Phát triển năng lực hợp tác của học sinh qua dạy học nhóm có sử dụng thí nghiệm học sinh trong dạy học phần “Quang hình học” - Vật lí 11

Mục tiêu nghiên cứu Đề xuất qui trình tổ chức dạy học nhóm theo định hướng phát triển năng lực hợp tác với việc sử dụng thí nghiệm học sinh và vận dụng vào dạy học phần Quang hình học,

Chuyên ngành : Lý luận và PPDH Bộ môn Vật lí

Mã số : 8.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Đà Nẵng – Năm 2018

Công trình được hoàn thành tại TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Lê Văn Giáo

Phản biện 1: PGS.TS Phạm Xuân Quế

Phản biện 2: TS Lê Thanh Huy

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Khoa học giáo dục họp tại Trường Đại học Sư

phạm vào ngày 23 tháng 12 năm 2018

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

- Khoa Vật lý, Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục luôn được coi là quốc sách hàng đầu ở hầu hết các nước trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Trong thế kỉ XXI với xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong thời kỳ mới đòi hỏi giáo dục nước ta phải tiến hành đổi mới một cách căn bản và toàn diện Trong đó việc đổi mới PPDH đã được

đề cập ở Luật Giáo dục 2005, tại khoản 2 điều 28: "Phương pháp

giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh"

Nghị quyết 29 - NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế

được Hội nghị Trung ương 8 khóa XI thông qua ngày 04/11/2013 trong phần nhiệm vụ và giải pháp đã chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh

mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập

đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa

học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”

Quán triệt tinh thần của Nghị quyết 29 - NQ/TW, hiện nay giáo dục đang từng bước đổi mới chuyển từ dạy học tiếp cận nội dung sang dạy học tiếp cận năng lực của người học Như vậy, mục tiêu đầu ra không phải học sinh biết được cái gì mà làm được cái gì

từ cái đã biết Để thực hiện được định hướng trên, trước hết giáo viên cần đổi mới phương pháp dạy học chuyển từ dạy học theo phương pháp truyền thống sang phương pháp tích cực lấy học sinh làm trung tâm, nhằm phát huy năng lực sáng tạo, hợp tác, giải quyết vấn đề của học sinh Đã có nhiều phương pháp dạy học tích cực được

áp dụng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới, trong đó có dạy học hợp tác nhóm Dạy học theo nhóm không chỉ giúp người học nắm vững kiến thức mà còn phát triển năng lực hợp tác – một trong những năng lực cần thiết trong cuộc sống và đáp ứng được xu thế hội nhập trong thế kỉ XXI Trong dạy học nhóm, giúp học sinh thấy được sức mạnh của sự hợp tác trong giải quyết vấn đề đồng thời thông qua cùng nhau

hỗ trợ, chia sẻ, giúp đỡ nhau xây dựng tri thức mới giúp hình thành được các mối quan hệ sâu sắc và kiến thức cho mỗi thành viên nhóm Nhờ vậy, tư duy tích cực của HS được phát triển và rèn luyện được NLHT cho từng HS

Vật lí là môn khoa học thực nghiệm mọi kiến thức đều liên quan tới thực tiễn đời sống và kĩ thuật Vì vậy, GV cần tích cực sử dụng

TN, đặc biệt TNHS trong hình thành kiến thức mới, kiểm chứng tính đúng đắn của các định luật, giải thích các hiện tượng vật lí… nhằm tạo hứng thú học tập và tăng niềm tin vào khoa học cho HS

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Phát

triển năng lực hợp tác của học sinh qua dạy học nhóm có sử

dụng thí nghiệm học sinh trong dạy học phần “Quang hình học” - Vật lý 11”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Trong nhiều năm qua cùng với sự phát triển và đổi mới của giáo dục, vấn đề đổi mới PPDH theo hướng phát huy tích cực, chủ động và sáng tạo của HS, hướng tới sự phát triển năng lực học sinh

đã được nhiều người quan tâm nghiên cứu

Trong xu hướng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh nhiều nhà giáo dục trong và ngoài nước đã quan tâm đến vấn đề dạy học hợp tác nhóm Một số công trình nghiên cứu như: Đỗ Ngọc Thống, Lê Văn Giáo, … Một số công trình nghiên cứu về dạy học nhóm nhằm nâng cao hiệu quả dạy học như: Lê Khắc Thuận, Thi Anh Đạt, Như vậy, các nhà nghiên cứu đã xây dựng cơ sở lý luận, qui trình dạy học theo PPDH hợp tác nhóm nhằm phát huy kỹ năng hợp tác tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học bên cạnh đó, nhiều tác giả trong nước

đã áp dụng vào dạy học và đạt được kết quả khả quan Tiếp nối đề tài

đi trước, luận văn tiếp tục nghiên cứu về phương pháp dạy học theo nhóm để phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác cho học sinh

3 Mục tiêu nghiên cứu

Đề xuất qui trình tổ chức dạy học nhóm theo định hướng phát triển năng lực hợp tác với việc sử dụng thí nghiệm học sinh

và vận dụng vào dạy học phần Quang hình học, Vật lí 11 Trung học phổ thông

4 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được quy trình tổ chức dạy học nhóm theo định hướng bồi dưỡng năng lực hợp tác với việc sử dụng thí nghiệm học sinh và vận dụng vào dạy học thì sẽ góp phần phát triển năng lực hợp

tác cho học sinh, qua đó nâng cao hiệu quảdạy học vật lí ở trường phổ thông

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng thí nghiệm HS trong tổ chức dạy học nhóm theo định hướng bồi dưỡng năng lực hợp tác của HS

- Nghiên cứu thực trạng của việc dạy học theo định hướng bồi dưỡng năng lực hợp tác cho HS ở phần Quang hình học vật lý 11 THPT

- Nghiên cứu đề xuất biện pháp và qui trình tổ chức dạy học theo nhóm với hỗ trợ của thí nghiệm HS theo định hướng bồi dưỡng năng lực hợp tác cho HS trong dạy học vật lý ở trường THPT

- Nghiên cứu đặc điểm nội dung, cấu trúc chương trình phần

“Quang hình học” - Vật lý 11 THPT

- Thiết kế tiến trình hoạt động dạy học theo nhóm với thí nghiệm học sinh một số bài cụ thể phần “Quang hình học” Vật lý 11 THPT theo định hướng bồi dưỡng năng lực hợp tác cho HS

- Thực nghiệm sư phạm kiểm tra giả thuyết đề ra và rút ra kết luận

6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Hoạt động dạy và học nhóm theo định hướng bồi dưỡng năng lực

hợp tác cho HS với việc sử dụng TNHS trong DH vật lí ở trường phổ thông

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

7.2 Phương pháp thực tiễn

7.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

7.4 Phương pháp thống kê toán học

8 Những đóng góp của đề tài

- Đề xuất quy trình tổ chức dạy học nhóm theo định hướng bồi dưỡng năng lực hợp tác qua thí nghiệm học sinh

- Khai thác và sử dụng TNHS phần “Quang hình học” - Vật

lý 11 THPT

- Thiết kế các tiến trình dạy học một số kiến thức trong phần

“Quang hình học”-Vật lý 11 THPT theo quy trình đã đề xuất

9 Cấu trúc của luận văn

Mở đầu (Gồm 05 trang)

Nội dung (Gồm 102 trang)

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc phát triển

năng lực hợp tác của học sinh trong dạy học vật lí ở trường phổ thông (Gồm 26 trang)

Chương 2 Tổ chức dạy học nhóm phần “Quang hình

học”, Vật lí 11 theo định hướng phát triển năng lực hợp tác với

sự hỗ trợ của thí nghiệm học sinh (Gồm 64 trang)

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm (Gồm 12 trang)

Kết luận (Gồm 1 trang)

Tài liệu tham khảo (Gồm 02 trang)

Phụ lục (Gồm 20 trang)

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC

VẬT LÍ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1.1 Dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh

1.1.1 Khái niệm năng lực

1.1.3.2 Các năng lực thành tố của năng lực hợp tác:

1.1.4 Đánh giá năng lực hợp tác của học sinh

1.2 Dạy học nhóm theo định hướng phát triển năng lực hợp tác

1.2.1 Khái niệm dạy học nhóm

1.2.2 Các kiểu nhóm

1.2.3 Nguyên tắc trong tổ chức dạy học theo nhóm

1.2.4 Các bước trong tổ chức dạy học nhóm

1.2.5 Ưu điểm và nhược điểm của dạy học nhóm

1.2.6 Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh qua dạy học nhóm

1.3 Thí nghiệm học sinh trong dạy học nhóm theo hướng phát triển năng lực hợp tác [9]

1.3.1 Khái niệm thí nghiệm học sinh

1.3.2 Phân loại thí nghiệm học sinh

1.3.2.1 Thí nghiệm trực diện

1.3.2.2 Thí nghiệm thực hành

Sơ đồ 1.1 Qui trình tổ chức dạy học nhóm theo hướng phát triển

Trong chương 1 đã trình bày về những nội dung cụ thể sau:

- Khái niệm NL, NLHT, các thành tố của NLHT và hoàn thiện được bảng tiêu chí của NLHT

- Trình bày được định nghĩa, phân loại được TNHS và vai trò của từng loại thí nghiệm

- Trình bày được định nghĩa hoạt động nhóm, nguyên tắc khi

tổ chức hoạt động nhóm, các tiêu chí thành lập nhóm cùng với ưu nhược điểm của chúng và qui trình thiết kế tiến trình dạy học theo định hướng phát triển NLHT của HS

BƯỚC

1

•Làm việc chung với cả lớp

- Điều tra được thực trạng của việc phát triển năng lực hợp tác cho HS trong dạy học Vật lí ở phố thông

Dạy học theo định hướng phát triển NLHT của HS có thể đáp ứng được nhu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay.Cơ sở lý luận đã phân tích trong chương này sẽ được vận dụng để xây dựng tiến trình dạy học và soạn thảo một số bài dạy học theo định hướng phát triển năng lực hợp tác trong phần “Quang hình học” Vật lý 11 THPT có sự hỗ trợ của TNHS thuộc nội dung chương 2 của luận văn này

CHƯƠNG 2

TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM PHẦN “QUANG HÌNH HỌC”, VẬT LÍ 11 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC VỚI HỖ TRỢ CỦA THÍ NGHIỆM HỌC SINH

2.1 Đặc điểm cấu trúc, nội dung phần “Quang hình học” – Vật lí

11 THPT

2.1.1 Đặc điểm chung của phần “Quang hình học”

2.1.2 Mục tiêu của phần “Quang hình học”

2.3 Thiết kế tiến trình dạy học nhóm một số kiến thức phần

“Quang hình học”, Vật lí 11 theo định hướng phát triển năng lực họp tác của học sinh

2.3.1 Bài “Khúc xạ ánh sáng”

2.3.2 Bài “Phản xạ toàn phần”

2.3.3 Bài “Thấu kính mỏng”

Kết luận chương 2

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn đã được trình bày

ở chương 1 Trong chương 2, chúng tôi tiến hành áp dụng những lý luận đó vào nghiên cứu nội dung và tiến hành thiết kế bài dạy theo hướng phát triển năng lực hợp tác của học sinh qua dạy học nhóm có

sử dụng thí nghiệm phần Quang hình học, Vật lí 11 THPT Các công việc đã thực hiện:

- Trình bày được đặc điểm, mục tiêu và nội dung của chương “Khúc xạ ánh sáng” và chương “Mắt Các dụng cụ quang học” thuộc phần Quang hình học

- Vận dụng được “Qui trình thiết kế tiến trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực hợp tác cho HS qua dạy học nhóm có

sử dụng thí nghiệm HS”

- Thiết kế được một số giáo án theo đúng qui trình đã được

đề xuất theo hướng phát NLHT cho HS, bao gồm:

+ Bài 1: Khúc xạ ánh sáng (Bài 26, SGK VL11)

+ Bài 2: Phản xạ toàn phần (Bài 27, SGK VL11)

+ Bài 3: Thấu kính mỏng (Bài 29, SGK VL11)

Sau khi hoàn thiện các giáo án, chúng tôi tiến hành chọn các lớp thực nghiệm để tổ chức dạy theo đúng qui trình đã thiết kế và đánh giá kết quả đạt được để hoàn thành qui trình tổ chức dạy học theo định hướng phát triển NLHT cho HS qua dạy học nhóm có sử dụng thí nghiệm HS

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm

Mục đích của TNSP là kiểm tra tính đúng đắn của giả thuyết

khoa học mà đề tài đã đặt ra: “Nếu đề xuất được quy trình tổ chức

dạy học nhóm theo định hướng bồi dưỡng năng lực hợp tác qua thí nghiệm học sinh và vận dụng vào dạy học thì sẽ góp phần phát triển năng lực hợp tác cho học sinh, qua đó nâng cao hiệu quả dạy học vật

lý ở trường phổ thông”

3.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm

Để đạt được mục đích ở trên thì TNSP phải giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Chọn đối tượng tiến hành TNSP

- Sử dụng các phiếu phỏng vấn cho cả GV và HS để tìm hiểu một số vấn đề liên quan đến quá trình dạy và học mà đề tài đã nghiên cứu là phát triển NLHT cho HS

- Chuẩn bị các giáo án giảng dạy theo đúng qui trình phát triển NLHT đã được đề xuất Kèm theo các phương tiện dạy học cần thiết

- Tổ chức dạy học theo định hướng phát triển NLHT theo qui trình đã biên soạn ở các lớp thực nghiệm (TN) với giáo án đã thiết kế Còn ở lớp đối chứng (ĐC) dạy theo giáo án và phương pháp dạy học truyền thống

- Trong quá trình thực nghiệm tại các lớp phải theo dõi cụ thể các hoạt động của từng HS, từng nhóm HS ghi chép, thu hình toàn bộ diễn biến của tiết học, thu thập phiếu học tập, sản phẩm của HS

- Cho HS các lớp TN và ĐC làm các bài kiểm tra sau mỗi tiết và đợt TNSP

- Thu thập và xử lý số liệu, phân tích kết quả thực nghiệm và đánh giá các tiêu chí Từ đó, rút ra kết luận hiệu quả của vấn đề nghiên cứu

- So sánh, đối chiều kết quả học tập của các lớp TN và ĐC

để kiểm chứng giả thuyết khoa học đã đề ra

3.3 Đối tượng thực nghiệm sư phạm

- HS khối 11 lớp 11/3, lớp 11/5 và lớp 11/7 trường THPT Nguyễn Hiền, Huyện Duy Xuyên, Tỉnh Quảng Nam

- Phát triển NLHT cho HS qua dạy học nhóm có sử dụng thí nghiệm HS phần “Quang hình học” VL 11 THPT

3.4 Nội dung và thời điểm thực nghiệm sư phạm

- Thời gian tiến hành TNSP từ 21/3/2018 đến 21/5/2018, tại trường THPT Nguyễn Hiền, Huyện Duy Xuyên, Tỉnh Quảng Nam

- Ở các lớp TN (gồm 11/3, 11/5, 11/7) GV tổ chức dạy học theo giáo án đã soạn ở chương 2 và đúng qui trình phát triển NLHT qua dạy học nhóm có sử dụng thí nghiệm HS Các bài giảng tiến hành TNSP thuộc phần “Quang hình học” VL 11 THPT gồm các bài:

+ Bài 1: Khúc xạ ánh sáng (Bài 26, SGK VL11)

+ Bài 2: Phản xạ toàn phần (Bài 27, SGK VL11)

+ Bài 3: Thấu kính mỏng (Bài 29, SGK VL11)

- Ở các lớp đối chứng (gồm 11/1, 11/2, 11/9) GV tiến hành dạy theo giáo án cũ (PP truyền thống) và qui trình thông thường

- Sau mỗi tiết TNSP, cả hai nhóm lớp TN và ĐC đều có các bài kiểm tra để so sánh sự tiếp nhận kiến thức và phát triển NL của HS

3.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

3.5.1 Chọn mẫu thực nghiệm

Việc chọn mẫu TN sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả của TNSP Vì vậy chọn sao cho hai nhóm TN và ĐC tương đương nhau

về số lượng, điều kiện tổ chức dạy học và về chất lượng học tập nhằm thỏa mãn yều cầu của TNSP

Cụ thể hai mẫu TN và Đc được chọn như bảng 3.1

Thông qua kết quả điểm thi môn VL, học kì I, năm học 2017-

2018 của các HS lớp 11 được lưu trong hồ sơ học bạ Kết quả của các lớp TN và ĐC như sau:

Bảng 3.2 Phân bố điểm thi môn VL HKI các nhóm TN và ĐC Nhóm Tổng