SKKN GIẢI QUYẾT MỘT SỐ TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN

II.THỰC TRẠNG CỦA NỘI DUNG ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU : Trong một tiết học 45’ phần lớn công việc đã được sắp xếp dưới sự chủ động của giáo viên trong việc thiết kế bài giảng , chuẩn bị câu hỏi,

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM :

GIẢI QUYẾT MỘT SỐ TÌNH HUỐNG

TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN

I.LỜI NÓI ĐẦU :

Tình huống là những vấn đề phát sinh mà đòi hỏi người ta phải có cách giải quyết như thế nào cho hợp lí Trong cuộc sống chúng ta cũng bắt gặp những tình huống mà đôi khi chúng ta không biết ứng phó như thế nào Thế nên việc giải quyết tình huống là một vấn đề khó, ở sáng kiến này tôi xin mạn phép lấy một ý nhỏ trong việc xử lí một số tình huống trong quá trình dạy học bộ môn Ngữ văn

II.THỰC TRẠNG CỦA NỘI DUNG ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU :

Trong một tiết học (45’) phần lớn công việc đã được sắp xếp dưới sự chủ động của giáo viên trong việc thiết kế bài giảng , chuẩn bị câu hỏi, chuẩn bị tình huống và phân chia thời gian sao cho hợp lí Thế nhưng trong tình hình thực tế giảng dạy thì có những tiết học phải thay đổi ít hay nhiều do có thêm những tính huống xảy ra (ngoài tình huống mà giáo viên dã chuẩn bị thì có thêm tình huống

từ phía học sinh) Tiết học vì thế sẽ hào hứng hơn , sinh động hơn vì có vấn đề đặt ra cần tranh luận , cần giái quyết Chính vì vậy mà tôi chọn đề tài này để nói lên một số kinh nghiệm cùng chia sẻ với các đồng nghiệp khi gặp phải những trường hợp tương tự

III.CÁC GIẢI PHÁP :

Đầu tiên tôi xin được khái niệm thế nào là tình huống có vấn đề trong dạy học ?

Tình huống là trạng thái khó khăn về trí tuệ xuất hiện ở con người khi họ không thể giải thích một sự kiện mới bằng tri thức đã có hoặc không thể thực hiện hành động đã biết bằng cách thức đã có trước đây mà phải tìm ra cách thức hành động mới Còn vấn đề là hình thức chủ quan của sự biểu thị tất yếu trong sự phát triển nhận thức khoa học Nó là sự phản ánh tình huống nghĩa là

sự phản ánh giữa điều đã biết và điều chưa biết nảy sinh một cách khách quan trong quá trình phát triển xã hội Vấn đề và tình huống có sự khác nhau Tình

huống là trạng thái tâm lí không thể nào biến thành cái bên ngoài còn vấn đề bắt buộc phải thể hiện dưới dạng ngôn ngữ , câu hỏi hay bài tập …

Trong một tiết học , thông thường giáo viên sẽ là người chủ động đưa ra tình huống Một số dạng tình huống mà giáo viên thường hay sử dụng cụ thể như sau :

1.Tình huống nghịch lí :

Đó là tình huống vấn đề mới thoạt nhìn tưởng như vô lí , không phù hợp với quy luật, với lí thuyết đã được thừa nhận chung

Giáo viên sẽ tung tình huống này khi dạy văn bản “Kiều ở lầu Ngưng Bích” của Nguyễn Du Giáo viên sẽ đặt ra câu hỏi : Tại sao ở đây Nguyễn

Du lại cho Thúy Kiều nhớ về Kim Trong trước rồi mới nhớ đến cha mẹ sau ? Cách sắp xếp như thế liệu có hợp lí không ?

Học sinh khi được hỏi câu hỏi này chắc chắn một điều là các em sẽ phải suy nghĩ , không chỉ đơn giản là câu trả lời có hoặc không mà phải lí giải , lập luận căn cứ vào các điều mà em biết trước đó để trả lời tình huống Có em cho

là hợp lí nhưng cũng sẽ có em cho là không Tiết học vì thế mà có nhiều ý kiến tranh luận Nếu học sinh trả lời đúng , giáo viên sẽ khuyến khích bằng cách cho điểm công , nếu học sinh trả lời gần đúng , giáo viên phải khen và sau đó giáo viên phải giải thích tình huống cho các em hiểu rằng đây là tình huống nghịch lí bởi lẽ theo lể giáo phong kiến thì người con gái phải giữ tam tòng tứ đức, tức là phải lo nghĩ về cha mẹ trước tiên Còn ở đây Nguyễn Du lại để cho Kiều nhớ vế Kim Trong bởi lẽ chuyện hiếu đạo Kiều đã làm tròn trước đó (bán mình chuộc cha) còn hiện tại thì nàng bị đầy vào lầu xanh , bị Mã Giám Sinh làm nhục, tiết hạnh bị bôi nhọ , Nguyễn Du như cảm thông và thấu hiểu tình cảnh của nàng nên để cho nàng bày tỏ tấm lòng thương nhớ chàng Kim trước là hợp lí

2.Tình huống “Tại sao” , “Nếu” :

Đây là tình huống phổ biến trong nghiên cứu khoa học cũng như trong dạy học Đó là tình huống vấn đề khi người ta gặp phải những hiện tượng, sự kiện

mà con người chưa đủ tri thức để giải quyết hiện tượng, sự kiện đó Những câu hỏi “tại sao” , “nếu “ luôn đặt ra trong quá trình tiếp nhận tri thức

Ví dụ : Dạy truyện ngắn “Làng ” của Kim Lân (Văn học 9) giáo viên đặt câu hỏi có sự phân biệt về mức độ tư duy “

Câu hỏi 1 : Tại sao ông Hai lại vui khi biết tin nhà mình bị giặt đốt ? Câu hỏi 2 : Nếu nhà ông Hai không bị cháy, ông Hai sẽ làm thế nào chứng minh cho mọi người biết tấm lòng của mình đối với cuộc kháng chiến, với Hồ Chủ tịch ?

Cả hai câu hỏi đều đòi hỏi học sinh tư duy Nhưng ở câu hỏi (1) học sinh vẫn có thể tìm thấy đáp án trả lời trong những hiểu biết của mình về nhân vật ông Hai đã phân tích ở phần đầu truyện Còn câu hỏi (2) là vấn đề mà học sinh không thể tìm thấy trong tác phẩm , trong những phần nội dung đã tiếp nhận Đây là một vấn đề đòi hỏi tư duy hoàn toàn mới chính vì vậy mà học sinh cần phải suy nghĩ thật kĩ để có câu trả lời từ đó kích thích trí óc, khả năng tìm tòi , sáng tạo của học sinh

3 Tình huống lựa chọn :

Đây là tình huống khi đứng trước một sự lưa chọn rất khó khăn giữa hai hay nhiều phương án giải quyết Phương án nào cũng có cái lí của nó Người học sinh chỉ được lựa chọn một phương án duy nhất mà bản thân cho là hợp lí nhất trên cơ sở phân tích các phương án khác nhau

Ví dụ : Khi dạy văn bản “Phong cách Hồ Chí Minh”của Lê Anh Trà ( Văn học 9) giáo viên cho câu hỏi sau :

Hãy đọc kĩ những câu thơ dưới đây cho biết câu thơ nào diễn tả được Bác Hồ là người sống giản dị mà vĩ đại ?

a.Nhà gác đơn sơ một góc vườn

b.Mong manh áo vải muôn hồn trượng

c.Tủ nhỏ vừa treo mấy áo sờn

d.Giường may chiếu cói đơn chăn gối

Khi đọc các đáp án học sinh sẽ thấy được những hình ảnh gợi lên nếp sống giản dị của Bác trong cả 4 câu thơ nhưng không thể chọn cả 4 câu Ở đây học sinh cần phải đọc kĩ yêu cầu và lựa chọn câu trả lời trọn vẹn nhất cả 2 ý là vừa giản dị mà vĩ đại đó chính là đáp án b Muốn thế học sinh phải đọc kĩ từng đáp án , phân tích thì mới có thể đưa ra đáp án chính xác

4 Ngoài các tình huống mà giáo viên chủ động đưa vào bài giảng sẽ có những tình huống nảy sinh trong tiết học mà giáo viên ở tư thế bị động Đó chính là những tình huống mà học sinh là người chủ động đặt câu hỏi Lẽ dĩ nhiên chúng ta không thể trả lời hết tất cả những câu hỏi mà học sinh đặt ra (đôi khi học sinh có những câu hỏi ngớ ngẩn) mà sẽ lựa chọn , sau đó suy nghĩ và từ tốn trả lời , không nên hấp tấp , vội vàng trong trường hợp này bởi khi lời nói đã nói ra thì không thể lấy lại được , ngoài ra học sinh rất tin tưởng vào người thầy của mình , vào kiến thức của thầy nên chúng ta phải suy nghĩ một cách chín chắn, tránh qua loa đại khái và cũng tránh tình trạng la mắng , cáu giận khi học sinh đặt câu hỏi vì như thế học sinh sẽ sợ và không dám hỏi bất kì điều gì nữa mặc dù trong lòng có những thắc mắc , nghi ngờ…

Nói tóm lại, dù là tình huống do giáo viên chủ động đặt ra trong tiết học hay tình huống nảy sinh từ phía học trò đều là dấu hiệu tích cực cho phương pháp dạy học đổi mới ngày nay Tiết học vì lẽ đó sẽ sinh động hơn , hào hứng hơn bởi sự hợp tác làm việc giữa thầy và trò và sẽ không còn hình thức thuyết giảng hay đọc chép như trước

IV.KẾT QUẢ :

Một tiết học thành công đòi hỏi ở nhiều yếu tố, trước hết là người giáo viên phải chuẩn bi thật chu đáo nội dung kiến thức, hệ thống câu hỏi , các tình huống

và tiên liệu được các tình huống sẽ xảy ra tiếp đó , cách giải quyết vấn đề bên cạnh đó là một yếu tố quan trọng không kém chính là học sinh Cả thầy và trò phải cùng nhau hợp tác mới tạo nên tiết học vừa vui vẻ, cởi mở vừa lĩnh hội được kiến thức, vừa có thêm kĩ năng

Muốn thế người thầy cũng phải thể hiện bản lĩnh của mình trong việc giải quyết tình huống phát sinh Tuy nhiên việc gì cũng có sự ngoại lệ , trong tình huống mà người giáo viên chưa thể trả lời một cách chính xác, chắc chắn ta nên hẹn lại với học sinh trả lời sau khi đã chuẩn bị (tránh nghĩ rằng mình không trả lời được học sinh sẽ coi thường mình , cho là mình dở vì kiến thức là vô bờ) Đó cũng chính là nghệ thuật giao tiếp khi xử lí tình huống

Trong nhiều năm qua , tôi đã vận dụng vào trong các lớp học mà mình phụ trách và đây là kết quả mà tôi đã đạt được cụ thể như sau :

Học lực

Lớp

Số lượn g

Số lượn g

Tỉ lệ (%)

Số lượn g

Tỉ lệ (%)

Số lượn g

Tỉ lệ (%)

Số lượn g

Tỉ lệ (%)

2009-2010

8A1 48 37 77 9 18.7 2 4.3

8A6 39 14 35.9 15 38.5 6 15.4 4 10.2 9A9 31 15 48.4 14 45.2 2 6.4

2010-2011

8A1 47 39 83 5 10.6 3 6.4

9A2 41 15 36.6 17 41.5 6 14.6 3 7.3 9A9 33 16 48.5 15 45.6 1 3 1 2.9

Cái bảng đó nằm chỗ này, chị định làm cột năm học 2009-2010, bên cạnh

là xếp loại g, k, tb, y, k Dòng dưới là lớp 8a1 sỉ số là 48, giỏi là 37hs chiếm 77%, khá là 9hs chiếm 18.7%, còn lại là tb 2hs chiếm 4.3%, dòng phía dưới lớp 8a6 sỉ

số là 39 giỏi là 14 35.9%, K: 15 38.5%, Tb : 6 15.4%, Yếu : 4 10.2% Lớp 9A9 sỉ số là 31: G 15 48.4%, K: 14 45.2%, Tb: 2  6.4%.Tiếp theo là năm học 2010-2011

8a1 : ss47, G 39 83%, k: 5 10.6%, tb: 3 6.4

9a2: ss41 G 15 36.6%, k : 17 41.5%, tb;6 14.6%, Y: 3 7.3

9a9 : ss 33 G : 16 48.5, K : 15 45.6%, y 1: 3%, K: 1  2.9

V.KẾT LUẬN :

Qua kinh nghiệm 14 năm giảng dạy , bản thân tôi nhận thấy những tình huống mà giáo viên chủ động đưa vào bài học cũng như những tình huống nảy sinh trong tiết học sẽ làm cho học sinh hứng thú hơn , các em sẽ tư duy và

có những ý kiến sáng tạo , độc lập theo suy nghĩ của bản thân , tránh được những suy nghĩ máy móc , rập khuôn trước đây Có những tình huống các em

sẽ đưa ra ý kiến ngược lại với điều giáo viên mong muốn thế nhưng điều đó không sai Giáo viên lúc này phải khéo léo , có nghệ thuật để hướng học sinh hiểu đúng Và đó là nghệ thuật của mỗi người

Công việc giảng dạy là cả một quá trình lâu dài để đào tạo con người sau này cho tương lai Xã hội ngày càng phát triển và hội nhập với nhiều cái mới hơn Tôi nghĩ rằng việc tạo tình huống và xử lí tình huống là cả một nghệ thuật khéo léo, tài tình của mỗi giáo viên các phân môn chứ không riêng gì bộ môn Ngữ văn Hi vọng rằng với các bài học trong sách vở , cách tình huống đặt ra sẽ giúp các em có kĩ năng hơn trong cuộc sống sau này