1.1.1 Khái niệm tích hợp 7

1.1.2 Mục tiêu của dạy học tích hợp 8

1.1.3 Đặc điểm cơ bản của dạy học tích hợp 9

1.1.4 Quan điểm tích hợp trong dạy học Ngữ văn 12

1.1.5 Vấn đề đọc hiểu trong dạy học tích hợp 13

Chương 2: DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN “ VỢ NHẶT” Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP 20

2.1 Kim Lân và vị trí của Kim Lân trong đời sống văn học và trong trường Trung học Phổ thông 20

2.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Kim Lân……… 20

2.1.2 Vị trí của Kim Lân trong đời sống văn học và trong nhà trường 21

2.2 Dạy học đọc hiểu văn bản “ Vợ nhặt” ở trường Trung học Phổ thông theo quan

điểm tích hợp 22

2.2.1 Thông tin về nghệ thuật 22

2.2.2 Thông tin lịch sử 32

2.2.3 Thông tin văn hóa đời sống 35

Chương 3: GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM 39

PHẦN KẾT LUẬN 59 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Hiện nay, xu hướng tích hợp vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu, thử nghiệm

và áp dụng vào đổi mới chương trình và sách giáo khoa Trung học Phổ thông Chương trình Trung học Phổ thông, môn Ngữ văn, năm 2002 do Bộ Giáo dục và Đào tạo dự thảo đã ghi rõ: “Lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo để tổ chức nội dung chương trình, biên soạn sách giáo khoa và lựa chọn các phương pháp giảng dạy.” [2;27] “Nguyên tắc tích hợp phải được quán triệt trong toàn bộ môn học, từ Đọc văn, Tiếng Việt đến Làm văn; quán triệt trong mọi khâu của quá trình dạy học; quán triệt trong mọi yếu tố của hoạt động học tập; tích hợp trong chương trình; tích hợp trong sách giáo khoa; tích hợp trong phương pháp dạy học của giáo viên và tích hợp trong hoạt động học tập của học sinh; tích hợp trong các sách đọc thêm, tham khảo.” [2;40]

Như vậy, ở nước ta hiện nay, bài toán đang đặt ra trong lĩnh vực lí luận vàphương pháp dạy học bộ môn là phải tiếp cận, nghiên cứu và vận dụng dạy học tíchhợp vào dạy học Ngữ văn ở Trung học Phổ thông nhằm hình thành và phát triểnnăng lực cho học sinh một cách có hiệu quả hơn, góp phần thực hiện tốt mục tiêugiáo dục và đào tạo của bộ môn

Môn Ngữ văn là một trong những môn học được xây dựng theo tư tưởng sưphạm tích hợp một cách khá rõ Môn Ngữ văn trong nhà trường Trung học Phổthông là một môn học trung tâm và chiếm nhiều thời lượng nhất Môn Ngữ văn

không chỉ giúp học sinh sử dụng tốt ngôn ngữ vận dụng làm các kiểu bài mà còn cóvai trò quan trọng trong việc hình thành những phẩm chất quan trọng của con ngườigóp phần thực hiện nhiệm vụ của hệ thống giáo dục quốc dân.

Trong môn Ngữ văn đọc văn có một vị trí đặc biệt Phân môn này không chỉhình thành cho học sinh kĩ năng đọc hiểu mà còn trang bị cho học sinh những kiếnthức sâu rộng về từ ngữ, ngữ pháp, những tri thức về lịch sử, địa lí, văn hóa Quanhững văn bản văn học giúp các em cảm nhận được cái hay cái đẹp của vănchương, góp phần nâng cao năng lực cảm thụ cho học sinh

Thực tế, áp dụng quan điểm dạy học tích hợp trong giờ đọc hiểu văn bản vănhọc còn nhiều hạn chế Trong giờ đọc hiểu văn bản giáo viên gặp khó khăn trongviệc hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức, những giá trị tổng hợp của tácphẩm.Trong giờ vẫn còn hiện tượng thầy giảng – trò nghe, thầy đọc – trò chép, thầycho những câu hỏi mà trò đã biết không phát huy được tính tự giác, tích cực của họcsinh Mặt khác thời gian học có hạn lượng kiến thức cung cấp cho học sinh ngàycàng nhiều Vì vậy, tìm phương pháp học hiệu quả là mong muốn của tất cả giáoviên

Là một người giáo viên tương lai tôi muốn góp phần đổi mới và nâng cao chấtlượng dạy học Ngữ văn, vừa thu hút được hứng thú của các em vừa cung cấp đượcmột lượng kiến thức tổng hợp cho học sinh Vì vậy, tôi chọn đề tài “ Dạy học đọchiểu văn bản “Vợ nhặt” ở trường Trung học Phổ thông theo quan điểm tích hợp”mong muốn góp một phần công sức hình thành phương pháp giảng dạy hợp lí, hiệuquả

2 Lịch sử vấn đề

Từ thập niên 60 của thế kỉ XX ở nước ta việc nghiên cứu tích hợp trong giảngdạy các môn học được đặt ra nhưng nó chỉ trên cơ sở lí luận Năm 2002 Bộ Giáodục và Đào tạo thực hiện việc đổi mới chương trình sách giáo khoa yêu cầu tìm racách dạy theo quan điểm tích hợp trở nên cần thiết

Tích hợp (integration) có nghĩa là sự hợp nhất, sự hoà nhập, sự kết hợp Nộihàm khoa học khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách khái quát là sự hợp nhất hay

là sự nhất thể hoá đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất trên nhữngnét bản chất nhất của các thành phần đối tượng, chứ không phải là một phép cộnggiản đơn những thuộc tính của các thành phần ấy Hiểu như vậy, tích hợp có haitính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau, quy định lẫn nhau, là tính liên kết vàtính toàn vẹn Liên kết phải tạo thành một thực thể toàn vẹn, không còn sự phânchia giữa các thành phần kết hợp Tính toàn vẹn dựa trên sự thống nhất nội tại cácthành phần liên kết, chứ không phải sự sắp đặt các thành phần bên cạnh nhau.Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức, kĩ năng chỉ được thụ đắc, tác động mộtcách riêng rẽ, không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung haygiải quyết một vấn đề, tình huống.

Trong lí luận dạy học, tích hợp được hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có

hệ thống, ở những mức độ khác nhau, các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn họckhác nhau hoặc các hợp phần của bộ môn thành một nội dung thống nhất, dựa trên

cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn họchoặc các hợp phần của bộ môn đó

Bàn về phương pháp dạy học theo quan điểm tích hợp có rất nhiều tác giả,nhà cải cách giáo dục đề cập đến vấn đề này như:

Trong cuốn “ Phương pháp dạy học Ngữ văn ở Trung học Cơ sở theo hướng tíchhợp và tích cực” của tác giả Đoàn Thị Kim Nhung – Nhà xuất bản Đại học Quốc giaThành phố Hồ Chí Minh – 2006, đã đề cập đến quan điểm, nguyên tắc, phươngpháp dạy học theo hướng tích hợp và tích cực đối với Ngữ văn Trung học Phổ thông

và đối với từng phân môn Mặc dù đây là tài liệu nghiên cứu phương pháp dạy họcNgữ văn ở Trung học Phổ thông nhưng nó vẫn góp phần định hướng cho việc xâydựng cơ sở lí luận của đề tài này

Trong cuốn“Tìm hiểu chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn Trung họcPhổ thông” – T.S Đỗ Ngọc Thống – nhà xuất bản Giáo dục năm 2006 đã đề cập đếnvấn đề đổi mới phương pháp dạy học theo quan điểm tích hợp, phát huy tính chủđộng tích cực của học sinh trong chương trình Ngữ văn 10 Ông đã nêu quan điểmcủa mình về tích hợp Đó là sự hợp nhất hòa trộn các phân môn

Tác giả Trần Bá Hoành trong cuốn “ Đổi mới phương pháp dạy học, chươngtrình và sách giáo khoa” đã đề cập đến phương pháp dạy học mới Đó là dạy học lấyngười học làm trung tâm, cần phát huy tính tích cực của học sinh và áp dụng quanđiểm tích hợp có hiệu quả.

Nguyễn Thanh Hùng trong “ Phương pháp dạy học Ngữ văn Trung học Phổ thông những vấn đề cập nhật” đẫ đề cập đến những vấn đề chung về mục tiêu và chương trình Ngữ văn, về các phương pháp dạy học, về nguyên tắc tích hợp Đối với nguyên tắc tích hợp, tác giả đã khẳng định đây là một nguyên tắc dạy học hiện đại và chỉ ra phương hướng khi vận dụng nguyên tắc này trong dạy học Ngữ văn Trong cuốn tài liệu bồi dưỡng giáo viên đã đề cập đến quan điểm tích hợp làm tư tưởng chủ đạo trong việc xây dựng nội dung chương trình sách giáo khoa Các tác giả còn đề cập đến các vấn đề đổi mới trong sách chuẩn và sách nâng cao Không những thế, các tác giả còn phân tích chương trình Ngữ văn theo quan điểm tích hợp.Phó giáo sư Nguyễn Huy Quát cũng đã nghiên cứu về đổi mới phương phápdạy học Văn trong cuốn “Nâng cao năng lực đổi mới phương pháp dạy học Văn”.Ông đã viết rõ “ Khái niệm tích hợp là sự phối hợp các tri thức gần gũi, quan hệ mậtthiết với nhau tạo nên kết quả tổng hợp nhanh chóng vững chắc”

Tóm lại, tích hợp là quan điểm dạy học hiện đại, và đã có rất nhiều tài liệu, côngtrình nghiên cứu về quan điểm này, quán triệt nó trong việc xây dựng nội dungchương trình sách giáo khoa Chính vì vâỵ, người viết quyết định tìm hiểu đề tài “Dạy học đọc hiểu văn bản “ Vợ nhặt” ở trường Trung học Phổ thông theo quanđiểm tích hợp” với hi vọng sẽ đóng góp một phần nào đó vào việc nghiên cứu, ápdụng quan điểm tích hợp vào bài dạy nói trên, từ đó nâng cao chất lượng dạy họcđọc văn nói riêng và Ngữ văn nói chung

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài nói trên, chúng tôi nhằm một số mục đích cụ thể như sau:

Đưa ra hướng đi mới trong dạy học nhằm đáp ứng được nhu cầu đổi mới và phùhợp với thực tiễn công cuộc cải cách toàn diện Giáo dục nói riêng và cải cách xã hộinói chung.

Nhằm triển khai việc dạy học bài “ Vợ nhặt” theo quan điểm tích hợp có hiệu quảhơn, góp phần nâng cao chất lượng dạy bài học đó nói riêng và dạy đọc văn nóichung

Nhiệm vụ nghiên cứu

Khi thực hiện đề tài này, người viết đi vào các nhiệm vụ cụ thể sau:

Hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu để kế thừa, vận dụng giải quyết vấn đề

Xác định cụ thể cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Trình bày những kiến thức cơ bản về tác phẩm “ Vợ nhặt”

Áp dụng quan điểm tích hợp vào việc dạy học đặc biệt ở bài “ Vợ nhặt”

Tổ chức thực nghiệm bằng việc thiết kế giáo án bài “ Vợ nhặt” thể hiện rõ quanđiểm tích hợp

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Quan điểm dạy học tích hợp ứng dụng vào việc dạy học đọc hiểu trong dạy học môn Ngữ văn

6 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận đóng góp một phần nhỏ vào việc đổi mới phương pháp dạy học đọc vănhiện nay trong nhà trường phổ thông

PHẦN NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.1 Cơ sở lí luận trong dạy học tích hợp

1.1.1.Khái niệm tích hợp

Tích hợp: là một trong những xu thế dạy học hiện đại đang được quan tâm,nghiên cứu và áp dụng vào nhà trường ở nhiều nước trên thế giới Ở nước ta, từ thậpniên 90 của thế kỉ XX trở lại đây, vấn đề xây dựng môn học tích hợp với nhữngmức độ khác nhau mới thực sự được tập trung nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụngvào nhà trường phổ thông

Tích hợp là một phương pháp dạy học hiện đại nhằm giải quyết mâu thuẫngiữa khối lượng kiến thức được cung cấp với năng lực thực tế của người học, kiếnthức hàn lâm với thực tế đời sống, trong khi thời gian học tập có hạn Quan điểmtích hợp được áp dụng với nhiều môn khác nhau, với những mức độ khác nhau như:tích hợp đa môn, tích hợp liên môn, tích hợp xuyên môn…

Có nhiều quan điểm khác nhau về tích hợp Có ý kiến cho rằng tích hợp là tổhợp ( conbi- nation) hay phối hợp ( co-ordination) các môn học

Theo Nguyễn Khắc Phi trong sách giáo khoa Ngữ văn 6 đã đưa ra quan điểm về tích

hợp “ Tích hợp là một phương hướng nhằm phối hợp một cách tối ưu các quá trình

học tập riêng rẽ của các môn học khác nhau theo các mô hình, các cấp độ khác nhau nhằm đáp ứng những mục tiêu, mục đích và những yêu cầu cụ thể khác nhau”.

[tr 6]

Theo quan điểm của T.S Nguyễn Văn Đường trong bài “ Những điểm mới của

chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn 6”, tạp chí Giáo dục, năm 2002 cho rằng:

“ Tích hợp là sự tổng hợp ở mức độ cao, hài hòa và biện chứng ở các cấp độ,

phương diện khác nhau nhằm đạt hiệu quả, chất lượng mới và tốt” [ tr 7]

T.S Nguyễn Trọng Hoàn trong bài “ Tích hợp và liên hội hướng tới kết nối trong

dạy học Ngữ văn”, tạp chí Giáo dục, năm 2002 quan niệm: “ Tích hợp là thuật ngữ

mà nội hàm của nó chỉ hướng tiếp cận kiến thức từ việc khai thác giá trị của các tri

thức công cụ thuộc từng phân môn, trên cơ sở một văn bản có vai trò là kiến thức nguồn” [ tr 21]

Tích hợp là một khái niệm được sử dụng trong nhiều lĩnh vực Trong lĩnh vực khoa học giáo dục, khái niệm tích hợp xuất hiện từ thời kì khai sáng, dùng để chỉ một quan niệm giáo dục toàn diện con người, chống lại hiện tượng làm cho con người phát triển thiếu hài hòa, cân đối Tích hợp còn có nghĩa thiết lập một loại hìnhnhà trường mới, bao gồm các thuộc tính trội của các loại hình nhà trường vốn có Tích hợp là xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhât trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ

Như vậy tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau, quyếtđịnh lẫn nhau, đó là tình liên kết, tính toàn vẹn Nhờ có tính liên kết mà có thể tạonên một thực thể toàn vẹn trong đó không cần phân chia giữa các phần liên kết, chứkhông phải sự sắp đặt các thành phần bên cạnh nhau Không thể gọi là tích hợp nếucác tri thức, kĩ năng không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dunghoặc giải quyết một vấn đề tình huống

1.1.2.Mục tiêu của dạy học tích hợp

Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trongviệc xác định nội dung dạy học trong nhà trường phổ thông và trong xây dựngchương trình môn học ở nhiều nước trên thế giới Quan điểm tích hợp được xâydựng trên cơ sở những quan điểm tích hợp về quá trình học tập và quá trình dạyhọc [3;40] Thực hiện môn học tích hợp, các quá trình học tập không bị cô lập vớicuộc sống hàng ngày, các kiến thức gắn kết với kinh nghiệm sống của học sinh vàđược liên hệ với đời sống cụ thể, có ý nghĩa đối với học sinh Khi đó học sinh đượcdạy sử dụng kiến thức trong những tình huống cụ thể và việc giảng dạy các kiếnthức không chỉ là lí thuyết mà còn phục vụ thiết thực cho cuộc sống con người, đểlàm người lao động, một công dân tốt…

Mặt khác, các kiến thức sẽ không lạc hậu do thường xuyên cập nhật với cuộcsống

Theo đó, khi đánh giá học sinh, ngoài kiến thức còn đánh giá học sinh về kĩ năng sửdụng kiến thức ở các tình huống khác nhau trong cuộc sống.

Dạy học tích hợp giúp thiết lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học trongcùng một môn học và giữa các môn học khác nhau Đồng thời, dạy học tích hợpgiúp tránh những kiến thức, kĩ năng, nội dung trùng lặp khi nghiên cứu riêng rẽtừng môn học, nhưng lại có những nội dung, kĩ năng mà nếu theo môn học riêng rẽ

sẽ không có được Do vậy vừa tiết kiệm thời gian, vừa có thể phát triển kĩ năng,năng lực xuyên môn cho học sinh thông qua giải quyết các vấn đề phức hợp

Thực hiện dạy học tích hợp giúp xác định rõ mục tiêu, phân biệt cái cốt yếu và cá ítquan trọng hơn khi lựa chọn nội dung, cần tránh các nội dung học tập ngang bằngnhau, bởi có một số nội dung học tập quan trọng hơn vì chúng thiết thực cho cuộcsống hàng ngày, vì chúng là cơ sở cho quá trình học tập nghiên cứu tiếp theo

Thực tiễn ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng việc thực hiện quan điểm tích hợptrong Giáo dục và dạy học sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết các vấn đềphức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa đối với học sinh so với việc cácmôn học, các mặt giáo dục được thực hiện rõ ràng

Như vậy, dạy học tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng caonăng lực người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm chất và năng lực đểgiải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại Dạy học theo hướng tích hợp phát huyđược tính tích cực của học sinh góp phần đổi mới nội dung và phương pháp dạyhọc

1.1.3.Đặc điểm cơ bản của dạy học tích hợp

Đặc điểm thứ nhất là dạy học lấy người học làm trung tâm, được xem làphương pháp đáp ứng yêu cầu cơ bản của mục tiêu giáo dục, có khả năng địnhhướng việc tổ chức quá trình dạy học thành quá trình tự học Dạy học lấy người họclàm trung tâm đòi hỏi người học là chủ thể của hoạt động học, học sinh phải tự học,

tự nghiên cứu để tìm ra kiến thức bằng hành động của chính mình, người học khôngchỉ được đặt vào những kiến thức có sẵn trong bài giảng của giáo viên mà phải tựđặt mình vào trong tình huống có vấn đề của thực tiễn, cụ thể và sinh động của nghề

nghiệp rồi từ đó tự mình tìm ra cái chưa biết, cái cần khám phá, học để sống, để làmviệc, để sống chung với mọi người và tự khẳng định bản thân mình, tức là tự tìmkiến thức cho bản thân.

Trong dạy học lấy người học làm trung tâm người học tự thể hiện mình, pháttriển năng lực làm việc nhóm, hợp tác với nhóm, với lớp Sự làm việc theo nhómnày sẽ đưa ra cách thức giải quyết đầy tính sáng tạo, kích thích các thành viên trongnhóm hăng hái tham gia giải quyết vấn đề Người dạy chỉ là người tổ chức vàhướng dẫn quá trình học tập, đạo diễn cho người học tự tìm kiếm kiến thức vàphương thức tìm kiếm kiến thức bằng hành động của chính mình Người dạy phảidạy cái mà người học cần, quan hệ giữa người dạy và người học được xây dựng trên

cơ sở tin cậy và hợp tác lẫn nhau Trong quá trình tìm kiếm kiến thức của người học

có thể chưa chính xác, chưa khoa học, người học có thể căn cứ vào kết luận củangười dạy để kiểm tra, đánh giá rút kinh nghiệm về cách học của mình Nhận ranhững sai sót và biết cách sửa sai đó chính là biết cách học Dạy học tích hợp biểuhiện cách tiếp cận lấy người học làm trung tâm đây là xu hướng chung có nhiều ưuthế so với dạy học truyền thồng

Đặc điểm thứ hai là định hướng phân hóa người học, chú ý vào kết quả đầu

ra của quá trình đào tạo xem người học có thể làm được cái gì vào những công việcthực tiễn để đạt tiêu chuẩn đầu ra Người học đạt được những tiêu chuẩn đó còn tùythuộc vào khả năng của mỗi người Trong đào tào, việc định hướng kết quả đầu ranhằm đảm bảo chất lượng trong quá tình đào tạo, cho phép người sử dụng sảnphẩm đào tạo tin tưởng và sử dụng trong một thời gian dài Dạy học tích hợp chú ýđến kết quả học tập của người học, đòi hỏi quá trình học tập phải đảm bảo chấtlượng và hiệu quả để thực hiện nhiệm vụ Do đó, đòi hỏi người dạy phải dạy được

cả lí thuyết chuyên môn vừa phải hướng dẫn các thao tác, nêu được những hạn chế,biện pháp khắc phục và cách tổ chức hướng dẫn luyện tập

Đặc điểm thứ ba là dạy và học các năng lực thực tiễn Dạy học tích hợp cóthể hiểu là một hình thức dạy học kết hợp giữa dạy lí thuyết và dạy thực hành, qua

đó ở người học hình thành một năng lực nào đó hay kĩ năng hành nghề nhằm đáp

ứng được mục tiêu Dạy học phải làm cho người học có các năng lực tương ứng vớichương trình Do đó, việc dạy kiến thức lí thuyết không phải ở mức độ hàn lâm màchỉ ở mức độ cần thiết nhằm hỗ trợ cho sự phát triển các năng lực thực hành ở mỗingười học Trong dạy học tích hợp, lí thuyết là hệ thống tri thức khoa học chuyênngành về những vấn đề cơ bản, về những quy luật chung của lĩnh vực chuyên ngành

đó Hơn nữa, việc dạy lí thuyết thuần túy sẽ dẫn đến tình trạng lí thuyết suông, kiếnthức sách vở không mang lại lợi ích thực tiễn Do đó, cần gắn lí thuyết với thựchành trong quá trình dạy học Thực hành là hình thức luyện tập để trau dồi kĩ năng,

kĩ xảo hoạt động giúp cho người học hiểu rõ và nắm vững kiến thức lí thuyết Đây

là khâu cơ bản để thực hiện nguyên lí giáo dục học đi đôi với hành, lí luận gắn vớithực tiễn Thực hành phải có đủ phương tiện, kế hoạch, quy trình luyện tập gắnngay với vấn đề lí thuyết vừa học Để hình thành cho người học một kĩ năng thì cầnphải dạy cho họ biết cách kết hợp và huy động hợp lí nguồn nội lực ( kiến thức, khảnăng thực hiện và thái độ) và ngoại lực ( tất cả những gì có thể huy động được nằmngoài cá nhân) Như vậy, người dạy phải định hướng, giúp đỡ, tổ chức, điều chỉnh

và động viên hoạt động của người học Sự định hướng của người dạy góp phần tạo

ra môi trường sư phạm bao gồm các yếu tố cần có đối với sự phát triển của ngườihọc mà mục tiêu bài học và cách giải quyết chúng Trong dạy học tích hợp, ngườihọc được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, phải trực tiếp quan sát,thảo luận, làm bài tập, giải quyết nhiệm vụ đặt ra theo cách nghĩ của mình, tự lựctìm kiếm nhằm khám phá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động thiếpthu những tri thức đã được giáo viên sắp xếp Người học cần phải tiếp nhận đốitượng qua các phương tiện nghe, nhìn,… và phân tích đối tượng nhằm làm bộc lộ

và phát hiện ra các mối quan hệ bản chất, tất yếu của sự vật, hiện tượng Từ đó,người học vừa nắm được kiến thức vừa nắm được phương pháp hoạt động Nhưvậy, người dạy không chỉ đơn thuần truyền đạt kiến thức mà còn hướng dẫn thựchiện các hoạt động

1.1.4 Quan điểm tích hợp trong dạy học Ngữ văn

Lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo, tổ chức nội dung chươngtrình, biên soạn sách giáo khoa và lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp là yêucầu đặt ra trong việc dạy học Ngữ văn hiện nay

Thiết kế bài dạy Ngữ văn theo quan điểm tích hợp không chỉ chú trọng nội dungkiến thức mà cần phải xây dựng một hệ thống các hoạt động nhằm tổ chức, dẫn dắthọc sinh từng bước thực hiện để chiếm lĩnh đối tượng học tập, nội dung môn học,đồng thời hình thành và phát triển năng lực, kĩ năng tích hợp, tránh áp đặt một cáchlàm duy nhất Giờ học tích hợp theo quan điểm tích hợp phải là một giờ học hoạtđộng phức hợp đòi hỏi sự tích hợp các kĩ năng, năng lực liên môn để giải quyết nộidung tích hợp, chứ không phải sự tác động của các hoạt động, kĩ năng riêng rẽ lênmột nội dung riêng rẽ thuộc “ nội bộ phân môn”

Ngày nay nhiều lí thuyết hiện đại về quá trình học tập đã nhấn mạnh rằnghoạt động của học sinh trước hết là học cách học Theo ý nghĩa đó, quan điểm dạyhọc tích hợp đòi hỏi giáo viên phải có cách dạy chú trọng phát triển ở học sinh cáchthức lĩnh hội kiến thức và hình thành năng lực, buộc học sinh phải tự học Dạy họctích hợp phát huy các năng lực học tập của học sinh như: Năng lực tự học, năng lựclàm việc nhóm, năng lực tìm kiếm thông tin, năng lực sáng tạo trong cách học vàsáng tạo trong cách trình bày Học một được hai: nắm vững nội dung kiến thức mônNgữ văn và được ôn lại một lần nữa kiến thức các môn học khác

Quan điểm dạy học tích hợp không coi nhẹ việc cung cấp tri thức cho họcsinh Vấn đề là phải xử lí đúng đắn mối quan hệ giữa bồi dưỡng kiến thức, rènluyện kĩ năng và hình thành, phát triển năng lực cho học sinh Đây thực chất là việcbiến quá trình truyền thụ tri thức thành quá trình học sinh tự ý thức về phương phápchiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng Muốn vậy, không chỉ cần khắc phục khuynhhướng dạy tri thức hàn lâm thuần túy mà còn phải khắc phục khuynh hướng rènluyện kĩ năng theo lối kinh nghiệm chủ nghĩa, ít có khả năng sử dụng vào các lớpkhác nhau Dạy học theo hướng tích hợp là kết hợp cả hai hướng đó là tích hợp theo

từng thời điểm và tích hợp theo từng vấn đề để từ đó các em tích cực, chủ động, tựtin chiếm lĩnh tri thức môn học một cách khoa học và sáng tạo.

Tuy nhiên trong mỗi bài học, có những mạch kiến thức, kĩ năng của bộ môn nàykhông thể tìm thấy sự đồng quy với những bộ môn khác Lúc đó giáo viên phải tổchức dạy chúng như những yếu tố độc lập theo cách riêng

Dạy học theo nguyên tắc tích hợp có những đặc điểm sau:

Khi giảng dạy ngoài việc đảm bảo cho học sinh những kiến thức, kĩ năng đặcthù của bộ môn còn phải tìm ra yếu tố đồng quy giữa các môn để góp phần hìnhthành và rèn luyện tri thức, kĩ năng của các bộ môn khác Đây là định hướngphương pháp giảng dạy môn Ngữ văn ở trường Trung học Phổ thông hiện nay

1.1.5 Vấn đề đọc hiểu trong dạy học tích hợp

1.1.5.1 Đọc hiểu là gì?

Theo “ Đại bách khoa toàn thư Trung Quốc”, quyển “ Giáo dục”: “ Đọc là mộtquá trình hoạt động tâm lí nhằm tiếp nhận ý nghĩa từ kí hiệu ngôn ngữ được in hayviết” Xét từ mặt triết học, đọc có những nội dung sau: Một, đọc là quá trình tiếpnhận ý nghĩa từ văn bản, tất nhiên phải hiểu ngôn ngữ của văn bản ( ngôn ngữ dântộc, ngôn ngữ nghệ thuật, ngôn ngữ thể loại của văn bản); phải dựa vào tính tích cựccủa chủ thể ( hứng thú, nhu cầu, năng lực) và tác động qua lại giữa chủ thể và vănbản Hai, đọc là quá trình giao tiếp và đối thoại đối với người tạo ra văn bản (tácgiả, xã hội, văn hóa) Ba, đọc là quá trình tiêu dùng văn hóa văn bản ( hưởng thụ,giải trí, học tập) Bốn, đọc là quá trình tạo ra năng lực người ( năng lực hiểu mình,hiểu văn hóa và hiểu thế giới) Như thế đọc là một họat động văn hóa có tầm nhânloại và có ý nghĩa giáo dục sâu sắc

Hiểu là một khái niệm có nội hàm rất rộng theo M Bakhtin, trong sách “ Conngười trong thế giới ngôn từ”, “ hiểu” trong đọc – hiểu bao gồm nhiều hành độnggắn với nhau: 1 Cảm thụ (tiếp nhận) kí hiệu vật chất ( màu sắc, con chữ…); 2.Nhận ra kí hiệu quen hay lạ, hiểu ý nghĩa của nó được lặp lại trong ngôn ngữ 3.Hiểu ý nghĩa của nó trong ngữ cảnh 4 Đối thoại với ý nghĩa đó (tán thành, phảnđối), trong nhận thức bao gồm cả sự đánh giá về chiều sâu và chiều rộng Bản chất

tâm lí của sự hiểu là biến cái của người khác thành “ cái vừa của mình vừa củangười khác” Hiểu bao giờ cũng là tự hiểu, nghĩa là biến cái được hiểu thành kiếnthức, quan điểm, niềm tin của mình.

Có rất nhiều ý kiến xung quanh khái niệm đọc – hiểu Theo GS TS NguyễnThanh Hùng: “ Đọc – hiểu là một họat động của con người Nó không phải chỉ làhình thức nhận biết nội dung ý tưởng từ văn bản mà còn là họat động tâm lí giàucảm xúc có tính trực giác và khái quát trong nếm trải của con người… Đọc hiểumang tính chất đối diện một mình, tự lực với văn bản Nó có cái hay là tập trung vàtích động, lắng kết thầm lặng năng lực cái nhân Đây là hoạt động thu nạp và tỏasáng âm thầm với sức mạnh nội hóa kinh nghiệm đời sống, kinh nghiệm lịch sử,kinh nghiệm nghệ thuật và kinh nghiệm văn hóa trong cấu trúc tinh thần cá thể” [6;26] Còn theo PGS.TS Nguyễn Thái Hòa: Đọc hiểu “ là hành vi ngôn ngữ, sử dụngmột loạt thủ pháp và thao tác bằng cơ quan thị giác, thính giác để tiếp nhận, phântích, giải mã và nghi nhớ nội dung thông tin, cấu trúc văn bản” [5; 4]

1.1.5.2 Sự khác nhau giữa dạy đọc – hiểu và giảng văn

Dạy đọc – hiểu khác với công việc giảng văn lâu nay giáo viên thường làm

Có thể nêu lên một vài điểm khác biệt sau:

Giảng văn Dạy học đọc hiểuDạy học nghiêng về công việc của thầy,

thầy là người giảng dạy, truyền đạt kiến

thức, ít chú ý đến vai trò của học sinh

trong quá trình khám phá tác phẩm

Chú trọng vai trò của học sinh trong giờhọc Cả giáo viên và học sinh đều đóngvai trò chủ thể trước tác phẩm, thầy làngười tổ chức, điều khiển quá trìnhchiếm lĩnh tác phẩm của học sinh Cònhọc sinh là chủ thể đọc, chủ thể khámphá, lĩnh hội tri thức dưới sự hướng dẫncủa giáo viên

Trong giảng văn, giáo viên là người phát

hiện ra cái hay, cái đẹp của tác phẩm và

Đọc – hiểu là hoạt động biến học sinhtrở thành người tự khám phá, phát hiện

sau đó truyền đạt lại cho học sinh Học

sinh là người nghe giảng, ghi chép, lĩnh

hội lời giảng của thầy cô một cách thụ

động

ra cái hay , cái đẹp của tác phẩm dựatrên vốn hiểu biết của bản thân qua việctìm hiểu những câu hỏi hướng dẫn trongphần đọc – hiểu văn bản Giáo viênkhông chủ động áp đặt cách hiểu, cáchcảm của mình về tác phẩm vào tư duycủa học sinh mà chỉ điều chỉnh khi họcsinh chưa hiểu đúng hay bổ sung khi họcsinh hiểu chưa đủ nội dung tác phẩm.Với phương pháp dạy học này, học sinhphát huy tối đa sự tích cực, sáng tạotrong văn học đồng thời rèn luyện thói tựđộc lập, tự tu duy, suy nghĩ trước mộttác phẩm

Phương pháp giảng văn nghiêng về khai

thác nội dung, tư tưởng của văn bản tác

phẩm và không chú ý vào hình thức

nghệ thuật Nên tác phẩm mang giá trị

xã hội học mà mất đi giá trị thẩm mĩ,

tính nghệ thuật của văn chương Giáo

viên ít chú ý đến ngôn từ, câu chữ và các

biện pháp nghệ thuật khi khám phá nội

dung tác phẩm

Phương pháp đọc – hiểu: Khám phá nộidung tác phẩm qua tìm hiểu hình thứcnghệ thuật tác phẩm Ở đây

không chỉ đơn thuần là đọc – hiểu, mà làđọc – hiểu thẩm mĩ, phát hiện cái hay ,cái đẹp, cái đẹp trong hình thức thể hiệnnội dung Nên tránh được lối tiếp cậnvăn bản một cách dung tục xã hội hóa.Đọc – hiểu văn bản luôn bám sát vào câuchữ, các biện pháp nghệ thuật… để chỉ

ra nội dung tư tưởng của văn bản

Chính vì thế, học sinh không nhất thiết

phải đọc văn bản mà vẫn hiểu nội dung

tác phẩm qua lời giảng của thầy cô

Học sinh là người tự khám phá tác phẩmnên buộc học sinh phải tự đọc văn bảntác phẩm, thậm chí phải đọc hết các mụctrong bài học mới hiểu được nội dung

15

văn bản tác phẩm Như vậy, sẽ phát huyđược tính tích cực, tự giác của học sinh.

Học sinh chỉ biết phân tích, lĩnh hội tác

phẩm đã học và không có khả năng tự

hiểu các tác phẩm tương tự

Ở đây là đọc – hiểu tác phẩm theo thểloại nên học sinh được trang bị phươngpháp đọc – hiểu các tác phẩm cùng loại

để tự lĩnh hội khám phá Vì thế học sinh

có thể tự mình đọc – hiểu các tác phẩmkhông được học trong chương trình dựatrên đặc trưng thể loại và phương pháptiếp cận ở trường phổ thông

Phương pháp chủ đạo là diễn giảng, bình

giá của giáo viên về tác phẩm

Sách giáo khoa chú ý đến việc xây dựngviệc làm, thao tác hướng dẫn học sinhtừng bước chiếm lĩnh tác phẩm văn họctheo đặc thù của sự tiếp nhận vănchương

Đọc – hiểu chú trọng vai trò của khâu đọc với các hình thức khác nhau: Đọc để cảm nhận chung, đọc để tri giác ngôn ngữ văn bản, đọc để bình giá… Hiểu là kết quả cần đạt của đọc – hiểu hiểu bao gồm cả nhận thức của lí trí, cả nhận thức của sự rung động, qua đời sống nội tâm Đọc – hiểu rất chú trọng các bước thâm nhập tác phẩm là tái hiện, phân tích, bình giá, liên tưởng…

1.1.53 Các bước chuẩn bị cho đọc hiểu

16

Phương pháp dạy học mới đòi hỏi phải phát huy triệt để nguyên tắc lấy họcsinh làm trung tâm, đòi hỏi phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh khi học ởlớp, ở nhà, khi giả các bài tập, khi làm các bài văn Phương pháp dạy học là hệthống các thao tác và cách thức cụ thể để tiến hành một giờ dạy theo một mục tiêunhất định

Xác định thể loại và tìm hiểu đặc trưng thể loại

Xác định bố cục tác phẩm văn học

Định hướng, xác định chủ đề của tác phẩm văn học

Áp dụng học sinh đọc hiểu văn bản

Khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản cần giúp học sinh hiểu thấu đáo từngữ có trong văn bản văn học bằng việc tìm hiểu chú thích về từ khóa trong sáchgiáo khoa Ngữ văn, hưỡng dẫn học sinh sử dụng từ điển Tiếng Việt và từ điển HánViệt Hướng dẫn học sinh xác định và phân tích các tín hiệu thẩm mĩ của văn bảnvăn học bằng một hệ thống các câu hỏi

Chuẩn bị cho dạy đọc hiểu còn vận dúng các phương pháp và hình thức dạyhọc cụ thể phát huy tối đa tính tích cực, sáng tạo của học sinh Tính tích cực có thểthể hiện thành bề nổi như thảo luận phong trào sáng tác…hay bề sâu là những côngviệc các em tự tra cứu từ khó, sưu tầm tranh ảnh Để các bước đọc hiểu phát huy tối

đa hiệu quả có thể dùng thêm các trang bị kĩ thuật hiện đại và đồ dùng dạy học đểgóp phần cải tiến phương pháp theo hướng tích cực và tích hợp

1.1.5.4 Một số câu hỏi dạng đọc hiểu

Phương pháp dạy học mới đang từng bước cố gắng giảm thiểu phươngpháp dạy học theo lối thuyết giảng giáo viên trình bày, học sinh chỉ nghe và ghi lạimột cách thụ động trong giờ học, chuyển quá trình trình bày của giáo viên thànhcuộc đàm thoại dài ngắn khác nhau giữa giáo viên và học sinh Có thể nêu một sốloại câu hỏi cho giờ đọc – hiểu văn bản sau đây:

a Hỏi về đặc điểm thể loại

- Nhận diện đặc điểm thể loại

- Phân tích vai trò và tác dụng của thể loại Mỗi thể loại văn học có một đặcđiểm riêng, qua đó nhà văn bộc lộ tài năng, phong cách, sở trường của riêngmình

b Hỏi hướng vào yếu tố của văn bản

- Câu hỏi đọc lướt, đọc thông Ví dụ: Tìm bố cục, nêu nội dung mỗi đoạn,thuật lại cốt truyện, thống kê nhân vật, nêu cảm nhận chung…

- Câu hỏi đọc sâu, cảm nhận ngôn từ Ví dụ: Tên văn bản, từ khó, câu thenchốt, các chi tiết, hình ảnh…

Dạng câu hỏi hướng vào các yếu tố của văn bản về cơ bản là câu hỏi chínhcần khai thác trong giờ học Ngữ văn Đây là dạng câu hỏi không mới, câu hỏi giáoviên đã sử dụng trong giờ dạy học truyền thống Tuy nhiên, trong giờ đọc – hiểuvăn bản văn học câu hỏi này được sử dụng linh hoạt hơn để phát huy tính tích cựccủa học sinh

- Câu hỏi khái quát giá trị tác phẩm Ví dụ: Nêu giá trị thẩm mĩ, kết cấu, nghệthuật…

1.1.5.5 Câu hỏi yếu tố ngoài tác phẩm

- Hỏi về hoàn cảnh ra đời của tác phẩm Ví dụ khi dạy văn bản “ Tình cảnh lẻloi của người chinh phụ” của Đặng Trần Côn Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm là đầuđời vua Lê Hiển Tông có nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra khắp thành ThăngLong Triều đình cất quân đánh giặc, nhiều trai tráng phải từ biệt gia đình ngườithân ra trận Hoàn cảnh ra đời giúp học sinh đối chiếu nắm bắt mạch cảm xúc, làm

cơ sở để hiểu đúng tư tưởng của tác phẩm

- Câu hỏi về tác giả, có thể hỏi về sự tác động và mối quan hệ của các yếu tốquê hương, gia đình, bản thân tác giả Khi dạy văn bản “ Sóng” của Xuân Quỳnh

giáo viên đưa ra câu hỏi: Cuộc đời riêng có ảnh hưởng gì đến sự nghiệp sáng tác

của tác giả? Cuộc đời riêng không mấy suôn sẻ, tình yêu trắc trở khiến tiếng thơ

của Xuân Quỳnh vừa khao khát một tình yêu lí tưởng vừa hướng đến hạnh phúc đờithường nhưng trong đó vẫn ẩn chứa những dự cảm lo âu

1.1.5.6 Hỏi về vai trò của người tiếp nhận

- Khai thác kinh nghiệm vốn sống, gia đình, quê hương

- Khai thác năng lực, trí tuệ phân hóa của học sinh, có những câu hỏi khoacho học sinh giỏi và những câu hỏi ở mức trung bình cho học sinh kém hơn để tất

cả học sinh tham gia vào bài học

2.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Kim Lân

Nhà văn Kim Lân – một cây bút viết truyện ngắn danh tiếng của văn học ViệtNam hiện đại Tên khai sinh là Nguyễn Văn Tài Ông sinh ngày 1 tháng 8 năm 1920tại thôn Phù Lưu, xã Tân Hồng, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh Xuất thân từ một giađình có hoàn cảnh khó khăn, Kim Lân chỉ học hết bậc tiểu học rồi làm nhiều nghềkiếm sống trong đó có viết văn Trước cách mạng tháng Tám, Kim Lân đã phảisông nhiều năm lăn lóc trong cảnh nghèo đói

Năm 1944, Kim Lân tham gia vào Hội văn hóa cứu quốc, sau đó liên tụctham gia hoạt động văn hóa, văn nghệ phục vụ kháng chiến

Từ sau năm 1960, hầu như Kim Lân gác bút trên văn đàn Ở độ tuổi 40 với nghệthuật viết truyện bậc thầy, cái sự gác bút của ông được coi là chuyện lạ với mọingười Thay vào việc viết văn, ông làm công việc biên tập sách và đào tạo thế hệnhà văn trẻ

Ông mất vào ngày 20 tháng 7 năm 2007 tại Bệnh viện Hữu Nghị Hà Nội

Là một trong những cây bút xuất sắc của nền văn xuôi Việt Nam hiện đạitrước và sau Cách mạng, Kim Lân hướng ngòi bút của mình về nông thôn và nhữngngười nông dân Ông có những trang viết đặc sắc về làng quê và đời sống làng quê.Kim Lân là nhà văn của những số phận thiệt thòi, của những số phận cùng khổ củalàng quê Việt Nam giữa thế kỉ XX Đặc biệt cảnh sắc và con người trong văn củaKim Lân thấm đậm hồn cốt của vùng quê Kinh Bắc Chính vì vậy, cùng viết về đềtài nông thôn nhưng Kim Lân không hề giống với Nam Cao Hai vùng quê khácnhau đã tạo nên hai nhà văn kiệt xuất của văn học Việt Nam hiện đại

Số lượng tác phẩm của Kim Lân không nhiều Đó là những tác phẩm: Nên vợ

nên chồng ( 1955), Con chó xấu xí ( 1962), Hiệp sĩ gỗ, Ông Cả Ngũ ( 1998), … Có

thể nói sự nghiệp văn học của Kim Lân không đồ sộ nhưng lại rất đặc sắc và khó

trộn lẫn Một số truyện ngắn của ông được xếp vào hàng “ kinh điển” trong văn

xuôi Việt Nam thế kỉ XX.Nhiều nhà nghiên cứu đã nhận xét: Chỉ trong ba truyện

ngắn: “ Vợ nhặt”, “ Làng”, “ Con chó xấu xí”, Kim Lân đã có thể đàng hoàng ngồi

vào chiếu trên trong làng văn học Việt Nam Năm 2001, Kim Lân được tặng Giảithưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật

2.1.2 Vị trí của Kim Lân trong đời sống văn học và trong nhà trường

Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, Kim Lân chính là minh chứng sinhđộng cho quy luật muôn thuở của văn học “ quý hồ tinh, bất quý hồ đa” Sự thànhcông của một nhà văn không hẳn đo bằng số lượng tác phẩm viết được, in được màquan trọng hơn là chất lượng nghệ thuật ở sự kết tinh tài năng Hơn 10 năm cầmbút, Kim Lân chỉ sáng tác vẻn vẹn hơn 30 tác phẩm thế nhưng ông vẫn được xem làcây bút văn xuôi có tầm vóc Nhiều tác phẩm của ông đã vượt qua nhiều thử tháchcủa thời gian, sự sàng lọc của công chúng góp phần làm nên thành công rực rỡ chonền văn xuôi hiện đại Việt Nam Bằng thực tiễn sáng tác Kim Lân đã đóng góp mộttiếng nói riêng, phong cách riêng trên văn đàn dân tộc

Trong nhà trường phổ thông, một số tác phẩm của Kim Lân đã được lựa chọn vàđưa vào giảng dạy

Ở bậc Trung học Cơ sở, các em đã được làm quen với nhà văn Kim Lân thôngqua truyện ngắn “ Làng” ( Chương trình Ngữ văn lớp 9) Hiện lên trong tác phẩm lànhân vật ông Hai – một người nông dân hiền lành, chất phác với tình yêu làng quê

và lòng yêu nước, tinh thần kháng chiến

Lên bậc Trung học Phổ thông, chương trình Ngữ văn tiếp tục giới thiệu thêmmột sáng tác đặc sắc nữa của Kim Lân là truyện ngắn “ Vợ nhặt” ( Sách giáo khoaNgữ văn 12, tập 2), một tác phẩm giàu giá trị hiện thực và nhân đạo về thân phận,khát vọng của người dân lao khổ trong nạn đói năm 1945

Như vậy có thể thấy, đó là những tác phẩm tiêu biểu cho cá tính sáng tạo cũng như

sự nổi bật trong sự nghiệp sáng tác của Kim Lân

Tóm lại, với tài năng và sức sáng tạo bền bỉ của mình, Kim Lân chiếm vị trí quantrọng, không thể thay thế trong nhà trường phổ thông cũng như trên thi đàn văn họcdân tộc

2.2 Dạy học đọc hiểu văn bản “ Vợ nhặt” ởtrường Trung học Phổ thông theo quan điểm tích hợp

2.2.1 Thông tin về nghệ thuật

Một văn bản nghệ thuật bao gồm nhiều thông tin phong phú và đa dạng Dạyhọc theo quan điểm tích hợp sẽ cung cấp cho học sinh khối lượng kiến thức tổnghợp nó khác với cách dạy truyền thống là chỉ cung cấp những giá trị nghệ thuật, tưtưởng và các biện pháp nghệ thuật nổi bật Thông qua việc xây dựng các tìnhhuống, nêu vấn đề, thảo luận nhóm, hệ thống các câu hỏi… trong bài học mà giáoviên giúp học sinh tìm hiểu và chiếm lĩnh các thông tin của tác phẩm

Truyện ngắn “Vợ nhặt” là tác phẩm thể hiện một sự hoàn hảo của bút phápKim Lân Ở tác phẩm này, Kim Lân vừa thành công trong việc khám phá nội dung,vừa thành công trong việc phát minh xây dựng một hình tượng nghệ thuật Ngoàiđặc sắc độc đáo của nghệ thuật xây dựng tình huống, Kim Lân còn bộc lộ một tàinăng đặc biệt trong việc xây dựng chân dung tâm lý nhân vật và nghệ thuật sử dụngngôn ngữ điêu luyện giữa ngôn ngữ văn chương và ngôn ngữ đời thường

2.2.1.1 Nghệ thuật tạo tình huống độc đáo

Tình huống đối với truyện ngắn giống như cái cốt lõi, cái lõi hạt nhân của tácphẩm Nó quan trọng giống như cái “ tứ” trong một bài thơ tứ tuyệt

Vậy tình huống là gì?

Theo “ Từ điển tiếng Việt”: “ Tình huống là toàn thể những sự việc xảy ra tại mộtnơi, trong một thời gian, buộc người ta phải suy nghĩ hành động, đối phó, chịuđựng…” [8;774]

Như vậy, ta có thể hiểu, tình huống là một sự kiện nào đó đã xảy ra và có sứctác động tạo ra bước ngoặt lớn trong cuộc đời mỗi con người chúng ta Tình huốngtrong truyện chính là nhà văn sáng tạo ra một sự việc, một hoàn cảnh, một tình thếnào đó thật đặc biệt rồi đặt các nhân vật của mình vào đó Để rồi từ việc giải quyết

Viết truyện ngắn “ Vợ nhặt”, Kim lân đã sáng tạo ra một tình huống độc đáo

và hấp dẫn Tính chất độc đáo, hấp dẫn đầu tiên được gợi ra từ nhan đề của tácphẩm: “ Vợ nhặt”

Chuyện cưới vợ - là một chuyện nghiêm túc, hơn thế nữa đó còn là mộtchuyện trọng đại trong cuộc đời mỗi con người:

Tậu trâu lấy vợ làm nhàTrong ba việc ấy thật là khó thay

Và chuyện trọng đại, chuyện không hề dễ dàng ấy đáng ra phải được thể hiệnvới sự nghiêm túc, đàng hoàng ấy vậy mà trong tác phẩm nó lại diễn ra một cáchbất ngờ, trong một hoàn cảnh hết sức éo le, trớ trêu

Tràng là một người mồ côi cha, ở với mẹ trong xóm ngụ cư Nhà nghèo, làm nghềkéo xe bò thuê Tràng có một ngoại hình xấu xí, thô kệch đã thế lại có phần dở hơi.Lời ăn tiếng nói cũng có phần thô kệch như chính ngoại hình của hắn vậy Chính vìthế mà Tràng chưa hề có người con gái nào để ý tới Đã vậy lại gặp năm nạn đóikhủng khiếp, cái chết luôn đeo bám Trong lúc không một ai ( kể cả Tràng) nghĩ đếnchuyện dựng vợ gả chồng thì Tràng lại có vợ mà hơn thế lại có bằng cách “ nhặt”được như nhặt một cọng rơm, ngọn cỏ ven đường

Trong hoàn cảnh ấy, Tràng có vợ cũng là có thêm một miệng ăn và cũng làđem thêm một tai họa về cho mẹ và cho chính mình Như vậy, việc Tràng có vợ nhưmột nghịch cảnh éo le, vui buồn lẫn lộn, cười ra nước mắt và chính điều đó làm nên

sự hấn dẫn và lôi cuốn người đọc

Tình huống Tràng lấy được vợ còn lạ, còn hấp dẫn ở chỗ chỉ qua hai lần gặp

gỡ, bốn bát bánh đúc, vài câu nói đùa mà người đàn bà đã đồng ý theo Tràng về làm

vợ Công việc mà xưa nay người ta cho là khó lại dễ vô cùng và diễn ra nhanhchóng với Tràng Có phải do người đàn bà ấy quá dễ dãi, chỉ với bốn bát bánh đúc

mà bám lấy Tràng như thế? Khi con người ta đứng giữa bờ vực thẳm của sự sống

và cái chết thì dù đó là một tia hi vọng mong manh để họ được sống, họ vẫn cốgắng bám víu, cố gắng níu giữ Lúc này thị quá mỏng manh hệt như cái cây khôthiếu nước sắp ngã quỵ Thị cố đưa tay ra bấu víu đời, bấu víu cuộc sống mà nơi thịbấu víu lại là Tràng Bốn bát bánh đúc nên duyên vợ chồng… chuyện hi hữu hiếmthấy xưa nay

Tình huống truyện mà Kim Lân xây dựng vừa bất ngờ những cũng vừa hợp

lí, tạo sức hấp dẫn và nhiều suy nghĩ cho người đọc Kim Lân đã đặt các nhân vậtcủa mình vào khoảng sống mờ tối lay lắt để tìm cơ hội vô song nhằm biểu hiện sựbất diệt của nỗi thèm khát được sống, được yêu thương và hi vọng Niềm ao ướchạnh phúc không diệt trừ được cái đói nhưng nó cũng không mất đi Nó cứ âm thầmvươn lên từ cơn đói khát, tối tăm và trở nên cảm động hơn, đáng quý hơn Nó xoáysâu và tố cáo chế độ thực dân phát xít, nguyên nhân dẫn đến nạn đói kinh hoàng Và

đó chính là giá trị nhân đạo và giá trị hiện thực mà tình huống truyện mang lại

Nạn đói khủng khiếp năm 1945 có thể nói đó là một dấu mốc không thể nàoquên đối với dân tộc Và đây cũng chính là bối cảnh hiện thực của truyện ngắn “ Vợnhặt” của nhà văn Kim Lân ra đời Khi viết thiên truyện, Kim Lân không lấy táihiện nạn đói làm mục đích chính nhưng cái hay của truyện ngắn này là dù không

Đến với “ Vợ nhặt” ta không thể quên những chi tiết như: “từng đoàn người từ các

vùng quê như Nam Định, Thái Bình, dìu dắt bồng bế nhau đi ngoài đường, từng đoàn người đội chiếu lũ lượt kéo nhau đi ngoài đường” hay hình ảnh “ buổi chập choạng, ở gốc cây gạo đầu đường những bóng người dập dờn như bóng ma” hay “ tiếng đàn quạ bay vù lên từ ngoài bãi chợ, vẩn trên trời thành những đám mây đen”… Có thể thấy đây là những chi tiết hết sức độc đáo và có sức ảnh hưởng lớn

đối với bạn đọc Bên cảnh những chi tiết nói lên không khí ngổn ngang chết chócđầy u ám thì Kim Lân cũng xây dựng những chi tiết mang tính nghệ thuật cao như:

“ đèn ánh sáng ngọn như xua tan không khí ảm đảm lạnh lẽo của ngôi nhà bấy lâu

nay, nó làm rạng rỡ khuân mặt mấy con người nghèo khổ…” Và ta không thể

không nhắc tới chi tiết ở cuối tác phẩm, đó là hình ảnh “ Trong óc Tràng vẫn thấy

đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới…” Có thể nói đây chính là chi tiết chứa

đựng sức nặng nghệ thuật và nội dung tác phẩm Hình ảnh lá cờ đỏ chính là tín hiệumới mẻ về sự thay đổi lớn lao, có ý nghĩa quyết định đối với sự thay đổi của sốphận con người Hình ảnh dùng để kết thúc truyện là triển vọng sáng sủa của hiệnthực tăm tối, đó là tương lai đang nảy sinh trong hiện tại vì thế nó quyết định đến

âm hưởng lạc quan của câu truyện

2.2.1.3 Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật

Trong bất kì một tác phẩm văn học nào nhân vật luôn là một yếu tố quantrọng không thể thiếu vắng Nhân vật là phương thức để nhà văn phản ánh, tái hiệnđời sống, gửi gắm quan điểm, tư tưởng, tình cảm của mình

Theo Lại Nguyên Ân trong “ 150 thuật ngữ văn học”: “ Nhân vật là hình tượng

nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người nhân vật văn học có khi còn là

a Nhân vật Tràng

Xuất hiện trong tác phẩm, Tràng vốn là một anh con trai nhà nghèo, sống ởxóm ngụ cư cùng bà mẹ già và làm nghề đẩy xe bò thuê Đã thế Tràng lại có ngoại

hình xấu xí, thô kệch vơi “ hai con mắt nhỏ tí, gà gà” , “ hai bên quai hàm bạnh ra,

rung rung… bộ mặt thô kệch” , “ cái đầu trọc nhẵn chúi về trước” , “ thân hình to lớn, vập vạp”… Thêm vào đó tính tình của Tràng lại có phần dở hởi nhưng lại tốt

bụng hay chơi đùa cùng bọn trẻ con trong xóm Có thể nói Tràng xuất hiện với một

số phận đầy bất hạnh và tội nghiệp

Vậy mà, cái anh cu Tràng xấu xí, nghèo hèn ấy bông nhiên lại trở thành mộtchú rể có thể coi là hạnh phúc: Tràng bỗng nhiên có vợ Tràng có vợ bằng cách “nhặt” được chỉ qua hai lần gặp gỡ, vài câu nói bông đùa và bốn bát bánh đúc giữanhững ngày đói kém Quả thật chuyện lấy vợ của Tràng là một chuyện lạ đời đầythú vị: đùa mà thật, thật mà cứ như đùa

Việc hai người đến với nhau nhìn bề ngoài giống như một sự ngẫu nhiên tình

cờ nhưng bên trong lại là một sự tự nhiên đầy hợp lí: người đàn bà cần Tràng chomột chỗ dựa qua thì đói kém, còn Tràng thì cần người phụ nữ nghèo ấy để có vợ vàbiết đến cảm giác hạnh phúc

Trên đường đưa cô vợ về nhà, Tràng thực sự thấy vui vẻ và hạnh phúc “

Trong một lúc Tràng hình như quên hết những cảnh sống ê chề, tăm tối hàng ngày, quên cả cái đói khát ghê gớm đang đe dọa, quên cả những ngày tháng trước mắt”.

Có thể nói trong tác phẩm, đã hơn hai mươi lần nhà văn Kim Lân nhắc đến nhữngniềm vui và nụ cười thường trực của Tràng kể từ khi có vợ bằng những từ ngữ gợi

tả: “ mặt phớn phở, miệng cười tủm tỉm, Tràng cười tươi, hắn toét miệng cười”

Dường như mái ấm gia đình đã khiến Tràng vượt qua mọi lo lắng về cái đói Niềmvui gia đình, niềm vui giản dị ấy chính là niềm vui lớn lao không gì sánh nổi

Chỉ sau một đêm nên vợ nên chồng, Tràng thấy mình đổi khác “ trong người

êm ái lơ lửng như người vừa ở trong giấc mơ đi ra” Tràng “ bỗng thấy thương yêu

và gắn bó với cái nhà” “ bây giờ hắn mới thấy hắn nên người, hắn thấy có bổn phận phải lo lắng cho vợ con sau này” Một bước ngoặt thay đổi cả số phận và tính

cách của Tràng: từ đau khổ sang hạnh phúc, từ ngây dại sang ý thức Đó chính làgiá trị lớn lao của hạnh phúc

Ở cuối tác phẩm, trong suy nghĩ của Tràng “ cảnh những người nghèo đói

ầm ầm kéo nhau đi trên đê Sộp Đằng trước có lá cờ đỏ to lắm.” Đoàn người đi phá

kho thóc Nhật và lá cờ Việt Minh Đây là hiện thực và cũng là mơ ước về mộttương lai tươi sáng của Tràng và những người như Tràng

Khắc họa nhân vật Tràng, nhà văn Kim Lân đã bộc lộ được tài năng miêu tả tâm lí nhân vật với ngòi bút nhân đạo sâu sắc

b Nhân vật người vợ nhặt

Tác phẩm “ Vợ nhặt” xoay quanh ba con người trong gia đình ngụ cư Nhưngmột điều lạ là nhân vật làm nên cai tên của thiên truyện lại là một người phụ nữ

không có cái tên cụ thể, không biết tuổi “ Thị” đó chính là vợ Tràng Người phụ nữ

ấy chỉ là một trong số hàng ngàn hàng vạn người phụ nữ nhỏ bé trong xã hội đương

thời Chính vì thế mà người phụ nữ ấy rất dễ bị lãng quên, ít được chú ý tới Nhưngvới nhà văn Kim Lân thì đó là một số phận không thể bỏ qua, một nhân vật tạo nênnhiều suy tư, trăn trở

Trong tác phẩm, người vợ nhặt xuất hiện với một “ con số không tròn trĩnh”:

Không tên, không tuổi, không quê hương, không nhà cửa… từ đầu đến cuối tác

phẩm cô ta chỉ được gọi với cái tên đầy tính chất phiếm chỉ, lúc là “ thị” lúc là “ ả” lúc thì “ người đàn bà.

Về tính cách, khi mới gặp Tràng, thị là một phụ nữ đanh đá, ăn nói chỏng lỏn

và táo bạo đến mức trơ trẽn Nghe chàng phu xe hò lên một câu cho đỡ nhọc “

Muốn ăn cơm trắng mấy giò/ Lại đây mà đẩy xe bò với anh” Thị đã cong cớn bám

lấy rồi vùng đứng dậy, lon ton chạy lại đẩy xe bò cho Tràng Lần gặp thứ hai, khi

Tràng mới trả hàng xong ngồi uống nước thì thị đã “ ở đâu sầm đến” Thị đứng trước mặt Tràng và còn “ sưng sỉa nói” : “ Điêu! Người thế mà điêu” Khi thấy anh

cu Tràng dễ bắt nạt, thị liên tục cong cớn và còn chủ động đòi ăn “ có ăn gì thì ăn,

chả ăn giầu” Thấy có miếng ăn, hai con mắt của thị sáng lên, rồi thị sà xuống ăn

thật “ Thị cắm đầu cắm cổ ăn chặp bốn bát bánh đúc liền, chẳng nói chuyện gì” Ăn

xong thị cầm đũa quệt ngang miệng mà thở

Phải chăng đó là nét tính cách vốn có của người đàn bà này? Không, tất cảnhững hành động trên của thị suy cho cùng cũng là vì cái đói Cái đói trong một lúcnào đó nó có thể làm biến dạng tính cách của con người Nói điều này chắc chắnnhà văn thật sự xót xa và cảm thông cho cảnh ngộ đói nghèo của người lao động

Khi đã trở thành vợ Tràng, trên đường về xóm ngụ cư, thị thay đổi hẳn Thị

đã trở về với chính con người thật của mình: là một người đàn bà hiền thục, e lệ, lễphép và đảm đang Điều đó thể hiện qua dáng vẻ bẽn lẽn đến tội nghiệp khi đi bên

cạnh Tràng vào lúc trời chạng vạng “ Thị cắp cái thúng con, đầu hơi cúi xuống, cái

nón rách tàng… Thị có vẻ rón rén e thẹn”.Về tới nhà của Tràng thị càng khác hơn.

Người đàn bà ấy có cái tò mò của một nàng dâu mới “ thị đảo mắt nhìn xung

quanh” Đúng là nghèo thật thị “ nén một tiếng thở dài”.