Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề “Các hiện tượng bề mặt chất lỏng” – Vật lí 10 nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh.

Trong dạy học theo chủ đề DHTCĐ, kiến thức của nhiều bài/chương không bị dạy riêng lẻ như hiện nay mà được tổ chức lại một cách có logic, hệ thống, từ đó GV thiết kế thành các nhiệm vụ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Ngành: Lý luận và PPDH Bộ môn Vật lí

Mã số: 8.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Đà Nẵng – Năm 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn khoa học:

TS Phùng Việt Hải

Phản biện 1:

GS TS Đỗ Hương Trà Phản biện 2:

TS Nguyễn Thanh Hải

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Khoa học giáo dục họp tại Trường Đại học Sư

phạm vào ngày 22 tháng 12 năm 2018

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

- Khoa Vật lý, Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

đi đôi với tạo năng lực tự học, sáng tạo của học sinh" [11] Các nghị

quyết trung ương (NQTW) của Đảng về giáo dục và đào tạo (GD & ĐT) - NQTW4 (khoá VII) và NQTW2 (khoá VIII) - đều nhấn mạnh vấn đề đổi mới phương pháp và chỉ ra những định hướng đổi mới

như: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học; từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và

thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh ” [9], [10]

Trong dạy học theo chủ đề (DHTCĐ), kiến thức của nhiều bài/chương không bị dạy riêng lẻ như hiện nay mà được tổ chức lại một cách có logic, hệ thống, từ đó GV thiết kế thành các nhiệm vụ để

HS có thể thực hiện thông qua hình thức làm việc theo nhóm, tự học

Mức độ nhận thức của các HS không chỉ là hiểu, biết, vận dụng mà còn phân tích, tổng hợp, đánh giá Đồng thời, việc áp dụng các

PPDH tích cực trong dạy học chủ đề sẽ không bị hạn chế về thời gian

Qua nghiên cứu chương trình Vật lí 10 Cơ bản THPT, chương

“Chất rắn, chất lỏng – Sự chuyển thể”, đặc biệt là “Các hiện tượng bề mặt của chất lỏng” là phần kiến thức quan trọng và có nhiều ứng dụng trong thực tiễn Tuy nhiên khi dạy học phần này nhiều GV còn nặng về lí thuyết, chưa đủ điều kiện để áp dụng các PPDH mới nhằm nâng cao chất lượng học tập, phát triển năng lực tự học (NLTH) của

HS Vận dụng DHTCĐ không những đảm bảo nội dung kiến thức cần truyền thụ cho HS mà HS còn được hoạt động nhiều hơn, có nhiều cơ hội rèn luyện NLTH và làm quen với phương pháp học tập mới

Với những lí do trên, tôi quyết định chọn đề tài: Thiết kế và tổ

chức dạy học chủ đề “Các hiện tượng bề mặt chất lỏng” – Vật lí

10 nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

3 Mục tiêu nghiên cứu

- Xây dựng được tiến trình dạy học chủ đề “Các hiện tượng

bề mặt của chất lỏng”, chương trình vật lí 10

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá khả thi của tiến trình dạy học đã soạn thảo trong việc phát triển năng lực tự học của học sinh và nâng cao chất lượng dạy học

4 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế và tổ chức dạy học được chủ đề “Các hiện tượng

bề mặt chất lỏng”- Vật lí 10 thì sẽ phát triển được năng lực tự học của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy học chủ đề “Các hiện tượng bề mặt chất lỏng”- Vật lí 10 theo hướng phát triển năng lực tự học của học sinh

5.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu chỉ đề cập chủ đề “Các hiện tượng bề

mặt chất lỏng”- Vật lí 10 THPT

- Lý luận dạy học theo chủ đề

- Địa bàn thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Phan Châu

Trinh, TP Đà Nẵng

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của dạy học theo chủ đề

- Phân tích mục tiêu, nội dung, cấu trúc, chuẩn kiến thức kĩ

năng phần “Các hiện tượng bề mặt chất lỏng” – Vật lí 10 và tài liệu

liên quan làm cơ sở để tổ chức hoạt động dạy học

- Thiết kế tiến trình hoạt động dạy học theo tiến trình đã xây

dựng chủ đề “Các hiện tượng bề mặt chất lỏng”

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá khả thi của tiến trình dạy học đã soạn thảo đối với việc lĩnh hội kiến thức mới và phát triển năng lực tự học của học sinh Từ đó, tiến hành bổ sung và sửa đổi tiến trình dạy học cho phù hợp

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu các văn kiện của Đảng, các văn bản của nhà nước và của ngành về đổi mới giáo dục phổ thông; phát triển năng lực tự học vật lí của học sinh

- Nghiên cứu các sách, bài báo, luận văn, luận án, tạp chí chuyên ngành liên quan

- Nghiên cứu chương trình, nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu có liên quan để xác định kiến thức, kĩ năng, thái độ mà học sinh cần nắm vững

7.2 Phương pháp thực tiễn

- Điều tra thực trạng dạy học “ Các hiện tượng bề mặt chất lỏng” ở trường THPT hiện nay

7.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành dạy thực nghiệm sư phạm ở trường THPT để kiểm tra giả thuyết khoa học và đánh giá hiệu quả của đề tài

7.4 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng phần mềm Statgraphics để xử lí số liệu thống kê và trình bày kết quả thực nghiệm sư phạm

8 Đóng góp của đề tài

Xây dựng được chủ đề dạy học “Các hiện tượng bề mặt chất

lỏng” - Vật lí 10 đáp ứng yêu cầu của lí luận dạy học chủ đề Đề tài

sẽ là tài liệu tham khảo tốt cho GV trong việc ứng dụng dạy học chủ

đề ở trường phổ thông, tạo bước chuẩn bị cho GV khi dạy học chương trình vật lí thuộc chương trình phổ thông mới

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học theo chủ đề

1.1.1 Khái niệm dạy học theo chủ đề

Dạy học chủ đề (themses based leraning) là mô hình dạy học

mà nội dung học tập được cấu trúc lại thành các chủ đề có ý nghĩa thực tiễn dựa trên mối liên hệ có tính logic, liên môn, liên lĩnh vực để

HS có thể phát triển các ý tưởng một cách toàn diện hơn Nó có nghĩa

là kết hợp những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên

hệ với nhau) làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó HS có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra

kiến thức và vận dụng vào thực tiễn.[15]

1.1.2 Sự khác biệt giữa dạy học theo chủ đề và dạy học truyền thống theo tiết/bài

1.1.3 Nguyên tắc xây dựng chủ đề dạy học

+ Đảm bảo sự thống nhất giữa tính khoa học và tính giáo dục trong dạy học

+ Đảm bảo sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, học đi đôi với hành, nhà trường gắn liền với đời sống xã hội, với những nhiệm

vụ phát triển bền vững của đấtnước + Đảm bảo tính hệ thống và tính tuần tự trong dạy học

+ Đảm bảo sự thống nhất giữa tính tự giác, tích cực, tính độc lập sáng tạo của HS và vai trò của GV trong quá trình dạy và học + Đảm bảo sự thống nhất giữa tính trực quan với sự phát triển

tư duy lý thuyết

+ Đảm bảo tính vững chắc và sự phát triển NL nhận thức của HS + Đảm bảo tính vừa sức và chú ý tới đặc điểm lứa tuổi, đặc điểm cá biệt và tính tập thể trong quá trình dạy học, phù hợp với các điều kiện về cơ sở vật chất, về thời gian thực hiện, khả năng tổ chức hoạt động của lớp học

+ Đảm bảo liên hệ được với thực tiễn, có ý nghĩa và lợi ích cho cuộc sống sinh hoạt, lao động sản xuất của HS sau khi rời ghế nhà trường

+ Chuyển từ dạy học sang tự học.[2]

1.1.4 Quy trình xây dựng bài học theo chủ đề

Trên cơ sở tài liệu tập huấn của Bộ GD & ĐT, quy trình xây dựng bài học theo chủ đề trong môn Vật lí gồm các bước: [2]

Bước 1: Lựa chọn chủ đề, xác định nội dung, phạm vi kiến

thức của chủ đề

Bước 2: Xây dựng chủ đề, xác định nội dung các hoạt động

chính:

Bước 3 Xây dựng bộ câu hỏi định hướng

Bước 4 Thiết kế tài liệu hỗ trợ

Bước 5: Tiến hành soạn giáo án theo chủ đề đã xây dựng Bước 6: Dựa trên các NV học tập được đưa ra theo kế hoạch,

GV tiến hành thực hiện dự án dạy

1.1.5 Đánh giá trong dạy học chủ đề

GV có thể tiến hành các quá trình đánh giá như sau:

- Đánh giá trong quá trình học tập (đánh giá thường xuyên)

- Đánh giá cuối giai đoạn học tập

- Quản lý sản phẩm hoạt động theo các bài học để đánh giá HS[2]

1.2 Năng lực tự học

1.2.1 Khái niệm về năng lực

Tựu chung lại, NL được coi là sự kết hợp của các khả năng, phẩm chất, thái độ của một cá nhân hoặc tổ chức để thực hiện một

NV có hiệu quả.[5]

1.2.2 Các năng lực cần hình thành của học sinh Việt nam theo CTGDPT mới

Chương trình GDPT xác định hình thành và phát triển cho

HS 5 phẩm chất chủ yếu là yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm

Chương trình cũng hình thành và phát triển cho HS 10 NL cốt

lõi gồm:

- Ba NL chung: NL tự chủ và tự học, NL giao tiếp và hợp tác,

NL giải quyết vấn đề và sáng tạo

- Bảy NL chuyên môn, được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục nhất định: NL ngôn ngữ, NL tính toán, NL tìm hiểu tự nhiên, NL tìm hiểu xã hội, NL công nghệ và tin học, NL thẩm mỹ, NL thể chất

Bên cạnh việc hình thành, phát triển các NL cốt lõi, chương trình GDPT còn góp phần phát hiện, bồi dưỡng NL đặc biệt (năng

khiếu) của HS [4]

1.2.3 Năng lực tự học

1.2.3.1 Khái niệm

Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các NL trí tuệ (quan sát,

so sánh, phân tích, tổng hợp…) cùng các phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay những kinh nghiệm lịch sử, xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu của

chính bản thân người học.[14]

1.2.3.2 Cấu trúc quá trình tự học

Để bước đầu cho HS làm quen với vấn đề tự học, GV cần cấu

trúc lại quá trình học theo các bước sau: [2], [3], [8]

(1) Triển khai, bàn giao nhiệm vụ học tập

(2) Thực hiện nhiệm vụ học tập

(3) Báo cáo kết quả và thảo luận

(4) Đánh giá kết quả thực hiện NV học tập

Xét theo con đường và không gian học tập thì tự học có thể diễn ra theo các hình thức sau:

– Tự học không theo con đường nhà trường

– Tự học ở trường lớp

– Tự học ở nhà

1.2.3.3 Tiêu chí đánh giá năng lực tự học

Năng lực tự học được thể hiện trong chủ đề được thể hiện qua các tiêu chí sau: [2], [3]

- Lựa chọn được nội dung cần thiết để tìm hiểu các kiến thức vật lí nhằm nâng cao trình độ bản thân (TC1)

- Lập được kế hoạch tự học và điều chỉnh, thực hiện kế hoạch

có hiệu quả khi tìm hiểu các kiến thức vật lí (TC2)

- Tìm kiếm thông tin về nguyên tắc cấu tạo, hoạt động của các ứng dụng kĩ thuật dựa trên các kiến thức vật lí cơ bản (TC3)

- Đánh giá mức độ chính xác nguồn thông tin (TC4)

- Đặt câu hỏi về sự vật, hiện tượng trong tự nhiên (TC5)

- Xác định được được nội dung vật lí trọng tâm của văn bản

(TC6)

- Tóm tắt thông tin bằng bản đồ tư duy, bản đồ khái niệm, bảng biểu, sơ đồ khối với hệ thống kiến thức vật lí thu nhận được (TC7) -Tự đặt câu hỏi và thiết kế, tiến hành được phương án thí nghiệm để trả lời cho các câu hỏi đó (TC8)

- Khai thác và chia sẻ, trao đổi thông tin qua Internet hiệu quả (TC9)

- Giữ thái độ đúng mực, chân thành khi trao đổi, đóng góp ý kiến, chia sẻ, nhận ý kiến đóng góp (TC10)

Các tiêu chí trên là có sở để chúng tôi xây dựng bảng tiêu chí đánh giá NL tự học của học sinh trong dạy học chủ đề “Các hiện tượng bề mặt chất lỏng” – vật lí 10

1.2.3.4 Biện pháp phát triển năng lực tự học cho học sinh

Thứ nhất, muốn học sinh có ý thức tự học thì trước hết học sinh phải yêu thích môn học đó

Thứ hai, GV cần hướng dẫn cho HS cách xây dựng kế hoạch

học tập từ ban đầu

Thứ ba, GV hướng dẫn cho HS cách tìm và đọc sách hoặc tài

liệu liên quan đến môn học

Thứ tư, GV nên dạy cho HS cách ghi chép và nghe giảng vì đây là những kỹ năng học tập vô cùng quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập của HS

Thứ năm, GV hướng dẫn cách học bài

Thứ sáu, GV cần giao nhiệm vụ cụ thể cho HS ở tiết học tiếp

theo [3]

1.3 Phương pháp dạy học các chủ đề nhằm phát triển năng lực tự học của HS

Trong dạy học các chủ đề, GV có thể sử dụng kết hợp các phương pháp sau để hình thành và phát triển NL tự học của học sinh

- Dạy học theo nhóm

- Dạy học giải quyết vấn đề

- Dạy học theo trạm (learning by station)

- Dạy học dự án [6]

1.4 Tìm hiểu thực tiễn dạy học chương “Chất rắn, chất lỏng Sự chuyển thể” – vật lí 10 nhằm phát triển năng lực tự học của học sinh ở trường THPT Phan Châu Trinh – TP Đà Nẵng

1.4.1 Đối tượng và phương pháp điều tra

+ Đối tượng điều tra: GV bộ môn Vật lí của các trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, HS hai lớp 10 trường THPT Phan Châu

Trinh, thành phố Đà Nẵng

+ Phương pháp điều tra:

- Điều tra tình hình giảng dạy chương Chất rắn, chất lỏng Sự chuyển

thể - Vật lý 10

- Điều tra năng lực tự học của HS

1.4.2 Nội dung điều tra

- Điều tra GV: Sử dụng phiếu trao đổi ý kiến (số lượng GV

được tìm hiểu là 20 GV từ các trường THPT trong TP Đà Nẵng, các

GV với số năm giảng dạy khác nhau, từ 2 đến 30 năm) Phiếu trao

đổi ý kiến với GV được trình bày trong phụ lục 1

- Điều tra HS: Sử dụng phiếu trao đổi ý kiến (số lượng HS

được trao đổi là 80) Phiếu trao đổi ý kiến với HS được trình bày

trong phụ lục 3

1.4.3 Kết quả điều tra

Qua bước đầu thăm dò ý kiến của HS và GV, tìm hiểu thực tiễn dạy học chương “Chất rắn, chất lỏng Sự chuyển thể” ở một số

trường THPT trong thành phố Đà Nẵng, kết quả thu được từ phiếu trao đổi ý kiến với GV được trình bày ở phần phụ lục số 2

- Về thực trạng dạy học:

+ Phương pháp dạy học

+ Phương tiện dạy học

- Các biện pháp để phát triển năng lực tự học cho HS

Kết quả thu được từ phiếu trao đổi ý kiến với HS được trình bày ở phần phụ lục số 4

Từ thực trạng trên, tôi nhận thấy sự cần thiết phải thực hiện đề tài nhằm nâng cao, bồi dưỡng NLTH, tự nghiên cứu của HS

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Trong chương này đã trình bày được cơ sở lý luận về DHTCĐ

và NLTH Cụ thể là: Làm rõ được khái niệm dạy học chủ đề, tìm hiểu được sự khác biệt của dạy học chủ đề và dạy học truyền thống, nắm vững nguyên tắc xây dựng chủ đề dạy học, quy trình xây dựng bài học theo chủ đề và cách đánh giá trong dạy học chủ đề; khái niệm

NL và NLTH, tìm hiểu được các tiêu chí đánh giá NLTH và biện pháp phát triển NLTH cho HS

Tìm hiểu thực tiễn dạy học chương “Chất rắn, chất lỏng Sự chuyển thể” – vật lí 10 và việc phát triển NLTH của HS trường THPT Phan Châu Trinh – TP Đà Nẵng Kết quả cho thấy: PPDH chủ yếu vẫn là diễn giảng - thuyết trình, phương tiện dạy học sử dụng chủ yếu là hình vẽ mô tả TN và TN ảo, video TN Bồi dưỡng NLTH cho

HS chủ yếu được thể hiện ở khâu củng cố kiến thức bài học (tiêu chí 7) thông qua sơ đồ tư duy mà GV chưa chú ý nhiều đến các tiêu chí khác làm cho việc phát triển NLTH cho HS còn nhiều hạn chế

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “CÁC HIỆN TƯỢNG BỀ MẶT CHẤT LỎNG” – VẬT LÍ 10 THEO HƯỚNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC

2.1 Mục tiêu, nội dung, cấu trúc logic của chương “Chất rắn- chất lỏng Sự chuyển thể”- Vật lí 10

2.1.1 Vị trí, tầm quan trọng kiến thức của chương trong chương trình vật lí phổ thông

Chương “Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể” là chương cuối của phần Nhiệt học, đồng thời cũng là chương cuối cùng trong chương trình Vật lí 10 cơ bản

Những nội dung của chương rất cơ bản và quan trọng, kiến thức của chương gắn liền với cuộc sống hằng ngày Việc nắm vững kiến thức trong chương này sẽ giúp các em hiểu rõ, giải thích được một số hiện tượng, sự vật trong thực tế đời sống mà các em thường gặp Từ đó càng làm tăng thêm sự yêu thích đối với môn Vật lí và niềm đam mê khoa học của học sinh

2.1.2 Mục tiêu của chương “Chất rắn – Chất lỏng Sự chuyển thể” - Vật lí 10

2.1.3 Sơ đồ cấu trúc chương “Chất rắn – Chất lỏng Sự chuyển thể”

Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc chương “Chất rắn – Chất lỏng Sự chuyển thể”

2.2 Đề xuất quy trình thiết kế DHTCĐ

Trên cơ sở mục 1.1.1 và quy trình thiết kế bài học theo chủ

đề, chúng tôi đề xuất quy trình thiết kế dạy học một chủ đề gồm 5 bước, thể hiện qua hình 2.1