Bài viết phân tích bối cảnh văn hóa xã hội, tình hình hệ tư tưởng của sử giả Lê Văn Hưu trong đó không khí gấp gáp chống quân xâm lược Mông – Nguyên của quốc gia Đại Việt nửa cuối thế kỷ 13 được coi là có vai trò chi phối so sánh với hệ tư tưởng của Ngô Sĩ Liên về nhận thức lịch sử Việt Nam.
Trang 1OQC SACH
V i LICH SUTVIET NAM"
• •
QUA CACHNHINCOA GlAOSLfsCTHOC YUINSUN
HOANG ANH TUAN*
TQ nhQng thftp nien cudi cua the ky
XX, da cd tQdng ddi nhidu cdng
trinh nghien cQu eiia cftc nhft nghien cQu
trong vft ngofti nQdc khao cQu cftc bd chfnh
sii Vi^t Nam, tieu b i l u 1ft hai tftc p h i m Bai
Viit sit ky ciia Ld Vftn HQU vft Dai Viet sit
ky todn thii (Todn thii) ciia Ngd Si Lien,
trdn ca phQdng dipn tftc gia, vftn ban vft tftc
phim Trong sdcac cdng trinh khao cQu chi
tidt vd tftc p h i m Dpi Vi^t sit ky vk sii gia Le
Van Hvfu dftng iQu y 1ft chuydn luftn ciia
Gifto sQ Hft Vftn T i n "H§ thdng gift trj ciia
Le Vfin HQU vft bdi canh vftn hda - xft hpi"
cdng bd nfim 1993 (1) Tren cd sd phfin tfch
30 ldi binh ciia Le Vfin HQu dQdc iQu ehdp
lai trong bp Dpi Viit sit ky todn thit, Gifto
sQ Hft Vfin Tft'n da neu rd bdn h$ thdng gift
trj chfnh ciia Le Vftn HQU, bao gdm: "anh
hQdng Nho giao", "tQ tQdng ehdng Phftt
giao", "y thQc dfin tpc", vft "tQ tQdng thfin
dfin" Bfti vidt ddng thdi phfin tfch bm canh
vftn hda - xa hdi dinh hinh h$ tQ tQdng ciia
sii gia Ld Vftn HOu, trong dd khdng khf gft'p
gftp ehdng qufin xfim lQ(?e Mdng - Nguyen
ciia quoc gia D^i Vipt niia cudi thd ky XIII
dQpe coi 1ft cd vai trd chi phdi
So vdi Dai Viit sit ky, bd Dpi Viit sit ky
todn thii da thu hut dQdc nhidu hdn nhQng
quan tam khao cQu ciia cac nha sii hpc hipn dai Ben canh nhidu edng trinh nghien cQu
vd mftt tac gia, vftn ban vft tac p h i m in tren cfic chuyen san khoa hpc tQ trQdc dd, nfim
1998 cudn sach Ngd Si Liin vd Dai Viet sit
ky todn thii da dQdc xuft't ban nhftn ky nipm
300 nftm ngay k h i c in ciia bp sd ndi tren (2) Vdi hdn 20 bai vidt dQpe phien thftnh
ba p h i n chfnh ("Cupe ddi vft sQ nghipp eua
Ngd Si Lien", "Tac p h i m Dai Viet sit ky
todn thii", vft "Que hQdng Ngd Si Lien"),
cudn sftch da tdng hpp cae thftnh tQu nghien cQu de'n thdi diem dd ciia cac nhft nghien cQu trong vft ngofti nQdc dl lftm sang td mpi khia canh vd tac gia, vftn ban vft tftc p h i m Tuy nhien, ve cd ban chQa cd mdt chuyen luftn nfto so sanh quan diem ciia Le Vftn HQU vft Ngd Si Lien vd mdt sd vft'n dd c^i t h i eiia lich s^ Vipt Nam Day chfnh 1ft ed sd d l nhft sQ hoc Hftn Qude Yu Insun tien hanh nghien cQu theo gdc nhin vft eftch tidp cftn rieng ciia minh qua bfti vidt "So sanh nhftn thQc cua Le Vftn HQU
va Ngd Si Lien vd lich sii Vipt Nam" (3)
• TS Khoa Lich sQ - TrQdng D^i hpc KHXH&NV- DHQG HN
Trang 268 Rghien cihi L|ch si3r s6 5.2009
1 Sii q u a n ciia L e V a n Hifti v e lich
s i V i e t N a m
Trong sd r a t nhidu v i n dd lich sii, chfnh
tri, van hda, tQ tQdng Le Vftn HQU quan
tam bien chdp vft binh luftn, ba vft'n de ldn
dQde Giao sQ Yu Insun tap trung phan tfch
1ft: tQ tQdng Viet Nam ngang hftng vdi
Trung Quoc, muc tieu bao ve ndn ddc lap
dan tdc, vft tinh t h i n phe phftn dQdi quan
diem Nho giao
- Giao sQ Yu Insun eho rftng tQ tQdng ve
mdt Viet Nam ngang hang vdi Trung Qude
the hien r i t rd trong viec Le Vftn HQU ehpn
nQdc Nam Viet cua Trieu Dft lftm mdc khdi
thuy cho lich sii Viet Nam Theo Le Vftn
HQU, Nam Viet da the hipn dQde vi thd eiia
mdt qude gia ngang hftng vdi Trung Qude
bdi vfto nftm 183 Tr CN Trieu Dft dft xQng
la Tripu Vu De' Ly giai cho vipe Le Vftn
HQU ehpn Tripu Dft vft qude gia Nam Vipt
lftm mdc md d i u , Giao sQ Yu Insun suy
luftn r i n g : "Tft't nhien 1ft Le Vftn HQu chic
c h i n cung biet de'n huydn thoai ve cae anh
hung khfte trQdc Trieu Dft rft't Ifiu Mftc du
vfty, cae nhfin vfit dd cd ve md nhat hdn
Trieu Dft tren phQdng dien tQ tdn dan tdc
trQdc Trung Qud'c NhQng nhan vftt nfty
b i n g long vdi ngdi vQdng ma khdng tim
each xQng de*' (4)
Tren tinh t h i n dd, Giao sQ Yu Insun da
ly giai viec Le Van H Q U ehpn sQ kien Dinh
Bp Linh dep xong loan 12 sQ quan vfi len
ngdi hoang de' nfim 966, thay vi sQ kipn
Ngd Quyen danh tan qufin Nam Han vfi len
ngdi vQdng nam 939, lftm mdc md d i u cho
ky nguyen ddc lap tQ ehu cua Viet Nam sau
mdt nghin nftm b i c thude Ong vidt: "Le
Van HQU ghi nhftn cdng lao ciia Ngd Quydn
trong vipe dftnh dudi quan xftm iQdc Nam
Han Tuy nhien, Le Vftn HQU phe phan
viec Ngd Quydn bfti long vdi tQdc vQdng [ ]
khdng lap nien hieu, cung khdng xQng de
Le Vftn H Q U kdt luftn Ngd Quydn da khdng
t h i khdi phuc hoftn toftn tinh hdp phap cua
Nam Viet [ ] Dinh Bd Linh du tfti ba di
nhanh ehdng dpp loan 12 sQ qufin, len ngdi hoftng dd va khdi phuc lai truyen thdng hdp phftp cua Trieu Vu De*' (5) Cftch nhin nfty, nhQ chinh tac gia thQa nhftn, rft't khac so vdi quan diem hipn nay eua eac nhft sii hpc Vipt Nam vd'n dftnh nhidu ldi ca ngdi cho Ngd Quydn hdn Le Vftn HQu tQng lftm Khdng chi phe phftn ddi vdi cae hftnh ddng
cu t h i , Le Vftn H Q U cdn chi trich nhQng hftnh ddng chi mang tfnh b i l u trQng nghi
le nhQng lien quan de'n sQ tQ tdn ciia dan tdc Ly Cdng Uan da hi dng che trach vi
"chi dang thfin phu eiia minh tQde "vQdng" [trong khi] hoftng dd thai td ciia nhft Tdng
da dfing than phu eua minh tQdc "de*' [ ]
ldi cQ xii eua Ly Cdng U i n da tQ danh m i t
p h i m gift vft le ra dng nen dfing thfin phu eiia minh tQdc vi cao hdn" (6)
- Muc tieu bao vp ndn ddc Iftp dfin tpc dan tdc dQdc Le Van H Q U danh eho nhQng
sQ quan tfim dfic biet TrQdc hdt dng phe phfin nhQng nhftn vftt lich sii chiu trach nhiem eho vipe de mft't ndn ddc Iftp dftn tpc
LQ Gia, t l tQdng Nam Vidt, hi quy kdt 1ft da gfty ra hpa mft't nQdc khi dng sat hai vua, thai hau va ca vien sQ t h i n nhft Han de dQa eon r l len ngdi - tao ra cai ed hqlp phftp de'n nhft Han ehinh p h a t Nam Vipt Le Vftn HQU eung phe phan manh Ly Bf, ngQdi nftm trong tay 50 ngliin qufin nbOng v i n thfi't bai trQdc vien tQdng T r i n Ba Tien ciia nhft LQdng NgQde lai, Le Vfin HQU dftnh nhQng ldi ca ngdi cho tinh t h i n yeu nQdc eiia hai bft TrQng Giao sQ Yu Insun cho
r i n g : "Cd t h i Le Vftn H Q U dang nghi v l kha nftng xftm iQde ciia nhft Nguydn khi dng viet nhQng ldi binh vd hai bft TrQng Ngofti ra, nhft tri thQc Nho hoc Le Vftn HQU
Trang 3•ao s6nh nhan thurc ciia L& Vta fjMu 69
cd t h i ngu y r i n g , ndu nhQ phu nQ dft anh
diing chidn d i u cho nen ddc Iftp ciia Vipt
Nam, nam gidi nen lftm nhidu hdn thd d l
bao v$ td qude ciia hp" (7) TQdng tQ, Le
Vftn HQU cung khdng n g i n ngai khi ca ngdi
ca nhQng nhQng n h a n vftt nhQ Si Nhiep vft
Cao Bidn, nhQng ngQdi mft theo Le Vftn
HQU da cd edng n h i t dinh trong vipe bao ve
nen ddc Iftp ciia Vipt Nam trQdc nhQng mm
nguy xfim iQ^c tQ nQdc Ngd eua Tdn Quydn
Cling nhQ cua ngQdi Nam Chidu
Khdng chi clii trich nhQng nhfin vfit lich
sii cu t h i , Le Vfin H Q U cdn phe phftn mdt sd
hftnh ddng cua cac bftc quan vQdng trQc
tiep hoftc giftn tiep lftm phQdng hai ddn ddc
Iftp dftn tpc C h i n g han dng da kich vipe
nhft Tien Le khdng ehpn ngQdi kd vi trQdc
khi Le Hoftn bftng nen da d i n ddn xung dot
giftnb quydn iQc, dQa den sQ sup dd ciia
trieu Tidn Le Ong dftc bipt che trach thai
dp thidu cQdng quyet cua Ly Thai Tdng vi
khdng chi tha bong cdn ban quan tQdc cho
NQng Tri Cao, con trai NQng Tdn Phue bi
xii tii nftm 1040, d i n de'n vipe Trf Cao dft'y
binh ehdng lai tridu dinh ngay trong nftm
sau dd, lftm phQdng hai ddn sQ dn dinh npi
bp dft't nQdc Nguyen nhan ciia sQ nhu
nhQpc eiia L^ Thfti Tdng, theo Le Vftn HQU,
1ft h$ qua eiia tQ tQdng "tilu nhftn" eiia
Phftt giao Gifio sQ Yu Insun cho r i n g "SQ
dftnh gift khft tieu cv<e cua Le Vfin HQu mpt
phin khdi ngudn tQ sQ lo Ifing rftng Trung
Qude cd t h i ldi dung xung dot trong nQdc
dl tidn h a n h xfim iQde" (8)
- Tren phQdng dipn hp tQ tQdng, nhQng
ldi binh ciia Le Vfin HQU the hien tQ tQdng
coi trpng Nho gifio vfi phe phfin Phfit giao
TrQdc hdt dng phe phan vipe Ly Cdng U i n
ddc tidn xfiy nhidu chua thftp, trong khi lai
khdng m i y quan tfim ddn vi^c xfiy dQng tu
bd tdng midu xa t i c sau khi thien dd tQ
Hoa L Q ra Thftng Long Ong eung phe phfin
mdt loat cfic hfinh ddng khfte eiia cftc vi qufin vQdng nhft Ly nhQ vipe vua L^ T h i n Tdng (tri vi 1128-1138) ddn bao tin thftng quan Chan Lap d ehua vft dao quftn thay vi ddn thai midu, vipe Ly Thfti Tdng dl t h i n dftn gpi minh la "tridu dinh" thay vi "bp ha", viec Ly Thanh Tdng tQ xQng 1ft "van thQa" vft Ly Cao Tdng tQ coi minh 1ft Phftt -nhQng viec mft theo Le Vftn HQU da "vi pham dao dQc Nho gifto" Gifto sQ Yu Insun Iftp luftn r i n g , "ndu iQu y vd cac dQdng hQdng nfty, chung ta cd t h i giai tlifch sQ phe phftn eiia Le Vftn HQu doi vdi Ly Cdng
u i n nhQ la mui t i n edng gian tidp vao anh hQdng manh ciia Phat giao dQdi trieu Trin" Vfto thdi gian nfty, mftc du vi tri eua
hp trong trieu cdn khiem tdn, quan lai Nho hpc ngfty eftng t h i hipn sQ cin thidt ciia minh trong quan hp ngoai giao vdi Trung Qude nhft't 1ft k l tQ sau eupe xfim iQ^e lin thQ nhft't eiia nhft Nguyen (9)
2 SiJf q u a n c u a Ngo Si Lien v l lich sii Viet N a m
Trd lai vdi nhQng tranh luftn hen quan
ddn bp Dai Viet svt ky todn thU, Giao sQ Yu
Insun da dQa ra mpt sd luftn giai eiia rieng minh vd vft'n dd tftc gia vft tac phim, d$c biet ve ly do Ngd Si Lien tU tidn hftnh soan
bd Todn thii du bidt mdt nhdm sQ quan dft
vftng mpnh Le Thanh Tdng hofin thfinh vipe bien soan bd thdng sii dfin tdc dftt tai Ddng Cac Theo dng, Ngd Si Lien khdng ddng thuan vdi each bien soan ciia cae sii
t h i n tridu Le - nhQng ngQdi ddn t h u i n li$t
ke cfic sQ kipn lich sii - va "dQdng nhQ Ngd
Si Lien mudn t h i hipn cfic quan dilm ciia minh nhQ cfich Le Vfin HQu tQng lam" (10) Tren cd sd thdng ke phfin loai cac ldi binh
eiia Ngd Si Lien cdn sdt lai trong bp Todn
thii (72 cho thdi T r i n , 12 cho thdi Hd vfi
• thupc Minh, 86 cho ca thdi ky dfii tQ khdi thuy ddn hdt tridu Ly), Gifio sQ Yu Insun
Trang 470 Rghito curu Lich siir s6 5.2009
cho r i n g "rd rang la Ngd Si Lien r i t quan
tam ddn t h i chd cai tri cua trieu T r i n " (11)
La mot tri thQc chiu anh hQdng ciia tfin
Nho, nhQng ldi binh ciia Ngd Si Lien xoay
quanh hai vft'n dd chinh eiia Nho giao 1ft
dao dQc gia dinh vft quan he quan-thin
Ong ehu trQdng r i n g mdt vQdng tridu chi
cd the tdn tai dQde tren ed sd mdt nen cai
tri theo nhQng dao dQc Nho giao boa hdp
Ong chiu anh hQdng cua quan dilm Manh
Tii khi cho rftng "gdc cua thien ha 1ft d nQdc,
gdc eua nQdc Ift d nha, gdc cua nhft 1ft d
minh" vft ehua them r i n g quoc gia chi dQ(?e
thinh tri mdt khi gia dinh dQdc cai quan
(te) dung mQc (12) Chinh vi the, dng rft't
quan tfim de'n vipe md xe vft phe phan eac
v i n dd ndi com eua tridu T r i n dQdi nhan
quan Nho giao TrQdc hdt dng ehi trich chd
dp hdn nhan ndi toe cua nhft T r i n vft mpt
sd hftnh dpng bft't chfnh nhQ vipe vua T r i n
Thai Tdng Ifi'y chi dfiu cd chiia chi vi hoftng
hau khdng the cd mang, vipe vua T r i n Thai
Tdng dem ga cdng ehua Thien Thanh eho
Qude T u i n du da hQa hdn vdi Trung Thftnh
VQdng
Nhftm phe phftn sQ vi pham vd dao dQc
Nho giao dd'i vdi quydn ke' vi vft dao vp
ehdng , Ngd Si Lien md rdng ddi tQdng ra
ca nhQng tridu dai trQdc Ong ehi trich vipe
Dinh Bd Linh quydt dinh nhQdng ngdi eho
con thQ la Hang Lang thay vi trao eho eon
trai ca 1ft Dinh Lien, dQa ddn sQ sup do ciia
nhft Dinh Ong phe p h a n vipe Ly Hup Tdng
khdng theo gQdng Ly Nhfin Tdng tim chftu
trai d l ke' vi mft lai nhQdng ngdi hau eho
cdng chua Phftt Kim (Chieu Hoftng) d l ddn
noi nhft Ly mft't vao tay nha T r i n Lft ngQdi
chii trQdng dd cao quan hp phu-phu dQdi
quan dilm Nho gifio, dng rfi't nghiem khfte
vdi vft'n dd trinh tidt cua ngQdi v<}; phe phftn
vipe hoftng hftu Linh TQ ciia Ly Hup Tdng
tfti gift cung T r i n Thii Dp, vipe hoftng hftu
Vfin Nga IS^y Le Hoftn NgQ(?c l^i, dng ng?i
ca vipe hoftng hftu Champa dQdi tridu Lf
Thai Tdng da t r i m minh de giQ trpn tidt hanh, nhi^t quydt khdng chiu thd hai vua theo nhQ quan nipm dao dQc Nho giao
S Q bao vp cua Ngd Si Lien doi vdi dao dQc tftn Nho giao cdn t h i hipn qua tQ tQdng trung quan, chii trQdng trung thftnh tuy$t ddi vdi minh quan dii d bft't k^ hoftn canh nfto Ong ngdi ca hftnh ddng dung cam, trung quan ai qude ciia tQdng Le Gidc nhft
T r i n khi h\ hftt da k h i n g khai tQ choi lay
chua ciia ngQdi Chftm NgQ(?c lai dng kich li^t phe p h a n cae hftnh dpng "tidm ngdi"
eiia mdt sd nhfin vfit lich sii nhQ Le Hoftn,
T r i n Thii Dp, Hd Qu^ Ly Giao sQ Yu Insun cho rftng: "c6 ve nhQ Ngd Si Lidn nd iQc d l dn dinh vQdng tridu b i n g cftch khuyen khich quan lai tridu dinh tufin theo nguyen tftc trung thftnh vdi vua ciia Nho gifio" (13)
Tinh t h i n sung Nho ddng nghia vdi thfti
dp phe Phat Ngd Si Lien phd phfin ldi Qng xii Phfit gifto d thdi ky trQdc m^t each cd h§ thdng vft chii dfch Ong phe phan cfic vua tridu Ly da qua 1§ vfto Phftt gifto trong ca
Qng xii cung dinh vft ddi thQdng: Lf Thfii
Tdng ddi nien hipu sau khi chQng kidn t h i t bao do hai vi sQ thieu chay minh mft thftnh;
Lf Nhan Tdng nhfin danh dQc Phftt d l tha
thQ cho ke pham t^i; L^ Nhftn Tdng cho hda thieu hoftng thai hftu Y Lan Vdi t r i l u
T r i n , dng khdng ddng f vi§c T r i n Thai
Tdng cho dQng tQ^ng Phftt kbftp ndi sau khi len ngdi, ddng thdi phd phan vi$c T r i n Nhfin Tdng vi pham "dao trung dung" khi rdi bd ngai vftng d l trd thftnh sQ, sdng trong chua vft Iftp ra phai Thien Tnic Lam Theo Giao sQ Yu Insim, nhiJng dilu nay cho t h i y "Ngd Si Lien dftnh gift nhfin vftt vft si;I ki$n lich sii tQ quan dilm Nho gifio ciia thdi dai minh" (14)
Trang 5"8o aAnh n h t o Hiiic ciia L& Vdn Ijmi 71
Cudi cQng, mdt dilm ly thu trong sii
quan ciia Ngd Si Lien ve lich sii Vipt Nam
lft vi$c dng d i y mdc khdi thiiy eiia lich sii
Vi^t Nam len tftn thdi ky huydn thoai T h i n
Ndng, thay vi mdc Tripu Dft Iftp qude nhQ
quan ni§m eiia Le Vftn HQU Giao sQ Yu
Insun cho r i n g vipe lftm nfty eua Ngd Si
Lien lft cd chu dfch: "NhQ thd, chf ft thi lich
ail Vi^t Nam cung ed chidu dfti tQdng dQdng
vdi ljch sii Trung Qude" Thftm ehf, thdng
qua vi$c phan tfch sQ thdng minh vQdt trdi
ciia Kinh DQdng VQdng (cai tri phQdng
Nam/Vipt) so vdi Dd Nghi (cai tri phQdng
Bfte/Hfin), Ngd Si Lien ngu y rftng tren mdt
sd phQdng dipn thi Vipt Nam cdn trdi vQdt
hdn ca Trung Qude (15)
3 So sknh sii q u a n c u a h a i n h a sii
hpc
Gifto sQ Yu Insun eho rftng quan diem s^
hpc ciia Le Vftn HQu vft Ngd Si Lien lft san
phim ciia thdi dai hai dng Trong khi Le
Vftn HOu ddn tfim sQc vfio vipe bao v$ trieu
Trin trQdc hpa xfim lftng eiia qufin Mdng,
Ngd Si Lien quan tfim chii ydu ddn vipe thuc
diy d^o dQc vft lufin 1^ Nho gifto Xuft't phat
tQ nhQng myc tieu ev t h i tren mft sii quan
eiia hai nhft sii hoe tren cd nhQng diem
tQdng ddng vft di bidt d i y thu vi
NhQng dilm tQdng ddng t h i hipn d vide
hai dng ldn ftn sQ can thipp cua Trung Qude
vfto Vi§t Nam vft duy tri f nipm "Vipt Nam
ngang hftng vdi Trung Qude" TQ thdi Dinh
Bp Linh, cftc vj quftn vQdng deu "xQng dd*'
vft d$t nien bi^u NgQdi Vipt gpi Trimg
Qude lft "Bftc qude", Vipt Nam lft "Nam
qude", ngQdi Trung Qude lft "DQdng nhfin"
(ho$e "Bic nhftn") trong khi coi ngQdi Vipt
la "Hoa dfin" (ngQdi vfin minh) hay "Nam
nhfin" M^t dilm tQdng ddng nQa lft hai dng
ddu phd phfin Ph$t gifio Tuy nhien, si;r phe
phftn Ph$t gifto eiia Ld Vftn HQu thQdng
mang tfnh gian tidp bdi vfto thdi T r i n quan lai Nho hoc ed ft the iQc ehinh tri mftc du
hp cd giQ mdt sd vi tri trong trieu, Phftt gifio
ed sQ ung hd manh tQ t i n g Idp cai trj nen
l i n iQdt cfic yeu td Nho gifio Mai den thftp nien 1370, Nho giao mdi cd sQ phe phan cdng khai doi vdi Phftt giao khi Nho quan
Le Quftt gpi Phat giao la di giao Vao thdi
Le mpi sQ dft thay ddi manh me khi Nho gifto dQdc suy tdn lftm he tQ tQdng ehinh thdng vft dQde iing hd manh me dQdi tridu
Le Thanh Tdng Ngd Si Lien ed the cdng khai phe phan Phftt gifio, eho r i n g chip nhan dao dQc Nho gifio Ifi con dQdng vQng chie d l dQa de'n sQ dn dinh cho ca trieu dinh vft xfi hdi ndi chung (16)
NhQng khfte bipt vd sii quan ciia Le Vfin HQU vft Ngd Si Lien t h i hipn rd qua 15 sQ kidn mft ca hai dng cung d l lai ldi binh Gifto sQ Yu Insun da lftm mpt so sanh vd ti
lp nhQ sau: ndu nhQ Le Vftn HQU dftnh 10 ldi binh eho vft'n dd an ninh td qude vft sM ngang hftng ciia Vi^t Nam vdi Trung Qude, Ngd Si Lien ehi binh cd 4 lin; trong khi dd Ngd Si Lien cd ddn 11 ldi binh lien quan den v i n dd dao dQc Nho giao cdn Le Vftn HQU chi d l lai cd 5 ldi binh (17) S Q khfte nhau vd sQ quan ciia hai nhft sii hpc cdn
t h i hipn rd hdn khi danh gift vd mpt sd nhftn vftt lich sQ nhQ Ngd Quydn, Dinh Bp Linh, Le Hoftn, Ly Bf vft Si Nhiep
Le Vftn HQU tin r i n g Ngd Quyen chQa khdi phue lai dQde ndn ddc lap thQc si^ eiia Vipt Nam nhQ nd dfi tQng ed trQdc khi b} Han Vu Dd xfim chidm Bdi thd, m$c du khen ngdi Ngd Quydn ed cdng dftnh tan dao qufin Nam Han vft dpp dQ^e cftc cupe xfim Ift'n tidp theo eiia Trung Qude, Le Vftn HQu than phidn r i n g ndn dpc Iftp thQc si;t v i n
chQa dat d\i(}c bdi Ngd Quyen khdng xQng
de Trfti l^i, Ngd Si Lien ca ng(?i Ngd Quydn
khdng chi bdi thftnh tich qufin s^ mft ca
Trang 672 TlgM&n curu Ljch sit s6 5.2009
vide Ifip ra bd may nhft nQdc vft dftt ra le
giao lam cd sd eho eac tridu dai sau Ngd ffl;
Lien kdt luftn: nhQng cdng trang nfty da
dQa Ngd Quyen 'len vi tri cua mdt hoftng
de*' (18)
Trong khi Le Vftn HQU quan nipm r i n g
Dinh Bd Lanh thanh cdng trong vipe khdi
phuc lai ddc Ifip dfin tdc (nhQ dQdi thdi
Nam Viet), Ngd Si Lien khdng binh lufin vd
vide Dinh Bd Linh xQng dd vfi dfit qude
hieu "Dai Cd Vipt" Giao sQ Yu Insun dfit
gia thiet: "Cd le Ngd S Lien eho r i n g dfiy
lft nhQng hftnh ddng khdng mft'y y nghia bdi
Ngd Quyen dft hoftn thanh vipe khdi phuc
chu quyen dft't nQdc" Tuy nhien, Ngd Si
Lien lai phe phan nhiing hftnh ddng "ehdng
lai Nho giao" cua Dinh Bd Linh vft con trai
lft Dinh Lien, cho r i n g vi$c Dinh Bd Lanh coi
nhp con trai trQdng Dinh Lien d l ehpn eon
trai thQ lftm ngQdi kd vi la khdng dung dftn
Ket cue lft Dinh Lien ftm sat em trai ciia
minh - mdt sQ vi pham dao dQc khac ciia
ddng hp Dinh Giao sQ Yu Insun eho r i n g
"SQ phe phan cua Ngd Si Lien ed le ciing lien
quan de'n mdi quan tfim eiia dng vd nguy cd
tidm i n tQ cac l i n ke' vi d tridu Le NhQ
chung ta da bidt, sai sdt cua Dinh Bd Linh
da dQa de'n sQ sup dd eiia tridu Dinh" (19)
Danh gift eua hai nhft sii hpc vd Le
Hoftn, Ly Bi va Si Nhiep eung ed nhQng
khae bipt rft't ldn Ndu nhQ Le Vftn H Q U ca
ngdi vipe Le Hoftn dap tftt eude ndi dfty ciia
Nguyen Bftc va Dinh Didn d l dn dinh ndi
tinh d i t nQdc vft ngftn chftn sQ xftm iQdc
ciia nhft Tdng, Ngd Si Lien cho r i n g cupe
ndi dfty ehdng lai Le Hoan la c i n thidt vft
hdp ly DQdi n h a n quan ciia Ngd Si Lien, lft
nhQng bftc trung t h i n , Nguyen Bac va
Dinh Didn da hftnh ddng de bao vp vQdng
tridu eua nhft vua tre dang hi Le Hoftn de
dpa tie'm quyen, vi the' Le Hoftn dftng hi
trQng tri Vdi Ly Bf, Le Vfin HQU dftnh gift
dfiy lft "mdt vien tQdng thQdng thQdng bftc trung", trong khi Ngo Si Lien quy thi't bai ciia Ly Bi cho mpnh trdi Theo each luftn giai mang mau sfte Nho giao ciia Ngd Si Lien, vipe Ly Bi phai ehdng lai mpt vien tQdng dfty dan kinh nghiem nhQ T r i n Ba Tien lft mdt ket cue do trdi sftp dftt, trdi da quydt dinh r i n g chQa phai liic Vipt Nam giftnb lai ddc Iftp TrQdng hdp Si Nhiep: Le Vftn H Q U n h f o manh den nhQng ddng gdp ciia Si Nhiep trong vi$c bao toftn lanh tho Vipt Nam mftc dii chfi'p nhftn lft chQ h i u ciia Trung Qude trong khi Ngd S[ Lien lai tftn dQdng edng lao ciia Si Nhidp trong no iQc gidi thipu vftn minh Trung Hoa vfto Vipt Nam Thdng qua vipe phd bidn vftn chQdng,
l i nghia vft fim nhae Si Nhidp da cd vi tri quan trpng trong vipe dQa Vipt Nam trd thfinh mdt qude gia vftn minh Theo Giao
sQ Yu Insun, nhQng didu tren mpt l i n nQa cho chung ta t h i y "Le Vftn H Q U quan tfim den v i n dd ngoai xfim trong khi Ngd Si Lien dftnh sQ chu y eiia minh tdi dao dQc Nho giao" (20)
Cd t h i ndi, chuyen lufin ciia Giao sQ Yu Insun dft dQa ra mpt eftch tidp cftn kha mdi
la vft thu vi vd hai nhft aii hoc Le Vftn Hifu
vft Ngd Si Lien Thdng qua vipe so sanh quan diem eiia hai dng ve lich sii Vi$t Nam, Gifto sQ Yu Insun khdng chi phan tfch cv t h i mdi quan tam chinh cua moi nhft sii hoc vd
lich sii Vipt Nam mft cdn Iftm sang td nhQng
nhutng diem tQdng ddng vft dj bi§t ciia hai
nhft sii hpc ldn ciia dan tpc - san p h i m ciia
thdi dai hai dng NhiJng gidi thi§u sd i Q ^ tren day chftc chftn chQa t h i Ipt ta hdt dQpe ndi dung sau sfte ciia chuyen luftn ciing nhQ nhQng y tQdng dpc dao mft Giao sQ Yu Insun
da the hi^n trong bfti vidt ciia minh Vi v^y, ngQdi diem sach kfnh mong d$c gia tham khao nguyen ban tidng Anh trong cudn
Vietnam: Borderless Histories (21)
Trang 7"So sAnh nhto Hiurc ciia L& Vin Ijuu 73
CHU THfCH
(1) Hfi Vfin Tft'n, "Hf thd'ng gift trj cua Le Vftn
HUu vfi bdi canh vfin hda - xfi h^i", trong: Li Vdn
Hi/u vi chuang trinh nghiin cOu danh nh&n
Thanh Hoa, Trudng Cao ding Su ph^im Thanh
Hda, Thanh Hda, 1993, in lai trong: Giao sii Si
hQC, Nhi giao Nh&n d&n Hi Vdn Tdn, Nxb Dai
hpc Quoc gia, Hfi Npi, 1997, tr 133-148
(2) Phan Dai Dofin (cb.), Ngd ST Liin vi Dai
Vi^t sit ky toin thU, Nxb Chinh trj Qude gia, Hfi
N^i, 1998
(3) Yu Insun, "Le Vfin Huu and Ngd Si Lien: A
Comparison of Their Perception of Vietnamese
History", in Nhung Tuyet Tran and Anthony Reid
(eds.), Vietnam: Borderless Histories (Wisconsin:
The University of Wisconsin Press, 2006), pp
45-71
Gifio sU Yu Insun, D^i hpc Qude gia Seoul, Ifi
mdt trong nhQng nhfi Vi§t Nam hpc nUdc ngofii
tifiu bilu til khoang hai th^p nidn cudi ciia thl^ ky
XX trd l^i dfty Trong nhilu cdng trinh nghi£n cHu
cua 6ng v l ljch sii Vi$t Nam dftng lUu y Ifi cudn
Law and Society in Seventeenth and Eighteenth
Century Vietnam dfi dupc djch vfi xuft't ban b i n g
til'ng Vi§t dudi tua d l Luat vi Xd hpi Viet Nam thi
ky XVII-XVIII, Nxb Khoa hpc xa hpi, Hfi Npi,
1994 (274 trang)
(4), (5), (6), (7), (8), (9), (10) Yu Insun, p 49,
50, 53, 51, 53-54, 55, 57
(11) Yu Insun, p 57-58 Ve vifc thdng ke phfin loai vfi phfin tich cfic ldi binh ciia Ngd Si Lien, xin xem bfii vi^t cua Nguyin Hai Kl, "Dpc nhQng ldi binh ciia Ngd Si Lien", in trong: Phan
D^i Doan (cb.), Ngd Si Liin vi Dai Viit sit ky toin thu, Nxb Chfnh tri Qude gia, Hfi Npi, 1998,
tr 58-91
(12), (13), (14), (15), (16) Yu Insun, p 58, 62,
64, 62, 67
(17) Yu Insun, p 65 Xem them tiif Nguyin Hai
Kl, "Dpc nhiing ldi binh ciia Ngd SI Lien" Sdd, tr 58-91
(18), (19), (20) Yu Insun, p 65, 65, 66
(21) Yu Insun, "Ld Vftn HUu and Ngd Si Lifin:
A Comparison of Their Perception of Vietnamese History", sdd