Bài viết trình bày mậu dịch của Công ty Đông Ấn Anh ở Đàng ngoài trước năm 1693; mâu thuẫn nội bộ, thua lỗ và nợ nần chồng chất; phản ứng của triều đình Lê – Trịnh cấm người Đàng trong xuất dương... Để nắm chi tiết nội dung nghiên cứu mời các bạn cùng tham khảo bài viết.
Trang 1TUrVU AP PHE THiniNG MAI CUA THOUNG DIEM ANH DiN CHiNH SACH C A M mfStsi D A N G TRONG XUAT
DUDNG CUA TRIEU DINH LE-TRjNH NAM 1693
HOANG ANH TUAN*
Mau dich cua Cong ty Dong An Anh d
Dang Ngoai triidc nam 1693
TQ cudi thap nien 1660, Cdng ty Dong
An Anh td chQc trien khai "chien iQdc Ddng
A" n h i m thiet lap mot he thd'ng cac thQdng
diem ke't ndi mot sd' trung tam thQdng mai
quan trong nhU Xiem, Cao Mien, Dang
Ngoai, Dai Loan va Nhat Ban (1) Trong
qua trinh thQc hien chie'n iQdc dd, mua he
nam 1672, thQdng doan Anh do giam dd'c
William Gyfford d i n d i u de'n Dang Ngoai
va dQdc phep dinh cit buon ban b Phd' Hien
Tuy nhien, that bai ciia Cdng ty trong viec
tai tham nhap Nhat Ban trong nam 1673
va cudc chie'n tranh Anh-Ha Lan lan thQ
hai (1672-1674) da khie'n cho thQdng diem
Anh d Dang Ngoai hi cd lap trong sud't thdi
ky 1672-1676 Mac du vay Ban Giam dd'c
Cdng ty d Luan Ddn v i n quye't dinh duy tri
thQdng diem d Dang Ngoai n h i m cung ca'p
hang hoa Dang Ngoai (lua ta'm, dd sdn )
cho thi trQdng chau Au, tieu thu san pham
vai da Anh, ddng thdi hi vong sQ dung
Dang Ngoai lam ban dap tham nhap thi
trQdng luc dia Trung Qud'c (2) TQ nam
1676 den cudi thap nien 1680, cac thQdng
diem Anh d Bantam va An Do xoay sd de duy tri viec phai thQdng thuyen sang Dang Ngoai n h i m trao dd'i cac san pham vai da Anh la'y cac thQdng pham Dang Ngoai Nd iQc hoat ddng nay khdng thu dQdc thanh cdng nhQ mong ddi do sQ tha't thQdng trong giao dich cung nhQ khung ldi nhuan tha'p, them vao dd la nhQng mau thuan ndi bo khdng chi giQa nhan vien thQdng diem Anh
d Ke Chd ma cdn giQa Ban Giam dd'c b Luan Ddn vdi cac giam dd'c thQdng diem b
Phao dai St George (Madras, An Do) (3) Can n h i e sQ quan ly ye'u kem cua thQdng diem Ke Chd cung nhQ nen mau dich ngay cang sa sut vdi Dang Ngoai, Hdi ddng giam dd'c cua Phao dai St George chu trQdng phe trua't giam dd'c William Keeling Tuy nhien Ban Giam dd'c d Luan Ddn lai phan ddi kich liet ke hoach tren
Trong chi thi giii Phao dai St George de
ngay 9-6-1686, Ban Giam dd'c nhan manh:
"di nhien Id cdc thiicfng diem viing Nam Hdi dd vd se tiep tuc ndm diidi sii diiu hdnh eiia Phdo ddi St George, tuy nhien chung toi tuyet doi edm Phdo ddi St George phe truat ong Keeling dDdng Ngodi bdi ong
' TS Khoa Lich sQ Trudng Dai hoc KHXH&NV- DHQGHN
Trang 214 Rghien curu Lich si^ sg 9.2010
ta dd song d do gdn hai chuc ndm nay md
chiing toi chiia bao gid nghi ngd long trung
thdnh eiia ong ta ed" (4) Trong each nhin
cua Ban Giam doc, trong sd' nhQng tram
budn ban cdn lai d vung Ddng A, thQdng
diem Dang Ngoai van cdn dang de duy tri,
nhat la khi Cdng ty dang chiu sQ thua Id
ngay cang tram trong cua thQdng diem Dai
Loan va tinh trang nd dong chdng cha't cua
thQdng diem Ayutthaya (Xiem) (5) Tren
tinh t h i n dd, trong chi thi gQi thQdng diem
Dang Ngoai thang 11 nam 1687, Ban Giam
dd'c d Luan Ddn v i n hoan toan ung ho vien
giam doc thQdng diem Ke Chd William
Keeling, tham chi cdn chap nhan de nghi
cua Keeling ve viec chi tien xay dUng mot
tda nha mdi trong khuon vien thQdng diem
Anh d Ke Chd: "Cong ty dong y cho thiicfng
diem Ke Cho trien khai ke hogch xdy diing
khu nhd mdi de thudn tien cho sinh hogt,
chUa hdng vd hogt dgng kinh doanh tgi
Ddng Ngodi [Ve chi phi xdy diXng] cdc
gidm dde khong gidi hgn qud chdt che,
chiing ndo thiidng diem tinh todn rdng diiu
do Id cdn thiet vd co lOi cho hogt dgng kinh
doanh Idu ddi cda Cong ty d xii do" (6) Ro
rang la, vao cuo'i thap nien 1680, Ban Giam
dd'c d Luan Don van duy tri mot cai nhin
tich cUc ve trien vong ciia nen thQdng mai
vdi Dang Ngoai
Tuy nhien, hi vong cua Ban Giam dd'c ve
nen mau dich vdi Dang Ngoai nhanh chdng
suy giam Chuye'n hang ngheo nan thQdng
diem Ke Chd gQi ve Luan Don mua Ddng
nam 1689/1690 lam tan bie'n nhQng ky
vong ldn lao cua Ban Giam dd'c Nghien cQu
ky luSng tinh trang dinh dd'n ciia nen mau
dich vdi Dang Ngoai, thang 5 nam 1690,
Ban Giam do'c khuyen cao nhan vien
thQdng diem Ke Chd r i n g ho nen "tie't kiem
mgt cdch tuyet ddi trong chi tieu, nhdt Id
trong thdi diem kho khdn hien nay [ ] rdng
mgt nen mdu dieh nho thi khong the gdnh chiu nhiing chi phi qud cao" (7) Do tinh
hinh khd khan hien nay d nQdc Anh cung nhQ sQ bao vay cua Phap d vung eo bien, Ban Giam doc da nhieu lan phai tri hoan viec phai tau sang phQdng Dong Luan Ddn cung thdng bao cho Phao dai St George
r i n g Cdng ty se khong the giii tau sang Dang Ngoai trong hai nam 1690 va 1691, ddng thdi de nghi Phao dai St George chu
y quan ly thQdng diem Ke Chd b i n g each
cit cii mot tau hoat dong giQa sQdn ddng
luc dia An Do va Dang Ngoai
Cung tQ thdi diem nay ve sau Ban Giam dd'c d Luan Don trd nen lo ling ve tinh trang tham hut tai chinh cua thQdng diem Ke Chd, nha't la khi Cdng ty vQa chiu thua Id ldn d thQdng diem Ajoitthaya (Xiem) trong thap nien 1680 (8) Thang 2 nam 1692, sau khi da nghien cQu can than
so sach kinh doanh cua thQdng diem Ke Chd va tinh hinh khd khan hien tai cua nQdc Anh trong cuoc chie'n Anh-Phap, Ban Giam dd'c d Luan Ddn tra ldi bao cao cua nhan vien d Dang Ngoai bing mot giong kha gay git:
"Cdc Gidm dde nghien eiiu sd sdch kinh doanh vd phdt hien ra rdng hien tgi Cong
ty vdn eon mgt so'vdn khd ldn, khong diidi 30.000 sterling, dang ton dgng d Bdng Ngodi [ ] Cong ty chdng eon dgng liCe ndo
de tiep tuc phdi tdu sang Bdng Ngodi niia eho den khi dd nhdn du nhiing vd'n ddu tit hien vdn con ii dgng d Ke Cha [ ] Viee Cong ty khong phdi tdu trite tiep tii Anh sang Bdng Ngodi Id do chi phi van chuyen ddt do, cao han 50% so vdi triidc ddy, kem theo rui ro trong boi ednh chie'n tranh hien nay, cdng nhii tinh trgng sut gidm gid bdn cua cdc sdn phdm ta, lua, xg hiiOng diia tii Bdng Ngodi ve so vdi thdi gian triidc chien tranh vdi ngitdiPhdp" (9)
Trang 3TiJr vu 6p phe thuong mat 15
N h i m thanh tra tinh hinh kinh doanh
cua thUdng diem Ke Chd, Ban Giam doc
ddng thdi quye't dinh cit c^ mot nhan vien
giau kinh nghiem tQ Hoi ddng cua Phao dai
St George sang thanh tra va lam giam dd'c
thQdng diem Ke Chd Ban chi thi cua Luan
Ddn yeu cau nhan vien thQdng diem Ke
Chd phai tuyet ddi tuan thu sQ dieu hanh
va cung cap toan bo tai lieu kinh doanh cua
thQdng diem cho vien thanh tra - ngQdi
dQdc liy nhiem thay mSt cho Ban Giam dd'c
toan quyen hanh ddng Ban Giam dd'c cdn
ban them cho vien thanh tra quyen dQdc bd
nhiem hoac bai nhiem cac vi tri trong Hdi
ddng dieu hanh cua thQdng diem Ke Chd
neu ong ta tha'y dieu dd la thiet thQc va cd
ldi cho Cdng ty (10)
Tren cd sd ban chi thi cua Luan Ddn,
mua he nam 1693, Hdi ddng Phao dai St
George da phai Richard Watts sang thanh
tra thQdng diem Ke Chd - ndi dng phat hien
hang loat sai pham trong viec dieu hanh
kinh doanh cua cac nhan vien, nhat la vu
ap phe thQdng mai he't sQc nghiem trong
cua giam do'c thQdng diem William Keeling
va ddng sQ SQ be bdi cua thQdng diem Ke
Chd khdng chi dan de'n quye't dinh bai bd
thUdng diem duy nhat cua Anh d mien Bic
Dai Viet, ma cdn dQa den lenh "cam bien",
hay cu the hdn la sic lenh ca'm ngQdi Dang
Ngoai xua't dQdng, cua trieu dinh Le-Trinh
vao mua Ddng nam 1693
Vu dp phe thuang mqi cua thuang
diem Anh tqi Ke Cha ndm 1693
NhQ da de cap, mua he nam 1693, Hdi
ddng Phao dai St George d Madras (An Do)
quyet dinh cQ Richard Watts di tren tau
Pearl sang Dang Ngoai de thanh tra, ddng
thdi tie'p quan vi tri giam dd'c thQdng diem
Ke Chd - vd'n da ra't "hdn don" tQ nhieu
nam qua Khi tau Pearl dQng b Achin vao
cudi thang 5, Richard Watts lap tQc phat
hien ra chie'c thuyen manh do giam doc thQdng diem Anh d Ke Chd la William Keeling phai di budn ban TrQdc khi de'n Achin, chie'c thuyen tren da den ban hang d Xiem va mot sd hai eang Ddng Nam A khac Hoang sd vi cudc eham tran ba't ngd vdi tau
Pearl, William Sams - mot thanh vien cua
thQdng diem Dang Ngoai va la ngQdi elm dau chuye'n di cua chiec thuyen manh - tim each chay trd'n Sau khi da tQ chd'i giao nop sd' hang hda tri gia khoang 1.000 rial of eight (11) budn ban b i n g tien cdng cua thQdng diem, Sams cho thuyen lang le rdi Achin di Malacca trong bdng dem (12)
NhQng ldi cung khai cua Lamuel Blackmore, phd giam dd'c thQdng diem Ke Chd va la mot trong nhQng thanh vien chi huy chuye'n budn cua chie'c thuyen manh, cung ca'p cho vien thanh tra Richard Watts nhQng thdng tin quan trong ve ndi tinh cua
vu ap phe Theo dd, chie'c thuyen manh ndi tren la tai san chung cua giam dd'c William Keeling, phd giam dde Lamuel Blackmore
va thQdng nhan William Sams Trong chuye'n di nam trQdc de'n cac thQdng cang Ddng Nam A giam dd'c Keeling sd hQu 1/2
cd phin, Sams va Blackmore moi ngQdi sd hQu 1/4 TrQdc khi thQc hien chuye'n di nam nay (1693), giam dd'c Keeling thdng bao cho Blackmore r i n g dng ta da ban toan
bd cd p h i n cho Sams Tuy nhien, Blackmore tin r i n g dd chi la am mQu cua Keeling n h i m tang quyen dieu hanh chuye'n di cho Sams Trai vdi ldi cung khai cua Blackmore, Sams phu nhan viec chung vd'n, qua quye't r i n g chiec thuyen manh va vo'n kinh doanh la cua mot vi quan ldn cung vdi vai quy ba ngQdi Dang Ngoai Ve thuy thu doan, ngoai hai ngQdi Anh la Sams va Blackmore, cdn cd tdng cdng 20 ngQdi Dang Ngoai va Trung Qudc Blackmore cung khai r i n g tdng so' vd'n d i u
Trang 416 Rghien curu Lich sit s6 9.2010
tQ cho chuye'n budn l l n nay tri gia khoang
5.259 lang bac, trong do cd phan cua dng
vao khoang 1.000 rial of eight Tuy nhien,
ong lai khong bie't cu the danh muc hang
hda tren thuyen bdi giam dd'c Keeling va
Sams khong bao gid tie't Id cho dng (13)
N h i m dudi kip chiec thuyen manh cua
Sams tai Malacca, thanh tra Watts va Hoi
ddng CO va'n tau Pearl dQ dinh cho ong
Blackmore ngQdi bi Sams bd rdi b Achin
-dung mot chie'c thuyen nhd de de'n Malacca
trQdc Tai Malacca, Blackmore se no iQc
thuye't phuc vi quan trong cang de giQ
chiec thuyen manh cua Sams chd tau Pearl
de'n Tuy nhien, ke hoach nay ngay lap tQc
hi buy bd vi mot sd^ can nhlc sau day ThU
nhd't, neu b i t giQ chiec thuyen manh cua
Sams, thuy thu tren tau Pearl cung kho cd
the dieu khien nd ve Dang Ngoai bdi ho
khdng quen vdi loai thuyen dd ThU hai, do
cd ra't nhieu thuy thu tren chie'c thuyen
manh la ngQdi Dang Ngoai, ba't ky hanh
dong mang tinh vu iQc nao vdi ho cung trd
thanh cai cd de trieu dinh Le-Trinh trQng
phat thQdng diem cua Cong ty d Ke Chd
Thii! ba, sd^ iQdng vang va hang hda cua
Blackmore gdp vao chie'c thuyen manh
khong ldn den mQc phai nhd den vi quan d
cang Malacca can thiep (14)
GiQa thang 7, tau Pearl va chiec thuyen
manh cua Sams lai gap nhau d Malacca
Sau khi khong the ep Sams song hanh ve
Dang Ngoai, tau Pearl rdi Malacca di Dang
Ngoai vao cuoi thing Ngay lap tQc, thuyen
cua Sams cung khdi hanh va chi vai ngay
sau - nhd kich thUdc nho gon-da vQdt len
trQdc tau Pearl Den ngay 16 thang 8, phat
hien mot cha'm den b vung chan trdi va cho
r i n g tau chuan bi di vao vung bien Dang
Trong, ham doi tau Pearl chuan hi vu khi
s i n sang tQ ve Khdng lau sau ho phat hien
ra cha'm den do chinh la chiec thuyen
manh cua Sams TQ 6 ngay nay chie'c thuyen hi rd ri nang nen thuy thu doan phai buong neo d ngoai khdi bd bien Dang Trong Quan ngai r i n g chie'c thuyen bi hQ hai nang se hi d i m trong khi mua bao lai dang de'n d vung bien Dang Trong, thanh tra Richard Watts va Hoi ddng ham doi ra quye't nghi yeu ciu Sams chuyen toan bd
tai san len tau Pearl Sang ngay 20 thang
8, trong khi hai ben dang tranh luan nay Ilia thi chiec thuyen manh cua Sams va Blackmore bat ngd bi mot ludng hai iQu
manh cud'n ve phia nam Vi vay, tau Pearl
danh tie'p tuc hanh trinh ve Dang Ngoai, khong hay bie't gi ve sd phan chie'c thuyen manh cua Sams va Blackmore (15) - , Den Dang Ngoai vao dau thang 9, thanh tra Richard Watts va cong sQ ngay lap tQc
hi ca quan lai dia phQdng va giam doc thQdng diem William Keeling thQ thach
Nghe tin tau Pearl de'n, giam dd'c Keeling
cho chuyen toan bd tien bac va tai san den
ca't gia'u b nha nhan tinh ngQdi Viet
Keeling cong khai phan ddi vi giam dd'c mdi Watts, nghi ngd tinh phap ly cua cdng van
bd nhiem giam do'c mdi ma Luan Ddn chuyen sang Phao dai St George Trong qua trinh thanh tra boat ddng kinh doanh cua thQdng diem Ke Chd, Watts phat hien rat nhieu sai pham trong quan ly va chi tieu ciia ban giam dd'c thQdng diem Tai san cua thQdng diem g i n nhQ trorig rdng, chi cdn mot vai thung s i t va van go So sach kinh doanh ghi chep lon xdn, dly loi; cac muc mua va ban chi mdi dQdc cap nhat cho de'n nam 1688, 5 nam trd lai day chQa dQdc tinh toan Keeling tQ chdi chu ca'p tien
an va iQdng cho thuy thu tau Pearl, ndi
r i n g thQdng diem da he't tien Ngoai ra, de trdn tranh nguy cd hi trieu hdi ve Anh xet x^ Keeling cung vdi nhan tinh ngudi Vi§t
lo hd'i Id cac quan de dUdc phep dinh cQ d
Trang 5Tir VU ap phe thurcmg mai 17
Dang Ngoai Dieu nay dat vi tan giam dd'c
Watts vao tinh the tie'n thoai iQdng nan:
ne'u cQdng quyet b i t Keeling theo tau Pearl
ve Phao dai St George, thQdng diem Ke
Chd se khdng bao gid thu hdi lai dQdc
nhQng tai san ma dng ta da tau tan Ngoai
ra Keeling cung doa r i n g ne'u dng ta da di
khdi Dang Ngoai, chie'c thuyen manh cung
vdi Sams va Blackmore se ching bao gid
quay lai (16)
Trong khi nhQng khd khan va mau
t h u i n noi bd trong thQdng diem chQa dQdc
giai quye't thi ngay 12-12-1693, Sams,
Blackmore va mot sd' thuy thu ngQdi Dang
Ngoai ve de'n Ke Chd, sau khi hi chinh
quyen Dang Trong cam tu va tra ta'n sudt
gan 3 thang trdi Theo ldi cung khai cua
Sams va Blackmore, nhan tha'y khong cdn
cd hoi de cQu van chie'c thuyen manh da bi
rd ri ra't nang, vao trung t u i n thang 9, bon
ho (ta't ca gdm 10 ngQdi) quye't dinh bd lai
chiec thuyen manh de do bo len bd bien xQ
Dang Trong Ngay sau khi dat chan len bd,
ca nhdm hi quan lai dia phQdng b i t giQ va
giai ve Hue de giam giQ va lly cung; tien
va hang mang len bd deu hi tich thu Sau
gan 3 thang hi giam elm va tra khao, cudi
cung ho dUdc chinh quyen Dang Trong
phdng thi'ch de trd lai Ke Chd (17)
Sams va Blackmore qua quye't r i n g
chie'c thuyen manh chic chin da chim ngay
sau khi ho len bd Tuy nhien, mot nam sau
do (thing 11-1694) mot vien thQdng nhan
ngQdi Phuc Kie'n sang Dang Ngoai budn
ban lai cung cap mot ke't cue hoan toan
khic ve sd' phan cua chie'c thuyen manh
Theo ldi cua vien Hoa thQdng, sau khi
Sams, Blackmore va mot sd ngQdi Dang
Ngoai rdi bd chie'c thuyen, d i m thuy thii
cdn lai gdm 16 ngUdi (ca ngQdi Hoa va
ngQdi Dang Ngoai) xoay sd di ve phia Bic
va cud^i cung cung de'n dQdc dao Hai Nam
Khi vi quan cai tri dao Hai Nam yeu elu khai bio va nop qua bieu, nhQng ke sdng sdt da thanh khan khai bao hoan canh bi dat cua minh, ddng thdi xin vi quan cho phep ban sd h i n g sdt lai de siia chQa chie'c thuyen (18)
Nhat ky thQdng diem Ke Chd khdng the dQa ra dQdc ke't luan cud'i cung ve sd phan ciia chie'c thuyen manh ndi tren TrQdc khi
cd ldi cung khai cua vien Hoa thQdng ngQdi Phuc Kie'n, Sams va Blackmore da lam cho ngQdi ta tin r i n g chie'c thuyen manh da bi
d i m ngoai khdi bd bien xQ Dang Trong bdi tinh trang rd ri tham hai trong khi gid ndm
da he't nen khdng the di ve hQdng Bic (Dang Ngoai hoac Trung Qudc) Nay cd tinh tie't mdi tQ vien thQdng nhan Phuc Kie'n, nhan vien thQdng diem Ke Chd mdi lat lai cic ldi khai cua Sams va Blackmore ThQc ra, tQ t h i n g 12-1693, mot so'thuy thu Dang Ngoai sd'ng sdt trd ve tQng ndi r i n g chiec thuyen manh khdng bi rd ri de'n mQc phai tQ bd, r i n g viec bd tau la mQu dd cua Sams va Blackmore Do khdng the li'y them ldi khai tQ Keeling va Sams, giim dd'c Watts va Hdi ddng thQdng diem Ke Chd danh de viec dieu tra cho Cdng ty (19) NhQng tai lieu cua Cong ty cdn de'n hien nay cung khdng phan anh dUdc gi them ve ke't cue thUc sQ cua chie'c thuyen manh Tuy vay, cd it nhat mot sQ thQc: phan Qng manh tQ trieu dinh Le-Trinh dan de'n l$nh cam ngQdi Viet xua't dQdng, lenh kiem soat
g i t gao thuyen budn ngoai qud'c va nghiem trong hdn la hdi ket cho mot thdi ky ngoai thQdng cdi md cua vQdng qud'c Dang Ngoai
Phdn iing cua triiu dinh Le-Trinh: cam nguai Bdng Ngodi xudt duang
Phan Qng gian dQ cua Phii Chua va trieu dinh Le-Trinh ndi chung ve vu i p phe thQdng mai cua thQdng diem Anh la hoan toan tQ nhien, nhi't la x6t de'n viec thuy
Trang 6IS Rghien curu Lich siir 56' 9.2010 thu Dang Ngoai bi chinh quyen Dang
Trong tra tan va giam cam, trong khi mot
sd' khic cd the dang iQu lac d mien nam
Trung Qud'c Sau khi ve de'n Ke Chd ngay
12-12-1693, Sams va Blackmore lap tQc bi
trieu hdi de'n cong dQdng de cung khai Ben
canh nghia vu khai bao ve chuyen di dinh
menh, hai ngQdi cdn bi tra hdi ve tinh hinh
hien tai cua xQ Dang Trong Ngoai ra, ho
cung phai than chinh di den trinh dien va
cung khai trQdc quan tra'n thu Phd' Hien
Quan tran thu cdn dd hdi giim dd'c Watts
lieu thQdng diem cd thanh toin khoan tien
iQdng cho nhQng thuy thu Dang Ngoai da
lam thue tren chiec thuyen manh hay
khdng Watts t h i n g thQng tQ chdi trich
nhiem bdi do hoan toan la hoat ddng tQ
n h i n va trai luat cua Cong ty
Hdn mQdi ngay sau khi nhQng ke sd'ng
sdt ve den Ke Chd, Phu Chua ra lenh chi
nghiem ca'm ngQdi Dang Ngoai xua't dQdng,
chi thi cho cac tau budn ngoai quoc tQ nay
ve sau khong dQdc van chuyen ngQdi dia
phQdng ra khoi vQdng qud^c Nhat ky cua
thQdng diem Anh tai Ke Chd ngay
24-12-1693 ghi rat rd sQ kien tren:
"Sdng nay, nha mon dem ehieu chi eua
Chua [Trinh Cdn] den eho cd ngiidi Hd Lan
vd ngiidi Anh ehung ta Muc dich cda td
chie'u la ban bo'lenh tii nay ve sau chung ta
khdng duac phep chuyen chd thUdng ddn
Bdng Ngodi ra khoi vUOng qud'c, dong thdi
td't cd tdu buon se bi luc sodt ky lUdng trUdc
khi nho neo rdi Bdng Ngodi Bieu ndy chdc
chdn se gdy cho chung ta v6 vdn kho khdn
vd ton kem" (20)
Dung nhQ vien thQ ky thQdng diem Anh
da dQ doin, lenh chi cua trieu dinh Dang
Ngoai da thQc sQ thQ thich ca ngQdi Anh
va ngQdi Ha Lan d Ke Chd Trong nhQng
thing nd'i tie'p lenh ci'm cua trieu dinh
Le-Trinh, thQdng thuyen ngoai qud'c khong the
nhd neo rdi Dang Ngoii cho de'n khi vien quan dQdc giao trong trich giim sat da d p
cho mot chie'c the mdn bai (ehaup) chQng
thQc tau da dQdc luc soit ma khong p h i t hien ra hang hda cam hay ngQdi dia phQdng tren boong Khi ngQdi Anh chuan
hi cho tau Pearl nho neo di An Do vao mua
ddng n i m 1694, ho gap vd van khd khan tQ
vien quan giam s i t tau va tau Pearl chi cd
the nhd neo sau khi da hi luc tung tQ tren boong xud'ng dQdi ham tau, dong thdi thuy thu doan phai nop mot khoan qua bieu hau hinh NgQdi Ha Lan cung chiu chung so'
phan khi lam thu tuc cho tau Westbroek rdi
Dang Ngoai di Batavia Trong vai n i m tie'p theo, nhQng khd khan tQ lenh "ca'm bien" cua trieu dinh Dang Ngoai tie'p tuc thil thach ldng kien tri vd'n da ngay cang vdi can cua ngQdi Anh va ngQdi Ha Lan (21) Dien tie'n cua cic sQ kien lien quan de'n
vu ap phe thQdng mai cua thQdng diem
Anh gdi ra hai nghi vi'n ThU nhdt, ngQdi
Anh cd lien ddi de'n dau trong sic lenh ca'm ngQdi Dang Ngoai xuat dQdng qua tau budn ngoai qudc cua trieu dinh Le-Trinh
Tha hai, ngQdi Ha Lan d Ke Chd cd vd tinh
trd thanh nan nhan eua chinh sich "cam bien" gay ra bdi ngQdi Anh? Ne'u ddn thuan dQa vao dien bie'n cua vu ap phe thUdng mai, ngQdi ta de dang thQa nhan hai van
de tren Tuy nhien, dien bie'n cua md'i quan h^ Ha Lan-Dang Ngoai tQ nhQng n i m d i u thap nien 1690 cho tha'y ngUdi Ha Lan khdng ddn t h u i n "bi va lay" Sau khi nen mau dich "td lua Dang Ngoai ddi bac Nhat Ban" b i t dau chQng lai sau nam 1654 va suy thoii manh trong sud't giai doan
1660-1680, quan he giQa thUdng diem Ha Lan vdi trieu dinh ngay cang sa sut, mic du Toan quyen Ha Lan d Batavia khong ngQng nd iQc phuc hdi vi tri thUdng mai cua Cong ty d Dang Ngoai (22)
Trang 7TiJr vu ap phe thirong mai 19
Khong chi nen mau dich ma ngay ban
than mdi bang giao giQa Cdng ty Dong An
Ha Lan vdi trieu dinh Le-Trinh cung ngay
mot xau di Khdng hai ldng vdi nhQng mdn
qua bieu ngay cang It gii tri, Chua Trinh
c a n ddn phQdng cha'm dQt le trao ddi thdng
thQ hang nam vdi Toan quyen d Batavia
-mot hanh dong mang bieu tQdng ngoai giao
than thien giQa Dang Ngoai vdi Cong ty Ha
Lan trong hdn nQa t h e k y trQdc dd Mua he
nam 1693 - trUdc khi xay ra vu i p phe cua
ngQdi Anh - mdi quan he ngay cang cSng
thing giQa Chua Trinh C i n va ngQdi Ha
Lan d Ke Chd len de'n dinh diem khi Chua
cho td'ng giam Jacob van Loo - giim dd'c
thQdng diem Ha Lan - va vien thuyen
trQdng tau Westbroek chi vi Batavia khdng
the giii sang Ke Chd nhQng mdn hang
trang sQc b i n g d i quy Chua yeu ciu n i m
trQdc Hai tu nhan Ha Lan chi dQdc phdng
thich sau khi thQdng diem da cam ke't khi
tau de'n Dang Ngoai lan sau se mang theo
nhQng mdn hang Chua yeu cau Su bi't
man va nhQng cQ xQ ha khic cua Chua
Trinh Can ddi vdi ngQdi Ha Lan trong
nhQng nam' tie'p theo khie'n Toan quyen va
Hoi ddng Dong An d Batavia tha't vong, dan
den quye't dinh ddng ciia thQdng diem Ke
Chd va cha'm dQt nen mau dich vdi Dang
Ngoai vao nam 1700 (23)
Mdi quan he ngay cang cang thing giQa
Phu Chua va thitdng diem Ha Lan trQdc
khi xay ra vu i p phe thQdng mai cua
thQdng diem Anh n i m 1693 cho thay ngQdi
Ha Lan khdng cdn dQdc hQdng cic die
quyen thQdng mai nhQ nhQng thap nien
trQdc do Vi vay, ngQdi Ha Lan khong hoan
toan la "nan nhan" cua vu i p phe thQdng
mai cua thQdng diem Anh Vi'n de nay trd
nen Idgic hdn khi xet de'n t h i i do ngay cang
lanh nhat cua trieu dinh Le-Trinh dd'i vdi
ngoai thQdng va thQdng nhan ngoai qudc
ke sau nam 1672 Cuoc xung dot Ding Trong-Dang Ngoai di vio hQu chie'n, nhu elu vu khi ngoai khong cdn q u i cap bich ddi vdi ho Trinh nhQ trong nhQng t h i p nien trQdc dd Se khdng q u i khi ndi r i n g
t h i i do ngay cang thieu thien cam cua trieu dinh Le-Trinh ddi vdi ngoai thQdng va thQdng nhan ngoai qud'c da gdp p h i n dly ngQdi Ha Lan va ngQdi Anh ra khdi Dang Ngoai vao nhQng n i m cud'i cua the ky XVn, mac du ca hai Cdng ty Dong An Anh
va Ha Lan v i n cd' ging duy tri thQdng diem
d Dang Ngoai de budn b i n va duy tri hi vong mong manh ve kha n i n g sii dung Dang Ngoai lam ban dap t h i m n h i p thi trQdng mien nam Trung Qud^c
Vi vay, vu i p phe thQdng mai cua thQdng diem Anh 6 Ke Chd n i m 1693 khdng phai la "nguyen nhan s i u xa" cua viec trieu dinh Le-Trinh ban hanh chinh sach cam ngQdi Viet xuat dQdng Chinh xic hdn, dd dQdng nhQ la mot "nguyen cd hdp thdi diem" de Phu Chua quan ly chat che hdn boat dong ngoai thQdng cung nhQ van
de ngQdi ngoai qud'c b Dang Ngoai - vdn da
dQdc ndi long mot cich cd chu dich tQ nhQng thap nien d i u cua the ky XVH
Mdu thudn ngi bg, thua lo va na nan chong chdt: nhiing ndm thdng khdn cdng cua nguai Anh dKe Cha, 1694-1697
Vu i p phe thQdng mai cua nhan vien thQdng diem Anh d Ke Chd nam 1693 anh hQdng nghiem trong de'n nen mau dich cua Cdng ty Ddng An Anh vdi Dang Ngoai Ve
ly thuye't, viec trieu dinh Dang Ngoai ban hanh lenh cam bien se gay khd khan va thiet hai nang cho boat ddng kinh doanh cua thQdng diem Anh d Ke Chd Trong thQc
te, p h i n ldn nhQng khd khan va ton that cua thQdng diem Anh lai de'n tQ nhQng v i n
de noi tai cua thQdng diem: mau thuan ndi
Trang 820 Rghien curu Lich sii sg 9.2010
bo d i n de'n sQ thiet hai ldn ve tai san, vay
nd vdi lai sua't cao va nghiem trong hdn la
cudc so'ng day tui cQc cua nhan vien thQdng
diem trong khoang ho'n nam cud'i d Dang
Ngoai
Sau khi ke nhiem chQc giam do'c thQdng
diem Ke Chd tQ William Keeling vao mua
thu nam 1693, tan giim dd'c Richard Watts
ngay lap tQc dd'i m i t vdi hang loat nhQng
khd khan va thii thich Vi'n de nghiem
trong nhat la tinh trang mau thuan gay git
trong ndi bo thQdng diem ma dinh diem la
sQ cing t h i n g trong quan he giQa Keeling
va Watts Nghi ngd tinh hdp phap ve vi tri
cua Watts, Keeling va Sams khong phuc
tung, tham chi tQ chdi hdp t i c vdi vi tan
giim dde Hai thQdng nhan ky cQu khic
cua thQdng diem Anh la Lamuel Blackmore
va Richard Warren - nhQng ngQdi cung da
lam viec tai Dang Ngoai sudt nhieu nam
-cdn phao tin r i n g Watts da gia mao gia'y td
de tiem quyen giim dd'c thQdng diem Ke
Chd NhQng ldi ddn thoi ndi tren khie'n
thQdng diem Ke Chd gap vo van khd khan
trong giao dich d nhQng nam sau do Ching
han, mua thu nam 1695, Chua Trinh Cin
tQ chdi cho thudng diem Anh vay 6 trieu
ddng tien chinh (tQdng dQdng 60.000 quan)
de thQdng diem chi tieu cho de'n khi tau
cQu trd cua Cong ty sang Dang Ngoai Ly
do cd ban - theo ldi cua vien thong ngdn
ngQdi Dang Ngoai ten la Chubu - la do
Chua hi tic dong bdi "nhQng ldi bdng gid
day tai hai" ma Sams va Blackmore tung
ra: Watts khdng phai la giim dd'c hdp p h i p
bdi dng khong phai do Ban Giam dd'c d
Luin Ddn bd nhiem ma ddn t h u i n do Phio
dai St George (An Do) chi dinh (24)
Day chinh la nguyen nhan khie'n p h i n
ldn cQu nhan vien thQdng diem tay chay
tan giim dd'c Watts Khi bi yeu ciu theo
tau Pearl ve Phao dai St George, cQu giim
doc Keeling va n h i n tinh ngQdi Viet tim cich hdi lo cic quan de xin Chua d p ph6p
iQu tru d Dang Ngoai khi tau Pearl khdi
hanh ve Phio dai St George N h i n thay tinh cha't nghiem trong cua vu viec, quan lai Dang Ngoai khong d i m giup dd Keeling
TrQdc khi tau Pearl nhd neo rdi Dang
Ngoai, Keeling tham chi da hi thQdng diem
b i t giam sau khi am mQu chay trd'n cua dng bi bai lo Tuy nhien, ngQdi ddng mQu la Sams da kip thdi trd'n thoat trQdc khi tau
Pearl khdi hanh va de'n khi bie't chac tau Pearl phai iQu tru d Dang Ngoai them mot
nam vi Id ddt gid bac nam do (1693/1694) Sams mdi ngang nhien xuat hien trQdc thQdng diem Hai nhan vien nay cdn tie'p tuc gay khd khSn cho thQdng diem Anh de'n khi
Keeling bi budc phai theo tau Pearl ve Phao
dai St George vao t h i n g 1 n i m 1695 (25) Trong hai nam tie'p theo, giim dd'c Watts cdn gip rat nhieu th^ thach trong viec ngan chan Sams va Blackmore chuyen sang lam thue cho cac thuyen budn ngoai qud'c budn
b i n giQa Dang Ngoai va cac cang Ddng Nam
A, n h i m buoc ho ve Cdng ty de cung khai nhQng viec lam sai trai va tham d cdng quy trong thdi gian iQu tru tai Ke Chd
Giam do'c Watts ddng thdi hi chinh
James Howell thuyen trUdng tau Pearl
-thQ thach: ddi tien iQdng ca nam cho thuy thu doan trong bd'i canh ngan sich thQdng diem kiet que v i tham chi dinh cdng trQdc
thdi diem tau Pearl dQ dinh nhd neo rdi
Dang Ngoai Watts cho r i n g thuyen trQdng Hov/ell la ngQdi phai chiu trich nhiem
chinh trong viec tau Pearl khong the rdi
Dang Ngoai vao mua ddng 1693/1694, gay
ra thiet hai ldn cho Cong ty va ban than thQdng diem Ke Chd Mot n i m sau, giim doc Watts lai ke't toi thuyen trUdng Howell
da sQ dung nhQng am mQu "tham doc" va
"hen ha" de ngan chan tau Pearl rdi Dang
Trang 9Tir vu ap phe thuong mai 21
Ngoai trong mua ddng 1694/1695 May
m i n cho thQdng diem Anh la thuyen
trudng Howell- bd lai ding sau nhQng mau
thuan vdi giam do'c Watts - v i n cho tau
Pearl di An Do t h i n g 1 n i m 1695 (26)
Tinh trang kiet que tai chinh keo dai
cua thQdng diem Anh la hau qua trQc tiep
tQ nhQng mau t h u i n noi bd ndi tren Hoi
ddng Phao dai St George - tin tQdng vao
con sd' tinh toan ciia Ban Giam dd'c d Luan
Don ve sd' vo'n tdn dong 30.000 bang Anh d
thQdng diem Ke Chd - nen chi ca'p cho tan
giim do'c Watts mot sd' vd'n rat nhd khi
cung tau Pearl sang Dang Ngoai vao mua
he nam 1693 Bdi vay, khi Keeling tQ chdi
ban giao sd sach va vd'n kinh doanh cdn tdn
dong cho Watts, vi tan giam do^c ngay lap
tQc ddi mat vdi tinh trang khong cdn ngan
quy Van de tai chinh trd nen dac biet
nghiem trong khi tau Pearl budc phai iQu
tru d Dang Ngoai mot nam vi nhd gid ba'c,
ddng nghia vdi viec thQdng diem Ke Chd
phai cung d p tien iQdng va iQdng thQc,
thQc pham cho thuy thu doan, chQa ke den
nhQng chi phi bat thQdng khac ludn xay
den khi vai chuc con ngQdi iQu tru sudt mot
n i m dai d vung cQa sdng (27)
Theo nhat ky thQdng diem Anh d Ke
Chd, tQ cudi nam 1694, thQdng diem b i t
dau thie'u tien; cac hang hda cd the ban
dQdc (chu ye'u la vai dQa tQ Luan Ddn sang)
cung da can De tdn tai va cung Qng cho
thuy thu doan cua tau Pearl, ngQdi Anh b i t
diu vay nang lai TrQdc khi vay lai tQ
thQdng dan Dang Ngoai, thQdng diem
thinh e l u Chua Trinh Can cho vay 60.000
quan tien (sau rut xuo'ng cdn 30.000 quan)
de chi tieu cho de'n khi tau cua Cong ty
sang Dang Ngoai Ke hoach khong thanh
cong du thQdng diem da hoi 16 mot Duckba
(DQc Ba) de nhd chuyen ddn den tan tay
Chua Chua nghi ngai bdi hai nguyen do
chinh: mua he nam dd khong cd tau Anh nao de'n Dang Ngoai va tinh trang mau
t h u i n ndi bd tram trong giQa dim ngQdi Anh d Ke Chd That bai tren buoc giam dd'c Watts quay sang vay nd lai (28) Ti.ih den
t h i n g 12 n i m 1696, thQdng diem Anh b Ke
Chd da vay lai td'ng cong 1.400 lang bac, ca
tQ ngQdi Dang Ngoai va tQ thQdng nhan tQ
do ngQdi Ha Lan, d mQc lai suat trung binh 2,5%/thang (29) Thang 5 nam 1697, thQdng diem Anh tham chi phai vay ndng
200 lang bac d mQc lai sua't 4%/thang tQ
vien quan Ungia Thaw (30)
6 Luan Ddn, ban than Ban Giim dd'c ngay cang nhan ra that bai day cay ding trong viec duy tri thQdng diem Ke Chd Vao thdi diem Phio dai St George phai Richard Watts sang thanh tra va dieu hanh boat ddng kinh doanh d Dang Ngoai (mua he 1693), cic giim dd'c da hoan toan nhan ra mot thQc te budn: nhan vien thQdng diem
Ke Chd da qua m i t ho trong nhieu nam qua va boat ddng kinb doanh d Dang Ngoai
- tQdng tQ nhQ tinh trang b Xiem thap nien
trQdc dd - ddn thuan phuc vu ldi ich cua mot nhdm nhan vien Vi vay, trQdc khi nhan dQdc bio cio va kien nghi chinh thQc
tQ doan thanh tra cua Watts ve tinh hinh hien tai cung nhQ trien vong cua nen mau dich vdi Dang Ngoai, Ban Giam dd'c d Luan Don da tQc tdc quye't dinh triet bd thQdng diem Ke Chd Trong cdng v i n gQi Phio dai
St George vao t h i n g 1 n i m 1694, Ban Giim do'c thuc giuc ngQdi Anh d Madras
"sii dung mgi khd ndng hien eo de thu hoi
vi cho Cong ty todn bg tdi sdn vd vdn lieng con litu citu d thitang diem Ddng Ngodi"
(31) Mot n i m sau - du v i n chQa nhan dQdc kie'n nghi tQ phQdng Ddng - Ban Giim dd'c
da hoan toan mat bet kien nhan vdi thQdng diem Ke Chd Trong cdng v i n g^i thuoc d p cua minb 6 P h i o dai St George de ngay 6
t h i n g 3 nam 1695, cac giim do'c qua quyet:
Trang 1022 Rghien curu Lich s i , sg 9.2010
"Cong ty nhdn thd'y nin mdu dich trUc
tiep tii Anh sang Trung Qudc vd ngUac lgi
CO ldi nhiiu han viec buon bdn vdi Ddng
Ngodi, nhdt Id khi xet den chi phi diidng
ddi vd hgn ehe khd ndng lien lgc ngodi viec
cdt cit tdu thuyin qua lgi The nhUng ede
chuyen hdng [Ddng Ngodi] diia ve hiem khi
sit dung qud 1 j2 tdi trgng trii khi eo' nhoi
nhet len tdu nhiing do san mdi re tien, cong
kenh trong khi tiin ldi ehdng bit duac 1/2
chi phi van chuyen Vi vdy, Ban Gidm doc
de nghi Phdo ddi St George tim cdch dong
ciia thuang diem Ke Cha ngay lap tUc
nhdm eham dOt cdng sdm cdng tdt sit
phung phi tien bgc cua Cong ty d Bdng
Ngodi Neu co the thi nen eo' gdng bdn
nhiing tda nhd trong thUOng diem cho
ngUdi Bdng Ngodi, nhuac bdng khong thi
thd viit bo chung di eon han co' gdng deo
bdm dxH do them mgt ngdy ndo niia" (32)
Ro rang la, vao thdi diem cong v i n cua
Ban Giam dd'c sang den An Do, Phio dai
St George da n i m ro dQdc tinh trang bi dat
cua thQdng diem Ke Chd qua thdng tin tau
Pearl dem ve Sau khi rdi Dang Ngoai vao
t h i n g 1 n i m 1695, tau Pearl trai qua mot
chuye'n di bao t i p ve Madras: than tau hi
rd ri va nhQng ddt gid ngQdc tren bien
khie'n tau Pearl bi hQ hdng n i n g va dat vao
Johor - ndi hang hda va thuy thu doan dQdc
giai cQu len bd Khi chie'c thuyen manh
buon b i n tQ Johor sang Madras mang theo
tin tQc ve tau Pearl vao mua he n i m 1695,
Phio dai St George da phai tau sang Johor
de giai cQu thuy thu doan va hang hda
Den thdi diem nay, ca Phio dai St George
va Luan Don deu da thd'ng nha't chu trQdng
ddng cQa thQdng diem duy nhi't d Dang
Ngoai Tuy nhien, do khong trQng dung
dQdc tau de sang Dang Ngoai thu hdi
thQdng die'm vao mua be nam 1696, Phio
dai St George danh phai sii dung kenh lien
lac gian tiep vdi thQdng die'm Ke Chd: g^i chi thi dong cQa thQdng diem Ke Chd qua
tau Elizabeth de'n budn b i n 5 Quang Chau
(Trung Qudc) de nhan vien d Ke Chd chuan
hi s i n sang trUdc khi tau de'n Dang Ngoai vao mua he n i m 1697 (33)
Thing 1 nam 1697, mot vi giio si P h i p mdi de'n Dang Ngoai da thong bio cho giim dd'c Watts thong tin ong ta nghe dQdc ve ke hoach ddng cQa thQdng die'm Ke Chd cua Cong ty Ddng An Anh Mot t h i n g sau, chi thi ddng c^a thQdng die'm Ke Chd cua Phao dai St George dUdc mot ngUdi Hoa dem tQ Quang Chau (Trung Qud'c) sang Ke Chd
theo dudng bd T h i n g 7, tau Marry Bouyer
de'n Dang Ngoai de thu hdi t i i san va nhan vien ve Madras ThQ cua Chu tich Phio dai
St George gQi Chua va The tii than phien
r i n g cudc chie'n tranh khd'c liet vdi ngQdi
P h i p d chau Au da khie'n Cdng ty thie'u hut tau thuyen va thuy thu nghiem trong nen phai "tam thdi ddng ciia thQdng die'm Ke Chd mot thdi gian" Vi Chu tich cung tha vao trong thQ vai ldi hQa r i n g Cdng ty se can n h i e kha n i n g quay lai Dang Ngoai budn b i n ne'u tinh hinh trd nen sing sua hdn trong nhQng n i m tdi (34) Trong sd'vdn tri gia 7.849 pagoda (35) Phao dai St George giii sang Dang Ngoai n i m dd, thQdng die'm Ke Chd da phai danh ra mot khoan tri gii 2.000 lang bac de thanh toin sd' nd da vay, sd' tien cdn lai dung de thu mua mgt sd' san p h i m ma Phao dai St George yeu elu Sau khi nhan tha'y khdng the van hdi nhQng mdn nd ma quan lai va thQdng nhan Dang Ngoai cdn chUa thanh toan, toan bd nhan vien thQdng die'm Anh rdi Ke Chd vao ngay 24 t h i n g 11 n i m
1697 Nam ngay sau, tau Marry Bouyer
nhd neo rdi Dang Ngoai, chi'm dQt 25 nam quan he thQdng mai va bang giao chinh thQc giQa Cdng ty Ddng An Anh va trieu dinh Le-Trinh (36)