Bài viết trình bày sự ra đời và hoạt động của mặt trận Việt Minh ở Bình Định; vai trò của Mặt trận Việt Minh trong cuộc đấu tranh giành chính quyền ở Bình Định năm 1945.
Trang 1VAI TRO CUA MAT T R A N VIET MINH
• • • TRONG PHONG TRAO D A U TRANH CACH MANG
•
G I A N H CHlNH QUYEN OT B I N H OINH N A M 1945
NGUYfiN THI THANH HUONG*
Trong ljch sii hdng ngan nam dUng
nUde vd giQ nQdc, dai dodn ket da
trd thdnh mpt truyen thdng quy bau va r i t
vQng chic eiia dan tpc Vipt Nam Kd thQa
va phat huy truyen thdng dd, ngay tQ khi
Dang Cpng san Vipt Nam ra ddi (3-2-1930),
Dang vd Chu tieh Hd Chi Minh ludn coi
trpng ciing cd va md rpng khdi dai dodn kdt
toan dan trong Mdt trdn dan tpc thd'ng
nha't
Trong mdi giai doan each mang, tuy vao
hoan canh evi t h i Dang ta linh boat trong
vipc Ivia chpn cac hinh thQc va ten gpi ciia
mdt tran phu hdp vdi hoan canh va mue
tieu, nhipm vy tQng thdi ky each mang,
nhQng ehung quy lai la n h i m doan kdt tap
hpp iQciQpng
Mat tran Vipt Minh la hinh thQc td chQc
Mat tran dan tpc thd'ng n h i t phat trien ddn
dinh cao, tidp ndi eae td chQc Mat tran dan
tpc thd'ng nha't trQdc dd, d vdo thdi diem toan
dan chuin bi tidn tdi khdi nghia gianh chinh
quyen
1 Stjf r a dc^i vd h o a t d p n g c u a M a t
t r a n V i e t M i n h d B i n h D i n h
Nam 1939, Chidn t r a n h the gidi thQ
Hai bung nd Nam 1940, Nhat nhay vao
xam iQpe Ddng DQdng, eiu ket vdi Phap thdng tri nhan dan ta TrUde tinh hinh dd, Hpi nghi Trung Udng Dang hpp thang
11-1939 vd thang 11-1940 da chu trUdng ehuyin hUdng ehien lUdc dUa nhiem vu giai phdng dan tpc len hang diu, coi do Id nhipm vu quan trpng n h i t
Chu trUdng cua Hpi nghi 1939,
11-1940 da thUe sU dupe hodn chinh tai Hpi nghi Trung Udng lln thQ 8 (10-19/5/1941) tai Pic Pd, Cao Bing dudi sU chu tri ciia ddng chi Nguyen Ai Qudc Sau khi phan tieh tinh hinh the' gidi vd trong nUde, Hpi nghj da de ra nhieu ehii trUdng vd ehinh sach cy t h i n h i m gUdng cao hdn nQa ngpn
ed giai phdng dan tpc, ddng vien mpi t i n g ldp nhan dan tidn len mdt trdn each mang
d l gianh dpc lap tQ do cho dan tpc
c a n cQ vao tinh hinh thQc tien Dang phai thay ddi ehie'n thuat van dpng, phai v^n dyng phQdng phap hipu tripu het sQc thdng thidt, lam sao danh thQc dQdc tinh
t h i n dan tpc xUa nay trong nhan dan Vi vdy, Hpi nghi Trung Udng lln thQ 8 quydt djnh thanh ldp Mat trdn dan tdc thdng
n h i t chdng phat xlt Phap - Nhat liy ten la Vipt Nam dpc ldp ddng minh (gpi t i t la Mat tran Vipt Minh) vdo ngay 19-5-1941
Th.S Trudng Dai hoc Quy Nhon, Binh Djnh
Trang 248 Rghito ciiru Lich sit, sg 8.2008
Sau Hdi nghi Trung Udng l l n thQ 8, ea
nQdc trien khai thQc hien chu trQdng van
ddng, td chQc n h a n dan t h a m gia vao Mat
t r a n Vipt Minh T h a n g 10-1941, Tdng bd
Vipt Minh cdng bd Tuyen ngdn neu rd tdn
chi mue dieh cua minh "Liin hiep tdt cd
mgi tdng ldp nhdn ddn, cdc Ddng phdi
cdch mgng, cdc dodn the qudn ehung yiu
nUdc cung nhau ddnh dudi Nhat • Phdp,
ldm cho nUdc Viet Nam hodn todn dgc
lap, dUng lin nUdc Viet Nam ddn chu
Cdng hda" (1)
Chl sau mdt thdi gian ngin, phong trao
Vipt Minh da phat trien kha manh vdi vipe
ra ddi cua cae Hpi cQu qudc d eae tinh phia
Bic, nha't la nhQng ndi cd sQ lanh dao trQc
tidp eua Trung Qdng Dang O Trung Bd va
Nam Bd vipc t h a n h lap cac Hdi cQu qudc
khd khdn hdn do dich khung bd g i t gao vd
do vipe tidp thu ehu trQdng ciia Trung Qdng
Dang cham hdn Vi vdy d nhQng ndi nay,
phai sau ngay Nhat dao ehinh Phap
(9-3-1945) phong trao Vipt Minh mdi ed dip
phat trien
N i m trong bdi canh ehung ciia cae tinh
Nam Trung Bp, d Binh Dinh, vipc thanh
lap td chQc Vipt Minh chi mdi b i t d i u sau
ngay Nhat dao chinh Phap (9-3-1945)
GiQa thang 4-1945, tai lang Dinh Binh,
xa Hoai My, huypn Hoai Nhdn, Uy ban
van ddng CQu qudc (UBVDCQ) tinh Binh
Dinh dQdc thdnh lap (edn gpi la Vipt Minh
Tang Bat Ho) gdm cac ddng ehi: Ngd DQc
Dp, T r i n Quang Khanh, Dinh Trung,
UBVDCQ tinh tien h a n h hpp dd ra cac
chu trQdng: "Liin Igc vd dUa vdo ddng
viin cu cdc huyin de van ddng cdc tdng ldp
nhdn ddn yiu nUdc vdo hdng ngu Viet
Minh; Tich cUc tuyen truyen, phd biin cdc
chQ trUcfng, chinh sdch cua mat tran Viet
Minh trong qudn chung; Ra sQc xdy dUng
trong cdc dodn the cQu qudc tii'n tdi thdnh
lap UBVDCQ tQ xd lin huyin" (2)
Den d i u thang 6 nam 1945, UBVDCQ tinh phat t r i l n iQc iQpng d cac phii, huypn: Hoai Nhdn, Hoai An, An Nhdn, Phu My vd
da lap dupe hp thdng UBVDCQ tQ phu, huyen xudng tdng
Sau khi UBVDCQ tinh thanh ldp dQpc mdt t h i n g , tai tinh Binh Dinh mpt td chQc Vipt Minh mdi khae cung ra ddi dd la Uy ban v a n ddng Vipt Minh tinh
Cudi thang 5 nam 1945, cac nhdm Vipt Minh d Quy Nhdn, Dieu Tri, Phu Phong tidn hanh hpp tai hang dpt Delignon (d Phu Phong - Tay Sdn) t h a n h lap Uy ban van ddng Vipt Minh (UBVDVM) tinh (edn gpi la Vipt Minh Nguyen Hup) do ddng chf Vd Xdn lam Bi thQ
SQ ra ddi va hoat dpng eua hai td chQc: UBVDCQ va UBVDVM tinh da cd tae dyng thuc d i y phong trdo each mang trong toan tinh phat t r i l n manh me TQ t h i n g 5 den thang 6 nam 1945, UBVDCQ tinh da thanh lap dQpc mdt sd td CQu qudc trong cac cd sd nha ga Quy Nhdn, hang STACA, nha may Ddn, cac hipu tap hda Cac td cdng nhan CQu qudc d Thi tra'n Tam Quan, cae ga Tam Quan, Bdng Sdn, Van Phu, Phu My, Depd Dieu Tri, Quy Nhdn cung l l n iQpt ra ddi va di vao hoat dpng Cdn UBVDVM tinh da xay dQng dQdc cac tieu td Vipt Minh trong cae ed sd gara T r i n HQng Tieu,
Sd Canh Ndng, nha Day Thdp, ddn Bao An Mdt sd nhdm Viet Minh khae lai hoat dpng trong hpc sinh, vien chQc va cdng thQdng gia Cd sd each mang dQdc md rdng, da thuc
d i y phong trao khang Nhat cQu nQdc phat trien manh me trong tinh
Rieng b Hoki Nhdn, thang 4-1945,
UBVDCQ Hoai Nhdn dQpc thanh lap Oly
bi danh la Vipt Minh Phu Ai), tidn hanh eae boat ddng tuyen truyen rpng rai chQdng trinh, dieu 1? cila Mat trdn Vipt Minh ddn
q u i n ehung nhan dan Cac dodn t h i CQu qudc da thu hut ddng dao nhan dan lao
Trang 3Vai h-g ciia mat fr^n Vi^f minh 49 ddng, ke ca mdt sd nha budn, cdng vien
chQc, giao dan Din thdng 7 ndm 1945 so'
hgi viin cQu qudc todn huyin lin din 3000
ngQdi (3) d Phu Cat, ddn d i u thang
8-1945, ed sd Vipt Minh da lan nhanh ra h i u
k h i p cac xa, tdng trong huypn, sd hdi vien
cQu qudc len tdi 400 ngUdi O Phu My,
trong 2 thang 5 va 6-1945, cd sd Viet Minh
da xay dUng dUde d k h i p 3 tdng phia Bie
Phu My Cudl thdng 6-1945, UBVDCQ phu
Phu My dupe thdnh ldp (cdn gpi la Vipt
Minh Phu Tu) Ddn d i u thang 7-1945, cae
tdng Nam Phu My hinh thanh nhieu t i l u
td Vipt Minh boat dpng va phat t r i l n theo
chu trUdng cua UBVDVM
Tai Binh Khe, cuoi thang 5-1945,
UBVDVM huypn dupe thanh lap, do ddng
ehi Vd Xdn lam Bi thU Chi trong mdt thdi
gian ngin, tQ thang 5 den thang 7-1945,
UBVDVM huypn da tuyen truyen vdn ddng
va xay dQng nhieu td chQc Vipt Minh d Phu
Phong, Kien My, HQu Giang Rieng d
hang dpt Delignon, 7-1945 ta da xay dQng
dQdc 10 td vdi hdn 100 hdi vien trong cdng
nhdn (4)
0 Tuy PhQdc, phong trao Vipt Minh
phdt triln nhanh chdng Tai Dieu Tri, cac
tilu td thanh nien ehdng phat xit trong
cdng nhan vien chQc Depd vd ga Dieu Tri
dQdc ehuyin thanh eae td cdng nhan cQu
qudc De'n d i u thang 6-1945, Hdi Cdng
nhan CQu qudc Dieu Tri dQpc thanh ldp vdi
gin 100 hpi vien De'n trQdc ngay khdi
nghia, todn bp cdng nhan hda xa khu vQc
Dieu Tri (400 cdng nhan) deu la hdi vien
CQu qud'c (5)
Tai Thanh phd Quy Nhdn, cae td chQc
Vi^t Minh r i t ehu trpng trong cdng tac xay
dvtng va phat t r i l n iQc iQpng cQu qud'c
Ngoai nhQng t i l u td Vi^t Minh trong cdng
nhan, hpc sinh, vien chQc, linh bao an,
UBVDVM cdn xay dQng dUdc mpt hp thdng
cdc tilu td Vipt Minh d h i u het eae ed sd
kinh te' quan trpng vd cac cdng tU sd thanh phd (Sd BUu dipn, Canh nong, ThUdng ehinh, Tda Ddc ly, Ddc bp dUdng, Ddn bao an ) Trong dd mpt sd ndi nhU ga Quy Nhdn, hang STACA, gara T r i n Hung Tieu
ed the xem la nhQng "Xi nghiip hodn todn"
Ddn ngay 20-7-1945 ed tdi 20 tilu td Viet Minh vdi 500 hpi vien (6) va den d i u thang 8-1945 ed tdi 1500 hpi vien cQu qudc 0 mpt
sd ddn trai dieh, ta eung thanh ldp dQdc cae tieu td binh linh cQu qudc
Nhin chung, trong toan tinh Binh Dinh, sau khi UBVDCQ va UBVDVM dQdc thanh lap thi phong trao Vipt Minh phat triln manh me Cac td chQc Vipt Minh, cae doan
t h i cQu qudc dQpc thdnh lap k h i p cac phu, huypn, thanh phd
2 Vai tro ciia Mat tran Viet Minh trong cupc da'u tranh gianh chinh
quyen d Binh Dinh nam 1945
TQ khi dQpc thdnh l^p den khi khdi nghia gianh chinh quyen (5-8/1945), cae td chQc Vipt Minh d Binh Dinh da boat dpng
r i t tieh cQc va dong vai trd quan trpng ddi vdi t h i n g lpi eiia khdi nghia gidnh ehinh quyen trong todn tinh vao thang Tam nam
1945 Vai trd dd t h i hipn d nhQng mat sau:
- Xdy dUng lUc lUOng chinh tri
SQ ra ddi va hoat dpng cua hai td chQc Vipt Minh tinh (UBVDCQ va UBVDVM) c6 tac dung thuc diy phong tro each mang trong tinh phat triln manh me Hai td chQc Vipt Minh ndy da nhanh chdng xay dQng cac cd sd cua minh tai cac phii, huypn trong tinh Cho ddn trQdc ngdy khdi nghia, d Binh Dinh, h i u het cae phii, huypn, xa, tdng, thanh phd', thi t r i n deu cd cac dodn
t h i cQu qudc: Thanh nien CQu qudc, Phy
nQ CQu qudc, Cdng nhan CQu qudc, Ndng
dan CQu qud'c O nhieu ndi da cd "tdng
hodn todn", "ldng hodn todn" nhU An Do,
Cliu Lpi (Hodi Nhdn); Kim Sdn, Phu HQu
Trang 450 Rghi&i ciiru Ljch siir sg 8.2008
(Hodi An); Van Dinh, An Binh (Phu My);
Dai An, My DQc (An Nhdn), cd cac "xi
nghiep hodn todn": ga Quy Nhdn, hang
STACA, gara T r i n HQng Tien dd la
nhQng ndi toan dan tham gia vao Hpi cQu
qudc
Dang bd Binh Dinh cdn de ra ehu trUdng
van dpng giao dan ung hd each mang Chii
trUdng cua Dang la van dpng n i m tin dd
Phat giao, Cdng giao, phan hda cao dp d l
han che sU chdng ddi cua chQc sic phan
dpng trong dao Cao Ddi Bdi vi, sau ngay
Nhat dao chfnh Phap nhQng p h i n tii phan
dpng trong dao Cao Dai dQdc Nhdt hdu
t h u i n rao ridt hoat dpng O Binh Dinh sd
tin dd dao Cao Ddi la 19.500 ngQdi LQC
lupng phan dpng trong dao Cao Dai d Binh
Dinh cdn dUa ra k h i u hipu: "dudi Phap,
tieu dipt Cdng san vd Cdng giao, ung hp
Nhat Ban" Do dd cdng tac tuyen truyen
dudng ldi cua Viet Minh Id r i t quan trpng
n h i m giae ngp ddi vdi giao dan Nhd ehu
trUdng dung d i n vdn dpng giao dan md
thai dp tin dd Phdt giao, Cdng giao cd
nhQng chuyen bidn tieh cQc Vipt Minh
huypn An Nhdn vdn dpng dQpc cdc hda
thQdng tuyen truyen chdng Nhdt cQu nQdc,
lpi dyng mau thudn giQa chQc sic Phat
giao vdi chQc sic Cao Dai than Nhdt d l kdo
q u i n ehung Phdt giao ve phia each mang
Mat tran Vipt Minh b Binh Dinh cd
thanh p h i n tham gia rpng rai bao gdm
cdng nhan, ndng dan, thanh nien, hpc sinh,
tri thQc, tieu thQdng, tieu ehu, nhan si tidn
bd, tin dd phdt tii, giao dan Vdi sQ tham
gia ddng dao ciia mpi t i n g ldp nhan dan
yeu nQdc, phai ndi r i n g Mat tran Vipt
Minh la mdt td chQc q u i n ehung rdng rai,
vQng chic vi dQa tren cd sd cdng ndng lien
minh va dQdi sQ lanh dao cua Dang Thdng
qua cae td chQc Vipt Minh, Dang bp Binh
Dinh da phd bien chii trQdng, chinh sach
ciia minh den q u i n chung vd nhan dQpc sQ
hQdng Qng nhanh chdng ciia toan dan
TQ t h i n g 6 den thang 8-1945, d Binh Dinh phong trao Vipt Minh da phat triln
r i m rd, vdi sQ hQdng Qng rdng rai ciia nhan dan Den d i u t h i n g 8 ndm 1945, sd Hpi vien CQu qudc da tdng len hang van ngQdi LQC iQpng Vipt Minh d t h a n h phd vd cac thj
tQ eung phat trien vQpt bde, trong dd manh nha't la Quy Nhdn vd Dieu Tri Tren thQc td Mat tran Vipt Minh d Binh Dinh da tdp hpp dupc q u i n chung n h a n dan trong cac Hdi CQu qudc hinh thanh nen mpt iQc iQpng chi'nh tri manh me Vi vay, t h i n g lpi eua khdi nghia gianh chinh quyen d Binh Djnh thang 8-1945 la t h i n g Ipi ciia svf ndi day toan dan bao gdm: cdng nhan, ndng dan, t i l u tQ san, ke ea mdt sd dja chu, cdng thQdng gia, tin dd P h a t giao, dao Thien ehua ed tinh t h i n yeu nQdc Dieu nay chi
ro vai trd to ldn ciia Mat tr^n Vipt Minh trong xay dQng iQc lUpng chinh trj - Iv^c lupng ndng cdt, gdp p h i n tao nen t h i n g lpi
eua khdi nghia Thang Tam nam 1945 b
Binh Djnh
- Xdy dUng iQc iQcfng vu trang
Quan tript chii trUdng eua Trung Udng Dang vd khdi nghia vu trang va thUe hipn
theo phUdng thQc eua Hd Chf Minh "d ddu
cd Viet Minh la d dd phdi cd tU ve chii'n ddu" (7), trong qua trinh c h u i n bj khdi
nghia vu trang di gianh chinh quyen, tren
cd sd IQC iQpng chinh trj ngay eang phat trien Dang bp tinh Binh Dinh cung nhQ cac huypn da chu trpng xay dQng iQc iQpng
vu trang Trong Hpi nghi TrQdng An l l n thQ II (17-19/7/1945), UBVDCQ tinh chii
trQdng: "Phdi tich cQc xdy dQng cdc dgi TU
vi Citu qudc vd Tu vi Sdt ldm ndng cdt cho phong trdo chuan bi khdi nghia vu trang"
(8) ThQc hipn chu trUdng dd, giQa thang
7-1945, Vipt Minh da trQc tiep xuc tien cdng tae xay dQng iQc iQpng niia vu trang Den
d i u t h i n g 8-1945 h i u hdt eae xa, huypn trong tinh, deu cd cac dpi Ti^ vp CQu qudc
vd T Q V$ S i t Hang dpt Delignon, Depd
Trang 5Vai h^ ciia mat t r ^ Vi^t Wlnh 51
Dieu Tri, ga Quy Nhdn moi ndi ed tQ 50 den
100 tQ vp cdng nhan (9) 6 thanh phd Quy
Nhdn, den ngay khdi nghia da ed g i n 200
dpi vien tQ vp cQu qudc (10) Ve trang bi,
ngodi vipe ddng vien cae dpi vien tU tue,
UBVDVM edn huy dpng cdng nhan cd khi
Depd Quy Nhdn, cae Gara dto bi mat rdn
kiem, mac eho tQ vp, van ddng mpt sd
thQdng gia gdp tien mua sung dan tidp td
cho tQ vp H i u hdt sd dpi vien eua dpi T Q vp
CQu qudc hodc T Q vp S i t deu dQpc iQa chpn
tQ cae hdi vien cQu qudc tich cQc n h i t trong
cdng nhan, ndng dan, hpc sinh, thanh nien
vd dQpc h u l n luypn sd bp ve quan sQ Cang
gin ddn ngdy khdi nghia vipc h u l n luypn
quan sQ va vd dan tpc da trd thanh phong
trdo q u i n ehung manh me H i u hdt eae
trung tam eiia cac dpi tQ vp deu ddng tai
cae Id luypn vd vd vipc luypn quan sQ
thQdng g i n lien vdi luypn vo dan tpc Phai
ndi r i n g UBVM Binh Dinh dd biet phdt
huy truyen thd'ng thQpng vd - the manh ciia
dia phQdng minh vd tao nen mdt ndt dac
sic trong vipe c h u i n h\ khdi nghia vu trang
ciia tinh
Svt ra ddi, ngdy cang phat t r i l n eiia iQc
iQpng vu trang, ddng mdt vai trd r i t quan
trpng la eho dQa vd hd trd d&c iQc eho iQe
iQpng chinh tri trong Cach mang thang
Tam nam 1945 d Binh Dinh
- Mat trdn Viet Minh Binh Dinh cdn tap
duot cho qudn chung nhdn ddn ddu tranh,
sdn sdng tii'n hdnh khdi nghia khi thdi cO
dien
Ngay 28-5-1945, tai chp Tan DQc (An
Nhdn), UBVDVM phdi hpp UBVDCQ tinh
lanh dao thanh nien eae lang Ddng Bie
Binh Khe - Tay An Nhdn t l y chay cupc mit
tinh ciia thu linh Thanh nien than Nhat
tdng My DQc
DIu thang 6-1945, UBVDVM edn td
chQc cupc van dpng q u i n ehung ndi ddy
chdng Ipnh vd vdt thdc gao vd thu thud cua
Nhat d TrQdng Dinh (Tay Sdn) TQ thang 7
- giQa thang 8-1945 cac td chQc Vipt Minh Quy Nhdn diy manh tuyen truyen ChQdng trinh 10 diem eiia Mat tran Vipt Minh cho
q u i n ehung nhan dan Quy Nhdn, td chQc rai truyen ddn, dien thuyet, nut tinh ldi kdo ddng dao nhan dan tham gia
Ngdy 20/6/1945, UBVDCQ tinh Binh
Dinh da ra tuyen ngdn, n h i n manh: "Gidc
Nhdt cdn d ddy chQng ndo, ddn ta cdn khd
sd iQu linh chQng dy\ gid ddy khong liic ndo hi't todn the dong bdo khdng phdn biet gid, tre, trai, gdi, gidu ngheo, sang hen, hdy mau dodn kit lgi tim giit ke thii chung gidc Nhdt vd hodn thdnh mUu ddn tgc gidi phdng" (11)
D i u thang 8-1945, n h i m tap dQpt dpi ngu iQc lupng chinh tri vd lUc lUpng vu trang, Vipt Minh Phu Thai (An Nhdn) da td chQc mpt cupc bilu tinh thi uy Hdn 1000
q u i n chung, cd cae dpi TQ vp S i t ldm ndng edt, di tQ Dai An qua Dai binh va sau d6 to chQc mit tinh tai Dai An TrQdc khi giai tan, dai dipn Vipt Minh Phu Thai cdng khai keu gpi q u i n chung tich cUe sim siia vu khi, hdng hai tham gia vdo Mdt trdn Vipt Minh chd Ipnh khdi nghia
Nhu vdy, de hUdng nhan dan vao nhipm
vu giai phdng dan tpc Mat tran Vipt Mmh Binh Dinh da tidn hanh nhieu hoat dpng rai truyen ddn, mit tinh, dien thuyet, bieu tinh n h i m tuyen truyen, giao due, giac ngp
vd tap dUdt q u i n ehung d i u tranh Qua dd,
q u i n ehiing nhan dan eang nung n l u them long cam thu doi vdi giae Nhat va tay sai,
s i n sang vung ddy khdi nghia gidnh chinh quyen khi Dang phat dpng
- Mat trdn Viet Minh Binh Dinh dd ddng
vai trd quan trgng trong vi^c lanh dgo, to chQc qudn chung tii'n hdnh khdi nghia gidnh chinh quyin trong todn tinh thdng left
Trang 652 Rghifen ciiru Ljch sJr sg 8.2008
D i u thang 8-1945, trong toan tinh Binh
Dinh da d i y len mdt eao trao chdng Nhat
cQu nQdc sdi ndi Q u i n chung each mang
da s i n sang, ehi chd dieu kien khach quan
thudn ldi la ndi ddy O vao thdi gian ndy,
bpn Nhat v l tay sai d dia phQdng cdng bi ed
lap, dao ddng vd te lipt
v a o tdi 13-8-1945, UBVDVM hpp k h i n
elp tai nha ga Quy Nhdn va nhdn dinh
tinh the each mang da x u i t hipn Tuy ehUa
nhdn dupc Ipnh khdi nghia eiia Trung
Udng, nhUng can cQ vao Chi thi "Nhat
-Phdp bdn nhau vd hdnh dgng da chung
ta" (12-3-1945) cua Trung Qdng Dang, Hpi
nghi ehii trUdng "Dii tinh hinh ndo cQng
kip thdi phdt ddng qudn chung viing lin
gidnh chinh quyin trUdc khi qudn Ddng
minh di'n dia phUctng" (12) Hpi nghi quyet
dinh thanh lap Uy ban Khdi nghia do ddng
chi Vo Xan lanh dao, ldp dpi Tu vp CQu
qudc tdp trung, eii can bp lien lac vdi
UBVDCQ tinh Binh Dinh ban kd hoaeh
phdi hpp khdi nghia, thdng bao tin Nhat
d i u hdng ddng minh eho eae nhdm thanh
nien yeu nQdc An Khe, Pleiku vd Kon Tum
de kip thdi phdi hpp hdnh dpng
Ngay 18-8-1945, ddng ehi T r i n LQdng
ehii tri cupc hpp b i t thudng eiia UBVDCQ
tinh tai An Sdn (Hoai Nhdn) Hpi nghi
nha'n manh, Ipnh khdi nghia eiia Trung
Udng chUa nhdn dUpe, phai thdn trpng Hdi
nghi quydt dinh thanh ldp Uy ban Khdi
nghia tinh do ddng chf T r i n Quang Khanh
lam TrUdng ban va quydt dinh: "Ncfi ndo
chuan bi chu ddo, cd diiu kiin thudn ldi thi
cd thi cUdp chinh quyin, song phdi than
trgng" (13)
Ngay 20-8-1945 tai Tai LUdng (Hoai
Thanh - Hoai Nhdn) dai bilu UBVDVM la
ddng chl Le Vdn Nhieu va Gilp Vdn CUdng
da hpp vdi dai bieu UBVDCQ tinh la ddng
ehi T r i n Lung d l ban kd hoaeh thdng n h i t
hanh ddng
NhQ vdy, den giQa thang 8-1945, thdi cd each mang da xua't hipn cho cupc tdng khdi nghia gianh ehinh quyen trong ea nQdc Mdc du chQa n h a n dQpc Ipnh khdi nghia eiia Trung Qdng, nhUng khi nhdn dQpc tin Nhat d i u hang ddng minh Mat tran Vipt Minh da kip thdi chdp l i y thdi cd va phat ddng n h a n dan trong tinh tien hdnh khdi nghia gianh chinh quyen t h i n g Ipi
Td'ng khdi nghia d Binh Dinh dien ra chl trong vdng hdn mdt t u i n le tQ
22-8-1945 ddn 31-8-22-8-1945, gianh dQdc t h i n g lpi trong toan tinh DQdi sQ ehi dao eiia 2 td chQc Vipt Minh tinh UBVDVM vd UBVDCQ tinh tai cac lang, xa, huypn, phu, n h a n dan da ndi day gianh ehinh quyln n h a n h ehdng, hda binh Bp may
chinh quyen ciia de qudc phat xlt vk
phong kien tQ lang xa den huy^n, tinh bj sup dd hoan toan
Tuy nhien, trong qua trinh c h u i n bj vk
lanh dao khdi nghia gianh chinh quyln d Binh D;nh cdn cd nhQng mfit tdn tai, khuyet diem trong qua trinh td chQc va ehi dao Dd la cho den ngay khdi nghia d Binh Dinh vSn cdn tdn tai hai td chQc Vipt Minh Ngoai 2 huypn Hodi Nhdn, Hoai An, cl cac huypn khae ddu cd hai iQc iQpng Vi^t Minh: UBVDCQ va UBVDVM Trong qua trinh khdi nghia gianh chinh quyen, tuy khdng xay ra nhQng va cham dang tide, nhQng
vipc n i m thdi cd da khdng kip thdi, "UBVD
cQu qud'c thii'u tao bao kip thdi" (14), td
chQc va h a n h ddng d eae huypn (trQ Phu Cat) cdn thidu thdng n h i t Dac bipt, giQa 2
td chQc Vipt Minh eua tinh ed sQ hilu Ilm nen d i n den hau qua la xii sai ddng ehi Vo Xan, gay anh hudng khdng tdt den phong trao da'u t r a n h ciia tinh
Tinh the dd ddi hdi cac Iv^c iQpng Vipt Minh Binh Dinh phai thdng nha't iQc iQpng Vipt Minh toan tinh tren nguyen t i e dodn ket, dat ldi ich each mang len tren het
Trang 7Vai trg ciia m$t tr$n Vl^ Cffinh 53
Ngay 31-8-1945, tai Dieu Tri cude hpp
lien tinh giQa dai bieu UBVDCQ tinh vdi
Uy ban Nhan dan Cach mang lam thdi tinh
Nguyin Hup (UBVDVM) do ddng chi T r i n
LQdng ehii tri da quydt dinh thdng n h i t cac
iQc iQpng Vipt Minh trong tinh
Ngay 3-9-1945 tai san van ddng Quy
Nhdn, gin 30.000 ngQdi gdm dai bilu Vipt
Minh toan tinh, ddng bao eae gidi, cac dan
tpc, cac tdn giao cung 1.000 TQ vp CQu qudc
vd Tvf vp s i t tham gia mit tinh chao mQng
khdi nghia gianh t h i n g ldi Trong ngay hpi
t h i n g lpi, uy ban nhan dan Cach mang
Lam thdi mdi cua tinh la'y ten la tinh Tdng
Bat Ho, dQpc thdnh lap do ddng chl T r i n
Quang Khanh ldm Chii tieh
Den day cupc vdn dpng each mang giai
phdng dan tpc, thdnh lap ehinh quyen each
mang d Binh Dinh ehinh thQc hoan
t h a n h NhQ vay Mat tran Vipt Minh Binh Dinh khdng chi doan kdt todn dan, ldm ed sd xay dQng cae nhan td t h i n g ldi eho each mang
ma edn ddng vai trd to ldn trong vipe td chQc, phat ddng nhan dan toan tinh dQng len khdi nghia gidnh ehinh quydn khi thdi
ed de'n
ThQc tien qua trinh hinh thanh va hoat dpng cua Mat tran Vipt Minh d Binh Dinh
da ehi rd mdi lien hp: Dang Mat tran -nhan dan.-Dang ta ehi cd the dodn kdt toan dan, lanh dao nhan dan ldm each mang giai phdng thanh cdng ndu Dang td chQe dQpc Mat trdn dan tpc thdng n h i t manh
me, doan kdt dQpc moi iQc iQpng yeu nQdc xung quanh minh
CHU THtCH
(1) Ban Nghien ciiu Ljch sii Dang Trung Udng,
Vdn kiin Ddng 1930 - 1945, tfip III, Nxb Si^ th$t
Ha N$i, 1977, tr 448
(2), (8), (12), (13) Ban chfi'p hfinh Dang bp tinh
Binh Dinh (1990), Lich sdDdng 6(5 tinh Binh Dinh
(1930-1945), T^p 1, tr 126, 132, 138, 139
(3) Ban chfi'p hfinh Dang bO huy$n Hoai Nhdn
(1986), Lich sd Ddng 6<5 huy^n Hodi Nhan
(1928-1954), tr 53
(4) (6) Ban chfi'p hfinh Dang bp thfinh phfi'Quy
Nhdn (1998), Lich sd Ddng bd thdnh phd Quy
Nhcfn (1930-1975), tr 44, 88
(5) Ban chfi'p Dang b^ huy^n Tuy Phudc
(1988), Lich sd Ddng 6<5 huy^n Tuy PhUdc
(1930-1975), tr 65
(7) Vi^n hch sd Dang, Lich sd cdch mgng
thdng Tdm 1945 Nxb Chinh trj quoc gia, Hfi Npi,
1995, tr 83
(9), (10) Lien dofin Lao d^ng tinh Binh Djnh,
Lich sd cdng dodn vd phong trdo cdng nhdn lao ddng tinh Binh Dinh (1930 - 1975), Nxb Binh
Djnh, 1992, tr 36, 38
(11) Uy ban v^n d$ng ctiu qu6c Binh Djnh,
1945, Ldi tuyen ngdn cua tJy ban vdn ddng cdu
qudc Binh Dinh Lou t^i bao tfing each m^ng Vi$t
Nam Sfi'17387, tr 2
(14) Bdn kiem thdo Mgt tr^n d&n chu vd tdng
khdi nghia d Binh Dinh LUu t^i Ban NghiSn c<iu
Ljch sii Dang tinh Binh Djnh, tr 1949, 10