Mối quan tâm và đánh giá của người tiêu dùng về chất lượng thực phẩm và an toàn thực phẩm ở khu vực thành thị Việt Nam

Hệ thống lương thực của Việt Nam đã và đang có những sự thay đổi nhanh chóng trong những năm gần đây, với sự xuất hiện và mở rộng của hệ thống bán lẻ thực phẩm hiện đại và sự thay đổi trong sở thích của người tiêu dùng đối với các loại thực phẩm có giá trị cao hơn (Mergenthaler, Weinberger & Qaim 2009). Vấn đề chất lượng và an toàn thực phẩm ngày càng trở nên quan trọng đối với người tiêu dùng, và do đó tạo ra sự cần thiết cho các tác nhân trong chuỗi cung ứng thay đổi để thích ứng với điều kiện thị trường (Cadilhon và cộng sự 2006; Wertheim-Heck, Vellema & Spaargaren 2015). Việc hiểu được sự đánh giá của người tiêu dùng với yếu tố chất lượng và an toàn thực phẩm cũng như lý do họ có thể đánh giá những yếu tố này là hết sức cần thiết nhằm thông tin cho nông hộ nhỏ và các bên liên quan khác về các yêu cầu của thị trường cũng như tiềm năng cơ hội thị trường để cung cấp các sản phẩm đáp ứng được các nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng.

NÚI C

177

Mối quan tâm và đánh giá của người tiêu dùng về

chất lượng thực phẩm và an toàn thực phẩm

ở khu vực thành thị Việt Nam

Nguyễn Anh Đức 1,2, Wendy J Umberger1*, Di Zeng1, Nikki P Dumbrell1

Cơ quan

1 Trung tâm Nghiên cứu Lương thực Toàn cầu và Tài nguyên, Trường Đại học

Adelaide, 10 Pulteney St, Adelaide, SA, 5005, Australia.

2 Bộ môn Phân tích định lượng , Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Học viện

Nông nghiệp Việt Nam, Trâu Quỳ, huyện Gia Lâm, Hà Nội, Việt Nam

* Tác giả đại diện

wendy.umberger@adelaide.edu.au

Từ khóa

An toàn thực phẩm; chất lượng thực phẩm; đánh giá của người tiêu dùng;

thuộc tính niềm tin; thành thị Việt Nam

Giới thiệu

Hệ thống lương thực của Việt Nam đã và đang có những sự thay đổi nhanh

chóng trong những năm gần đây, với sự xuất hiện và mở rộng của hệ

thống bán lẻ thực phẩm hiện đại và sự thay đổi trong sở thích của người

tiêu dùng đối với các loại thực phẩm có giá trị cao hơn (Mergenthaler,

Weinberger & Qaim 2009) Vấn đề chất lượng và an toàn thực phẩm ngày

càng trở nên quan trọng đối với người tiêu dùng, và do đó tạo ra sự cần

thiết cho các tác nhân trong chuỗi cung ứng thay đổi để thích ứng với

điều kiện thị trường (Cadilhon và cộng sự 2006; Wertheim-Heck, Vellema

& Spaargaren 2015) Việc hiểu được sự đánh giá của người tiêu dùng với

yếu tố chất lượng và an toàn thực phẩm cũng như lý do họ có thể đánh giá

những yếu tố này là hết sức cần thiết nhằm thông tin cho nông hộ nhỏ và

các bên liên quan khác về các yêu cầu của thị trường cũng như tiềm năng

cơ hội thị trường để cung cấp các sản phẩm đáp ứng được các nhu cầu đa

dạng của người tiêu dùng

Phương pháp

Dữ liệu được thu thập từ một mẫu đại diện của 2.000 hộ tiêu dùng thành

thị tại bốn thành phố của Việt Nam là thành phố Hồ Chí Minh, thành phố

Hà Nội, thành phố Lào Cai và thành phố Sơn La từ tháng 12 năm 2016

đến tháng 3 năm 2017 Khảo sát được chỉnh sửa dựa trên các nghiên

cứu trước đây của Umberger và cộng sự (2015) và Wahida và cộng sự

(2013) Các hộ gia đình được đưa vào khảo sát đã được lựa chọn dựa trên

HỘI THẢ

178

phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ Tại mỗi thành phố, chúng tôi

đã lựa chọn các phường dựa trên tỷ lệ dân số của phường từ số liệu thống

kê chính thức Từ các phường đã chọn, một số lượng hộ gia đình nhất định được chọn ngẫu nhiên Ngoài việc tìm hiểu tình hình tiêu dùng thực phẩm của hộ, cuộc khảo sát cũng thu thập thông tin về nhận thức và thái

độ của người tiêu dùng về vấn đề chất lượng và an toàn thực phẩm, mối quan tâm dành cho các sản phẩm thực phẩm an toàn được chứng nhận

và sự sẵn lòng trả tiền cho các sản phẩm được chứng nhận

Kết quả

Kết quả cho thấy mức độ quan tâm cao về an toàn thực phẩm và chứng minh rằng người tiêu dùng thành phố Hồ Chí Minh có ý thức về dinh dưỡng tương đối cao (Hình 1) Người tiêu dùng tương đối quan tâm đến các vấn đề an toàn thực phẩm, bao gồm kim loại nặng, nhiễm khuẩn hoặc nhiễm thuốc trừ sâu so với các vấn đề về dinh dưỡng như lượng đường hoặc muối cao Người tiêu dùng ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh có vẻ quan ngại hơn về an toàn thực phẩm so với người tiêu dùng tại các thành phố nhỏ hơn là Sơn La và Lào Cai

Người tiêu dùng cũng được hỏi về các cơ quan hoặc tổ chức (ví dụ như các

cơ quan nhà nước hoặc các hiệp hội ngành) mà họ tin cậy nhất để chứng nhận chất lượng và/hoặc mức độ an toàn của thực phẩm Phần lớn người tiêu dùng, nói chung, tin tưởng vào các giấy chứng nhận hoặc kiểm tra của các cơ quan nhà nước và các tổ chức công khác (Hình 2) Giấy chứng nhận được cấp bởi bên thứ ba độc lập (TPC) là một nguồn đánh giá chất lượng quan trọng ở các nước phát triển, tuy nhiên ở Việt Nam, người tiêu dùng dường như có rất ít nhậc thức và tin tưởng đối với loại hình này (Hình 2) Người tiêu dùng sau đó được yêu cầu chỉ ra tầm quan trọng của một số tiêu chuẩn thực phẩm và các loại chứng nhận Nhìn chung, người tiêu dùng đánh giá mức độ quan trọng nhất với sản phẩm có “Chứng Nhận

An Toàn”, tiếp theo là “Sản phẩm hữu cơ” và “Sản phẩm VietGAP” Trung bình, 50% số người tiêu dùng đã mua sản phẩm có “Chứng Nhận An Toàn”

và dưới 30% trong số họ đã mua những sản phẩm có chứng nhận “Hữu Cơ” và “VietGap” Đối với nhóm các loại thực phẩm có liên quan đến các

dự án kinh doanh nông nghiệp của ACIAR, và nhạy cảm đối với vấn đề an toàn thực phẩm (ví dụ trái cây, rau và thịt bò), chúng tôi đã đặt ra câu hỏi liệu rằng người tiêu dùng có sẵn lòng chi nhiều hơn cho sản phẩm được chứng nhận “an toàn” và họ sẽ sẵn sàng trả thêm bao nhiêu tiền Đa số người phỏng vấn (> 67%) cho biết họ sẵn lòng mua những sản phẩm được chứng nhận “an toàn” nếu giá cả hợp lý Mức chi trả mà họ sẵn lòng trả thêm vào khoảng 20% giá trị cho một sản phẩm được chứng nhận

NÚI C

179

Thảo luận và kết luận

Mặc dù chính phủ Việt Nam coi việc cung cấp thực phẩm an toàn và lành

mạnh là chính sách quan trọng (Wertheim-Heck, Vellema & Spaargaren

2014) nhưng mối quan tâm của người tiêu dùng về các vấn đề an toàn

thực phẩm vẫn đang gia tăng Kết quả sơ bộ từ nghiên cứu này cho chúng

ta bằng chứng ủng hộ quan điểm về những vấn đề an toàn thực phẩm và

dinh dưỡng đang ngày càng ảnh hưởng đến quyết định của người tiêu

dùng ở Việt Nam Với thu nhập ngày càng tăng, nhiều người tiêu dùng ở

thành thị sẵn lòng chi trả và có khả năng mua các loại thực phẩm có giá

trị cao hơn với sự đảm bảo về an toàn Từ quan điểm của một nghiên cứu

phát triển, thông tin này cho phép chúng ta xem xét các can thiệp trong

chuỗi cung ứng thực phẩm có thể mang lại lợi ích cho người sản xuất và

người tiêu dùng Ví dụ, khi biết rằng người tiêu dùng quan tâm đến việc

nhiễm bẩn thuốc trừ sâu, vi khuẩn, và kim loại nặng, chúng ta phải suy

nghĩ về các biện pháp để xây dựng niềm tin giữa người sản xuất và người

tiêu dùng Điều này có thể thực hiện dưới hình thức cải thiện việc ghi

nhãn mác thực phẩm, thiết lập các tiêu chuẩn thực phẩm, và/hoặc xây

dựng các chương trình chứng nhận chất lượng và an toàn thực phẩm (ví

dụ như chương trình Thực hành Nông nghiệp Tốt - VietGAP)

Hình 1 Nhận định của người tiêu dùng về an toàn thực phẩm và các vấn đề dinh

dưỡng ở 4 thành phố: Lào Cai, Sơn La, Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh Các kết

quả thu được sử dụng thang đo Likert như sau: 1 = Rất không đồng ý; 2 = Không

đồng ý; 3 = Không phản đối và cũng không đồng ý; 4 = Đồng ý; và 5 = Rất đồng ý.

HỘI THẢ

180

Hình 2 Tỷ lệ người trả lời trong đó chọn mỗi nguồn chứng nhận là “đáng

tin cậy nhất” về an toàn và chất lượng sản phẩm cho thịt bò, rau quả ở Việt Nam Kết quả là những phản hồi từ những người được điều tra tại 4 thành phố: Lào Cai, Sơn La, Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam.

Tài liệu

Cadilhon, J-J, Moustier, P, Poole, ND, Tam, PTG & Fearne, AP 2006, “Hệ thống Thực phẩm Truyền thống và Hiện đại? Đánh từ Chuỗi Cung Ứng Rau đến thành phố Hồ Chí Minh (Việt Nam)”, Đánh giá Chính sách Phát triển, vol 24, no 1, pp 31-49.

Mergenthaler, M, Weinberger, K & Qaim, M 2009, “Sự chuyển đổi hệ thống lương thực ở các nước đang phát triển: Một nghiên cứu phân tích tách biệt hàm cầu về trái cây và rau quả ở Việt Nam”, Chính sách Lương thực, vol 34, no 5,

pp 426-436.

Umberger, WJ, He, X, Minot, N & Toiba, H 2015, “Nghiên cứu mối quan hệ giữa việc sử dụng các siêu thị và thừa dinh dưỡng ở Indonesia”, Tạp chí Kinh tế Nông nghiệp Hoa Kỳ, vol 97, no 2, pp 510-525.

Wahida, Toiba, H, Umberger, WJ & Minot, N 2013, Tìm hiểu nhu cầu sẵn sàng chi trả cho các sản phẩm nông nghiệp giá trị cao của người tiêu dùng Indonesia, Báo cáo Nông nghiệp Giá trị cao 10, Viện Nghiên cứu Chính sách Thực phẩm Quốc tế (IFPRI), Washington, D.C.

Wertheim-Heck, SCO, Vellema, S & Spaargaren, G 2014, “Hạn chế trong thực hành tiêu dùng và mối quan tâm về an toàn thực phẩm ở Hà Nội”, Tạp chí Quốc

tế về Nghiên cứu Người tiêu dùng, vol 38, no 4, pp 326-336.

Wertheim-Heck, SCO, Vellema, S & Spaargaren, G 2015, “An toàn thực phẩm và chợ thành thị ở Việt Nam: Sự cần thiết cho các chính sách hiện đại hóa bán lẻ linh hoạt và tùy biến”, Chính sách Lương thực, vol 54, pp 95-106.