Hiện đại hoá thị trường thực phẩm và các kết quả sức khỏe liên quan đến chế độ ăn uống: Bằng chứng từ đô thị Việt Nam

Hệ thống bán lẻ thực phẩm ở Việt Nam đã và đang chuyển đổi nhanh chóng trong thập kỷ qua. Sự gia tăng của các cửa hàng bán lẻ hiện đại (ví dụ như trung tâm thương mại, siêu thị và cửa hàng tiện ích) có ảnh hưởng sâu sắc và tác động trên nhiều phương diện đối với lợi ích của người tiêu dùng (Gorton và cộng sự, 2011, Wertheim-Heck và Spaargaren, 2015, Stephens và cộng sự, 2016). Mặc dù sự thay đổi này có thể có ý nghĩa tích cực đối với người tiêu dùng thành thị, ví dụ như tăng tiện lợi cho việc mua sắm và cải thiện việc tiếp cận với một số loại thực phẩm nhất định, một điều đáng lo ngại là các cửa hàng bán lẻ thực phẩm hiện đại có thể dẫn đến những bệnh không truyền nhiễm liên quan đến chế độ ăn uống không mong muốn (ví dụ như béo phì, tiểu đường loại 2) nếu sự gia tăng của các hệ thống bán lẻ thực phẩm hiện đại dẫn đến hoặc làm tăng khả năng tiếp cận các thực phẩm không lành mạnh, có ít chất dinh dưỡng hơn nhưng giàu năng lượng (Toiba và cộng sự, 2015, Umberger và cộng sự, 2015). Tuy nhiên, những bằng chứng xác thực thì lại khá hạn chế. Mục tiêu của nghiên cứu là bổ sung vào lỗ hổng dữ liệu này và hiểu được tác động của quá trình hiện đại hóa thị trường thực phẩm đối với chế độ ăn uống ở khu vực thành thị Việt Nam.

NÚI C

171

Hiện đại hoá thị trường thực phẩm và các kết quả sức khoẻ

liên quan đến chế độ ăn uống: Bằng chứng từ đô thị Việt Nam

Cơ quan

Adelaide, 10 Pulteney St, Adelaide, SA, 5005, Australia

Tác giả đại diện

wendy.umberger@adelaide.edu.au

Từ khóa

Cuộc cách mạng siêu thị, các cửa hàng hiện đại, tiêu dùng thực phẩm, thừa cân,

BMI

Giới thiệu

Hệ thống bán lẻ thực phẩm ở Việt Nam đã và đang chuyển đổi nhanh

chóng trong thập kỷ qua Sự gia tăng của các cửa hàng bán lẻ hiện đại (ví

dụ như trung tâm thương mại, siêu thị và cửa hàng tiện ích) có ảnh hưởng

sâu sắc và tác động trên nhiều phương diện đối với lợi ích của người tiêu

dùng (Gorton và cộng sự, 2011, Wertheim-Heck và Spaargaren, 2015,

Ste-phens và cộng sự, 2016) Mặc dù sự thay đổi này có thể có ý nghĩa tích

cực đối với người tiêu dùng thành thị, ví dụ như tăng tiện lợi cho việc

mua sắm và cải thiện việc tiếp cận với một số loại thực phẩm nhất định,

một điều đáng lo ngại là các cửa hàng bán lẻ thực phẩm hiện đại có thể

dẫn đến những bệnh không truyền nhiễm liên quan đến chế độ ăn uống

không mong muốn (ví dụ như béo phì, tiểu đường loại 2) nếu sự gia tăng

của các hệ thống bán lẻ thực phẩm hiện đại dẫn đến hoặc làm tăng khả

năng tiếp cận các thực phẩm không lành mạnh, có ít chất dinh dưỡng hơn

nhưng giàu năng lượng (Toiba và cộng sự, 2015, Umberger và cộng sự,

2015) Tuy nhiên, những bằng chứng xác thực thì lại khá hạn chế Mục

tiêu của nghiên cứu là bổ sung vào lỗ hổng dữ liệu này và hiểu được tác

động của quá trình hiện đại hóa thị trường thực phẩm đối với chế độ ăn

uống ở khu vực thành thị Việt Nam

Phương pháp

Số liệu được thu thập thông qua một cuộc điều tra toàn diện của 1.700

hộ đại diện tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh Cuộc điều tra được tiến

HỘI THẢ

172

hành từ tháng 12 năm 2016 đến tháng 3 năm 2017 Mẫu khảo sát gồm 4.073 người lớn và 1.596 trẻ em Mô hình hồi quy sau được sử dụng để ước tính ảnh hưởng của phần chi tiêu thực phẩm tại các hệ thống bán lẻ hiện đại (tỷ lệ phần trăm chi tiêu thực phẩm tại các cửa hàng hiện đại như siêu thị) (β) trên chỉ số khối cơ thể (BMI) với z-scores của nhóm trẻ em được khảo sát, trong khi kiểm soát yếu tố đặc điểm hộ gia đình (H) và yếu

tố đặc điểm riêng của đứa trẻ (X)

BMI = Hằng số + β*Biến số cửa hàng hiện đại + Hγ + Xδ + sai số

Ước lượng của mô hình kinh tế lượng đã được tiến hành cho một loạt các mẫu thứ cấp được phân chia theo giới tính, độ tuổi và thu nhập hộ gia đình

Kết quả

Trung bình, 10-11% số tiền chi tiêu cho thực phẩm hàng tháng của hộ là tại các siêu thị ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh Chỉ số BMI trung bình đối với người lớn trong điều tra là 22,13 (13,1% thừa cân - được xác định với BMI> 25), và trẻ em là 18,6 (5% thừa cân, được xác định với cân nặng theo chiều cao với z-scores > 2 độ lệch chuẩn)

Phân tích hồi quy sử dụng toàn bộ mẫu cho thấy tác động của phần chi tiêu thực phẩm tại các điểm bán lẻ hiện đại lên chỉ số khối BMI dựa trên

hệ số z-score là không đáng kể Tuy nhiên, khi sử dụng mẫu thứ cấp thì các tác động này lại có ý nghĩa về mặt thống kê, cụ thể với các bé gái từ 6-9 tuổi và các bé gái từ các hộ gia đình có thu nhập trung bình trở lên xét

về những thay đổi cả BMI và tình trạng thừa cân Những tác động như vậy

là tích cực, nghĩa là tỷ lệ phần trăm chi tiêu cho thực phẩm hàng tháng của hộ gia đình tại các cửa hàng bán lẻ thực phẩm hiện đại càng cao thì chỉ số BMI càng cao, hay nói cách khác, tăng khả năng bé gái bị thừa cân

Cụ thể, việc tăng tỷ lệ chi tiêu cho thực phẩm trong siêu thị lên một phần trăm làm tăng khả năng thừa cân lên 0,003 Những ước lượng tác động này là chính xác xét theo các dạng mô hình kinh tế lượng khác nhau Các tác động như vậy vẫn còn trong mô hình sử dụng biến kết quả nhị phân (biến thừa cân)

Thảo luận và Kết luận

Nghiên cứu hiện tại điều tra mối quan hệ giữa quá trình hiện đại hóa thị trường thực phẩm, như được thể hiện trong phần chi tiêu cho thực phẩm tại các siêu thị của hộ gia đình, và kết quả trọng lượng của cả người lớn và trẻ em ở khu vực thành thị Việt Nam Kết quả ước lượng cho thấy các bé

NÚI C

173

gái từ 6-9 tuổi và bé gái từ các hộ gia đình có thu nhập trung bình khá trở

lên có thể có nguy cơ tăng 0,11-0,12 kg trọng lượng cho 1 phần trăm tăng

thêm của khoản chi tiêu thực phẩm tại siêu thị Mặc dù những tác động

này có vẻ nhỏ nhưng chúng rất quan trọng đối với các nhóm trẻ em nằm

ở gần ngưỡng ranh giới của các nhóm cân nặng, bởi vì các tác động vẫn

tồn tại khi chúng ta sử dụng với biến đầu ra nhị phân của tình trạng thừa

cân Với những kết quả này, dường như sự hiện diện ngày càng tăng của

các điểm bán lẻ thực phẩm hiện đại ở khu vực thành thị Việt Nam có thể

làm tăng tỷ lệ thừa cân Thông tin này đang là mối quan tâm của các nhà

hoạch định chính sách vì họ quyết định những hành động phù hợp (hoặc

không) nhằm giảm thiểu các rủi ro sức khoẻ cộng đồng liên quan đến thay

đổi viễn cảnh bán lẻ thực phẩm tại khu vực thành thị Việt Nam

Tài liệu tham khảo

Gorton, M., Sauer, J., & Supatpongkul, P (2011) Chợ, siêu thị và “những kẻ

khổng lồ trung gian” trong bán lẻ thực phẩm tại các quốc gia đang phát triển:

dẫn chứng từ Thái Lan Tạp chí Thế giới Phát triển, 39(9), 1624-1637.

Stephens, C., Grant, D B., Banomyong, R., & Lalwani, C (2016) Việc quốc tế hoá

việc bán lẻ thực phẩm ảnh hưởng đến dịch vụ hậu cần tại Đông Nam Á: một quan

điểm thăm dò của người tiêu dùng Tạp chí Quản lý Chuỗi cung ứng, 10(1).

Toiba H, Umberger WJ, Minot N (2015) Chế độ ăn kiêng và hành vi mua sắm

siêu thị: Có mối liên kết không? Bản tin Nghiên cứu Kinh tế Indonesia 51:389-403.

Wertheim-Heck, S C., & Spaargaren, G (2015) Chuyển đổi cấu hình thực tiễn

mua sắm và động lực an toàn thực phẩm ở Hà Nội, Việt Nam: phân tích lịch sử

Nông nghiệp và Giá trị Nhân Văn, 1-17.

Umberger, W J., He, X., Minot, N., & Toiba, H (2015) Xem xét mối quan hệ

giữa việc sử dụng siêu thị và thừa dinh dưỡng ở Indonesia Tạp chí Kinh tế Nông

nghiệp Hoa Kỳ, 97(2), 510-525.